Witold Doroszewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Witold Doroszewski
Data i miejsce urodzenia 1 maja 1899
Moskwa
Data i miejsce śmierci 26 stycznia 1976
Warszawa
Alma Mater Uniwersytet Warszawski
Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Medal Komisji Edukacji Narodowej Krzyż Walecznych (1920-1941) Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski

Witold Jan Doroszewski (ur. 1 maja 1899 w Moskwie, zm. 26 stycznia 1976 w Warszawie) – polski językoznawca, teoretyk języka, od 1930 profesor Uniwersytetu Warszawskiego, od 1930 członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, od 1947 członek Polskiej Akademii Umiejętności, następnie Polskiej Akademii Nauk; redaktor naczelny Słownika języka polskiego (1958–1969) i Słownika poprawnej polszczyzny (1973); popularyzator nauki o języku polskim, w latach 1932–1976 redaktor naczelny miesięcznika „Poradnik Językowy”; stworzył teorię języka, w której za przedmiot językoznawstwa uważał „człowieka mówiącego” (łac. homo loquens), a nie relacje zachodzące wewnątrz języka[1].

Życiorys[edytuj]

Był synem Antoniego (fizykochemika, dyrektora Centralnego Laboratorium Chemicznego Ministerstwa Skarbu Rosji, przewodniczącego Naukowego Koła Polskiego w Moskwie) i Marii z Tynowskich. Kształcił się w gimnazjum w Moskwie (do 1917), podjął następnie studia językoznawcze na uniwersytecie moskiewskim; w 1918 przeniósł się na Uniwersytet Warszawski, ale w tymże roku został powołany do wojska i służył do 1920. W latach 1920–1923 kontynuował studia na UW (m.in. pod kierunkiem Jana Baudouina de Courtenay) i obronił w 1923 doktorat na podstawie pracy O znaczeniu dokonanym osnów czasownikowych (słownych) w języku polskim. Podjął pracę na uniwersytecie jako starszy asystent w Katedrze Języka Polskiego (1924–1927); w latach 1927–1929 uzupełniał studia w Ecole Nationale des Langues Orientales Vivantes w Paryżu i był tam lektorem języka polskiego. W 1928 został docentem w Katedrze Języka Polskiego UW, a w 1930 kierownikiem tej Katedry i profesorem nadzwyczajnym; od 1938 profesor zwyczajny. W latach 1935–1939 był dyrektorem Instytutu Fonetycznego UW; w 1968 odszedł ze stanowiska kierownika Katedry Języka Polskiego, a rok później przeszedł na emeryturę. Kierował również Pracownią Dialektologiczną PAN (w latach 1954–1969, od 1957 pod nazwą Zakład Językoznawstwa) w Warszawie. Na UW prowadził wykłady z języka polskiego, słowotwórstwa i językoznawstwa ogólnego; gościnnie wykładał na uniwersytecie w Brukseli (1934), uniwersytecie Wisconsin w Madison (w latach 1936–1937, gdzie zorganizował Katedrę Języka Polskiego), uniwersytetach w Nancy, Bordeaux i College de France w Paryżu (1939), w Oksfordzie, Leeds i Londynie (1958). W 1939 brał udział jako żołnierz w kampanii wrześniowej, a w latach 1940–1944 wykładał na tajnym Uniwersytecie Warszawskim.

Był członkiem czołowych polskich akademii i towarzystw naukowych: Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1930 członek-korespondent, 1936 członek rzeczywisty), PAU (1947 członek-korespondent) i PAN (1952 członek-korespondent, 1957 członek rzeczywisty). Był m.in. zastępcą przewodniczącego Komitetu Językoznawstwa PAN (w latach 1954–1966 i 1969–1974, w latach 1960–1961 pod nazwą Komitet Językoznawstwa i Słowianoznawstwa). W 1925 był w gronie członków założycieli Polskiego Towarzystwa Językoznawczego; pełnił funkcje sekretarza (1931–1934), wiceprezesa (1962–1964) i prezesa (w latach 1956–1958 i 1971–1974). W latach 1938–1939 i od 1966 był prezesem Towarzystwa Kultury Języka. Należał ponadto do: Bułgarskiej Akademii Nauk (1963), Międzynarodowego Komitetu Slawistów (w latach 1968–1975 przewodniczący, od 1975 członek honorowy), Polskiego Komitetu Slawistów (w latach 1969–1974), Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności (1972), Austriackiej Akademii Nauk (1974 członek-korespondent), Łomżyńskiego Towarzystwa Naukowego (w 1974 członek założyciel), Societe de Linguistique w Paryżu, Linguistic Society of America, Institut d'Etudes Slaves w Paryżu, Instytutu Słowiańskiego w Pradze, Comitee International Permament des Linguistes. Organizował Koło Warszawskie Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego. Był członkiem, a w latach 1948–1959 przewodniczącym zarządu Stowarzyszenia Mieszkaniowego Spółdzielczego Profesorów Uniwersytetu Warszawskiego.

Zajmował się gramatyką opisową języka polskiego, dialektologią, słowotwórstwem, fonetyką, semantyką, leksykologią i dydaktyką języka polskiego. Jest uważany za twórcę warszawskiej szkoły dialektologicznej. Dokonał krytycznej analizy doktryny Ferdinanda de Saussure'a i zwrócił uwagę na związki tej doktryny z koncepcjami Emile Durkheima. Na podstawie analizy języka Teodora Tomasza Jeża (Język Teodora Tomasza Jeża, 1949) przedstawił obraz polskiego języka literackiego XIX wieku oraz określił ogólne prawa ewolucji języka (zasada leksykalizacji i krystalizowania się dominanty). Badał związki historii językoznawstwa z historią innych nauk humanistycznych; interesowało go również pokrewieństwo historyczne języków słowiańskich. Określił podstawowe metody badawcze w dialektologii. Sformułował zasady wydawania słowników. Był redaktorem naczelnym Słownika języka polskiego (11 tomów, Państwowe Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1958-69; reprint, PWN 1996-97) zawierającego ok. 130 000 haseł napisanych na podstawie 5 milionów cytatów z 3 tysięcy utworów literackich, prac naukowych, artykułów prasowych i innych źródeł.

Współpracował z wieloma czasopismami, m.in. "Journal de Psychologie Normale et Pathologique", "Biuletynem Polskiego Towarzystwa Językoznawczego", "Pracami Językoznawczymi", "Studiami Warmińsko-Mazurskimi", "Pracami Filologicznymi", "Poradnikiem Językowym"; prowadził pogadanki radiowe w ramach Radiowego Poradnika Językowego. Uczestniczył w krajowych i międzynarodowych kongresach językoznawczych i slawistycznych. Na 30-lecie pracy naukowej dedykowano mu tom XVIII "Prac Filologicznych" (1961). W gronie jego studentów byli m.in. Halina Auderska, Jadwiga Puzynina, Zofia Kurzowa, Jan Tokarski. Był laureatem nagrody państwowej II stopnia (1955) i Nagrody Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (1969)[2]., odebrał doktoraty honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego (1960)[3], uniwersytetu w Berlinie (1960) i uniwersytetu w Pradze (1968); odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej, Medalem Komisji Edukacji Narodowej, Krzyżem Walecznych, Orderem Sztandaru Pracy I klasy, Krzyżem Oficerskim (1954)[4] i Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

W jego dorobku jest około 800 publikacji naukowych.

Był żonaty z Janiną z Rogowskich, profesorem pedagogiki specjalnej Uniwersytetu Warszawskiego; syn Jan (ur. 1931) został profesorem biofizyki Centrum Medycznego Szkolenia Podyplomowego w Warszawie, syn Marek – profesorem protozoologii w Instytucie Biologii Doświadczalnej PAN.

Najważniejsze publikacje naukowe[edytuj]

Grób Witolda Doroszewskiego (2015)
  • O Komisji Edukacyjnej (1916)
  • Monografie słowotwórcze (1928–1931, 4 części)
  • Jan Baudouin de Courtenay (1929)
  • Zarys ogólnej klasyfikacji znaczeniowej sufiksów w językach słowiańskich (1929)
  • Kilka uwag o metodach badań gwaroznawczych (1931)
  • Mowa mieszkańców wsi Staroźreby. Opis i tezy teoretyczne (1934)
  • Z zagadnień fonetyki ogólnej (1936)
  • Język polski w Stanach Zjednoczonych A.P. (1938)
  • Studium języka a studium literatury (1939)
  • Język Warszawy (1945)
  • Kategorie słowotwórcze (1946)
  • Treść społeczna nauk humanistycznych a uniwersyteckie studia językowe (1947)
  • Zasady poprawnej wymowy polskiej (1947, z Bronisławem Wieczorkiewiczem)
  • Fizjologiczny mechanizm błędów językowych (1950)
  • Podstawy gramatyki polskiej (1952)
  • O normatywny charakter nauczania gramatyki (1953)
  • Słowotwórstwo a geografia lingwistyczna (1954)
  • Uwagi o metodach geografii lingwistycznej (1954)
  • Z zagadnień leksykografii polskiej (1954)
  • Jan Baudouin de Courtenay na tle swej epoki i jako prekursor nowych prądów w językoznawstwie (1955)
  • Słownik języka polskiego (1958–1969)
  • Studia i szkice językoznawcze (1962)
  • Elementy leksykologii i semiotyki (1970)
  • O funkcji poznawczo-społecznej języka (1973)

Książki popularne i poradniki językowe[edytuj]

  • Myśli i uwagi o języku polskim (1937)
  • Rozmowy o języku (1948–1954, 4 serie)
  • Kryteria poprawności językowej (1950)
  • Wśród słów, wrażeń i myśli. Refleksje o języku polskim (1966)
  • O kulturę słowa (1962–1979, 3 tomy; zbiór artykułów o języku polskim)

Przypisy

  1. Encyklopedia językoznawstwa ogólnego. Kazimierz Polański (red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999, s. 126–127. ISBN 83-04-04445-5.
  2. Dziennik Polski, r. XXV, nr 169 (7905), s. 3.
  3. Doktorzy honoris causa UŁ. [dostęp 21 lutego 2011].
  4. 16 lipca 1954 „za wybitne zasługi w dziedzinie nauki” M.P. z 1954 r. Nr 112, poz. 1566

Bibliografia[edytuj]

  • Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983
  • Barbara Falińska, Witold Doroszewski (1899-1976), "Rocznik Mazowiecki", T. 20, 2008, s. 64-71.

Linki zewnętrzne[edytuj]