Wojtek (niedźwiedź)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wojtek
Ilustracja
Wojtek z polskim żołnierzem.
kapral kapral
Data i miejsce urodzenia

1941
Hamadan, Iran

Data i miejsce śmierci

2 grudnia 1963[a]
Edynburg, Wielka Brytania

Przebieg służby
Lata służby

19421945

Siły zbrojne

Poland badge.jpg Polskie Siły Zbrojne

Jednostki

22 Kompania Zaopatrywania Artylerii

Główne wojny i bitwy

II wojna światowa:

Wojtek (ur. 1941 w pobliżu Hamadan w Persji, zm. 2 grudnia 1963 w Edynburgu) – niedźwiedź syryjski[b] adoptowany przez żołnierzy 22 kompanii zaopatrywania artylerii w 2 Korpusie Polskim dowodzonym przez gen. Władysława Andersa. Wojtek brał udział w bitwie o Monte Cassino. W jednostce nadano mu stopień kaprala.

Historia Wojtka[edytuj | edytuj kod]

Polski żołnierz z Wojtkiem w Iranie w 1942 roku
Wojtek zapoznaje się w Iranie z psem jednego z oficerów 2 Korpusu
Ulubionym sportem Wojtka były zapasy z żołnierzami 22 Kompanii

8 kwietnia 1942 roku polscy żołnierze maszerując wraz z uchodźcami cywilnymi z Pahlevi w Iranie do Palestyny spotkali perskiego chłopca niosącego małego niedźwiadka brunatnego. Matka niedźwiadka została najprawdopodobniej zastrzelona przez myśliwych. Niedźwiadek tak zachwycił 18-letnią Irenę (Inkę) Bokiewicz, że namówiła por. Anatola Tarnowieckiego, by jej go kupił. Kolejne trzy miesiące maluch spędził pod opieką Inki w obozie dla uchodźców niedaleko Teheranu[3]. W sierpniu 1942 roku niedźwiadek został podarowany 22 kompanii zaopatrywania artylerii. Niedźwiadek nie umiał jeszcze jeść i żołnierze karmili go zmieszanym z wodą skondensowanym mlekiem z butelki po wódce i skręconego ze szmat smoczka. Podobno z tego powodu Wojtkowi na zawsze pozostało upodobanie do napojów z takiej butelki. Miś został oficjalnie wciągnięty na stan ewidencyjny 22 kompanii zaopatrywania artylerii, z którą to jednostką przeszedł cały szlak bojowy: z Iranu przez Irak, Syrię, Palestynę, Egipt do Włoch, a po demobilizacji do Wielkiej Brytanii. Ćwierćtonowy miś odbył w marcu 1944 roku jedną podróż przez Morze Śródziemne na pokładzie motorowca 'Batory' do Włoch. Podróż niedźwiedzia na sławnym liniowcu opisali m.in. J. K. Sawicki i S. A. Sobiś w książce 'Na alianckich szlakach' (Wyd. Morskie, Gdańsk 1985, ss 203–205) oraz G. Rogowski w książce o 'Piłsudskim' i 'Batorym' (Pod polską banderą przez Atlantyk).

Niedźwiadkiem opiekowano się troskliwie. Jego ulubionymi przysmakami były owoce, słodkie syropy, marmolada, miód oraz piwo, które dostawał za dobre zachowanie. Jadał razem z żołnierzami i spał z nimi w namiocie. Kiedy urósł, dostał własną sypialnię w dużej drewnianej skrzyni, nie lubił jednak samotności i często w nocy chodził przytulać się do śpiących w namiocie żołnierzy. Był łagodnym zwierzęciem mającym pełne zaufanie do ludzi. Stwarzało to często zabawne sytuacje z udziałem obcych żołnierzy lub ludności cywilnej.

Jednym z bardziej pamiętnych wyczynów Wojtka była przytaczana we wspomnieniach wielu żołnierzy sytuacja zaistniała podczas stacjonowania Korpusu w Iraku. Niedźwiedź samodzielnie złapał wtedy arabskiego szpiega, który robił rozeznanie przed zaplanowanym atakiem dywersantów, chcących dokonać kradzieży broni. Lubiący bardzo kąpiele (o wodę w Iraku było trudno) niedźwiedź zobaczył otwarte drzwi od łaźni i natychmiast tam wszedł: jak się okazało, osaczył w środku penetrującego obóz szpiega. Ten, przerażony widokiem niedźwiedzia zaczął krzyczeć i poddał się bez oporu żołnierzom. Wojtek w nagrodę dostał łaźnię do dyspozycji na cały wieczór[4][5].

Żołnierze wspominają, że Wojtek uwielbiał jazdę wojskowymi ciężarówkami – w szoferce, a czasami na skrzyni, czym wzbudzał sporą sensację na drodze. Lubił też zapasy z żołnierzami, które na ogół kończyły się jego zwycięstwem: pokonany leżał na łopatkach, a niedźwiedź lizał go po twarzy. Pośród opowieści o Wojtku jest również taka, jak to podczas działań pod Monte Cassino kapral Wojtek pomagał pozostałym żołnierzom w noszeniu ciężkich skrzyń z amunicją artyleryjską i nigdy nie zdarzyło mu się żadnej upuścić.

Wojtek nie był szkolony do pracy przy przenoszeniu czterdziestopięciokilogramowych skrzyń z pociskami. Postępowania z ładunkami nauczył się poprzez obserwację żołnierzy. Wojtek bez zachęty łapał skrzynie i przenosił je w charakterystyczny dla siebie sposób: stojąc na tylnych łapach, rozkładał ramiona, w które żołnierze wkładali skrzynie z amunicją. Niedźwiedź przenosił je w pobliże stanowisk ogniowych, po czym wracał do ciężarówki po kolejną porcję ładunku. Żołnierze czasami zachęcali Wojtka do pomocy dając w zamian przysmaki, bowiem niedźwiedź sam decydował o tym kiedy i jak długo będzie pracował. Podczas bitwy o Monte Cassino kompania Wojtka dostarczyła następujące ładunki dla wojsk polskich i brytyjskich: 17300 ton amunicji, 1200 ton paliwa i 1100 ton żywności[6]. Od tamtej pory symbolem 22 Kompanii stał się niedźwiedź z pociskiem w łapach. Odznaka taka pojawiła się na samochodach wojskowych, proporczykach i mundurach żołnierzy.

 Osobny artykuł: Bitwa o Monte Cassino.
Chorągiewka z wizerunkiem Wojtka 22 Kompanii Zaopatrywania Artylerii

Po wojnie 22 kompania zaopatrywania artylerii jako część 2 Korpusu Polskiego Polskich Sił Zbrojnych została przetransportowana do Glasgow w Szkocji, a razem z nią niedźwiedź. Kompania stacjonowała w Winfield Park, a wkrótce kapral Wojtek został ulubieńcem całego obozu i okolicznej ludności. Stał się też tematem licznych publikacji prasowych. Miejscowe Towarzystwo Polsko-Szkockie mianowało go nawet swoim członkiem. Na uroczystości przyjęcia do towarzystwa, obdarzono nowego członka jego ulubioną butelką piwa.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Po demobilizacji jednostki wojskowej zapadła decyzja oddania niedźwiedzia do ogrodu zoologicznego w Edynburgu. Dyrektor zoo zgodził się zaopiekować kapralem Wojtkiem i nie oddać go nikomu bez zgody dowódcy kompanii majora Antoniego Chełkowskiego. 15 listopada 1947 roku był dniem rozstania z niedźwiedziem-kombatantem. Później dawni koledzy z kompanii już w cywilu wielokrotnie odwiedzali Wojtka i nie bacząc na obawy pracowników zoo przekraczali często ogrodzenie.

Wojtek spędził w ogrodzie zoologicznym 16 lat (od 1947 do 1963), żyjąc w klatce o powierzchni 10 metrów kwadratowych[7]. Próby socjalizacji go z innymi niedźwiedziami w tym ZOO nie przyniosły pozytywnych efektów, ponieważ Wojtek najbardziej lubił spędzać czas z ludźmi. Był zwierzęciem bardzo towarzyskim, kochał ludzi, którzy bardzo często odwzajemniali pozytywne uczucia[6]. Edynburskie zoo(ang.) zamieszcza na swoich stronach informację o pobycie u nich Wojtka[8]. Fotografia Wojtka za kratami[9] została opublikowana w „Przekroju” nr 723[10] z 15 lutego 1959 na stronie 16.

W końcu 1958 r. poznański oddział Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami, przy wsparciu Polskiego Tow. Zoologicznego oraz Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, zwrócił się z interwencją do dyrekcji edynburskiego ZOO w sprawie warunków przetrzymywania Wojtka. Wysunięta została wówczas koncepcja sprowadzenia Wojtka do jednego z polskich ogrodów zoologicznych[11]. W ramach rozpoczętych starań z tym celem na początku lutego 1959 r. wyjechał do Edynburga przedstawiciel oliwskiego ZOO dla omówienia kwestii umieszczenia Wojtka w tamtejszej placówce zoologicznej. W związku z tym rozpoczęto tam budowę wielkiego wybiegu dla niego[12]. Działania te niestety spełzły na niczym. Źródła podają tu kilka powodów: fatalny stan zdrowia i postępującą przedwcześnie starość Wojtka, opór kombatantów 22. Kompanii, którzy wciąż traktowali niedźwiedzia jako depozyt. Sam opiekun zwierzęcia – mjr Chełchowski – oświadczył wprost, że reżimowy rząd warszawski stara się ze wszystkich sił sprowadzić niedźwiedzia do Polski, a zatem on jako szczery emigrant nie może oddać tak cennego symbolu komunistom”[13].

Niedobry stan psychiczny[14] Wojtka podkreśla też świadek, który widział Wojtka w zoo krótko przed śmiercią w 1963 roku.

Kombatant, kapral 22 Kompanii Zaopatrywania Artylerii Wojtek zmarł 2 grudnia[a] 1963 roku w wieku 22 lat[15]. O jego śmierci poinformowały wówczas brytyjskie stacje radiowe. W wieku dojrzałym ważył blisko 500 funtów (ok. 230 kg) i mierzył ponad 6 stóp (ponad 182 cm). Wojtek osiągnął przeciętny wiek, jak na przedstawiciela podgatunku syryjskiego niedźwiedzia brunatnego.

Aileen Orr – autorka książki „Niedźwiedź Wojtek. Niezwykły żołnierz Armii Andersa”, podaje, że schorowany Wojtek został uśpiony 15 listopada 1963 roku, a jego ciało skremowano. Chodzą pogłoski, że niedźwiedź ma swój grób[6].

Upamiętnienia[edytuj | edytuj kod]

Wojtek przez długie lata pozostawał w pamięci głównie polskich rodzin mieszkających w Wielkiej Brytanii. W Polsce jego historia była słabo znana, jednak od kilkunastu lat następuje zmiana. Coraz więcej młodych ludzi dowiaduje się i poznaje historię niedźwiedzia, który został żołnierzem w polskiej armii. Za sprawą pojawiających się anegdot o zwierzęciu oraz przeprowadzonych wywiadów, których bohaterami byli polscy weterani wojenni, pamiętający powojenny pobyt w Szkocji, historia Wojtka dociera do coraz większego grona odbiorców[6].

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

Wojtek po wojnie po demobilizacji na farmie Sunwick w Anglii
Pomnik Wojtka w krakowskim Parku Jordana.
Pomnik Wojtka w krakowskim Parku Jordana
Pomnik Wojtka przy ul. Misia Wojtka w Szczecinie

Polskiego niedźwiedzia-żołnierza upamiętniają:

Odsłonięcie pomnika Misia Wojtka w Sopocie przy ul. Bohaterów Monte Cassino, 1 września 2019 r.
  • drewniany pomnik Wojtka, który dźwiga artyleryjski pocisk w angielskim miasteczku Grimsby[16],
  • pomnik naturalnej wielkości (2,3 m), autorstwa artysty rzeźbiarza Wojciecha Batki w Krakowie w parku im. Henryka Jordana odsłonięty 18 maja 2014 roku, w 70. rocznicę zdobycia klasztoru Monte Cassino przez żołnierzy 2 Korpusu pod dowództwem gen. Andersa[17][18][19],
  • plakiety w Imperial War Museum w Londynie oraz w Kanadyjskim Muzeum Wojny w Ottawie,
  • rzeźba w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie,
  • 22 listopada 2011 uczniowie LO o profilu wojskowym przy Zespole Szkół Tekstylno-Handlowych w Żaganiu przejęli tradycje 22 kompanii zaopatrywania artylerii (kompanii, w której służył niedźwiedź Wojtek). Tradycje i symbole 22 kompanii (proporzec, oznakę i naszywkę z logo przedstawiającym niedźwiedzia niosącego pocisk) przekazał ostatni, żyjący w Polsce świadek historii Wojtka, prof. Wojciech Narębski (nazywany przez towarzyszy broni „małym Wojtkiem”) wraz z przedstawicielami dowództwa spadkobierców tradycji 2 Korpusu Polskiego – 2 Korpusu Zmechanizowanego w Krakowie[20].
  • zainspirowany historią niedźwiedzia angielski browar z Conglenton w 2012 r. wprowadził na rynek piwo pod nazwą „Wojtek”[21].
  • 7 czerwca 2013 na Placu Słowiańskim w Żaganiu odbyła się uroczystość odsłonięcia pomnika Niedźwiedzia Wojtka[22]. Odsłonięcia monumentu, zaprojektowanego przez Wiolettę Sosnowską, dokonał w/w prof. Wojciech Narębski. Wykonawcą pomnika jest Stanisław Grzesiowski, a fundatorem – Starostwo Powiatowe w Żaganiu. Uroczystość uświetniła obecność Katy Carr – brytyjskiej piosenkarki polskiego pochodzenia[23][24].
  • 17 września 2013 w Szymbarku odsłonięto pomnik Niedźwiedzia Wojtka. Rzeźbę wykonała gdańska artystka Izyda Srzednicka-Sulkowska[25]. Wykonana z brązu figura ma 185 centymetrów wysokości – dokładnie tyle, ile miał Wojtek. Niedźwiedź w łapie trzyma pocisk, na głowie ma żołnierską czapkę, a na ramieniu biało-czerwoną przepaskę. Zdaniem fundatora, jest on w pewnym sensie symbolem losu polskiego żołnierza, który najpierw walczył za ojczyznę, aby umrzeć w niewoli[26].
  • Fundacja Na Rzecz Budowy Pomnika „Misia Wojtka” w Sopocie[27].
  • 19 kwietnia 2015 w Imoli odsłonięto pomnik Wojtka, który wspina się po kamiennych stopniach, aby osadzić na ich szczycie flagi Polski i Włoch[28].
  • 7 listopada 2015 w Princes Street Gardens w Edynburgu odsłonięto naturalnej wielkości pomnik niedźwiedzia, kaprala Wojtka, z żołnierzem (żołnierz: Piotr Prendys; rzeźbiarz: Alan Herriot)[29][30]
  • 24 kwietnia 2016 r. w partnerskim mieście Żagania, Duns w Szkocji został odsłonięty pomnik niedźwiedzia Wojtka jako dar od mieszkańców Żagania[31].
  • 30 maja 2017 r. odsłonięto pomnik i nadano imię „Misia Wojtka” Przedszkolu nr 99 w Warszawie przy ul. Siewierskiej 3[32].
  • 15 maja 2019 w Cassino odsłonięto pomnik Wojtka, który stoi na dwóch łapach. Wykonany został z cennego marmuru, pochodzącego ze złoży w pobliskiej miejscowości Coreno Ausonio[33].
  • 1 września 2019 r. w Sopocie z inicjatywy Fundacji Na Rzecz Budowy Pomnika „Misia Wojtka” w Sopocie.
Pomnik Wojtka w Edynburgu – Princes Street Gardens
  • 23 maja 2019 w Szczecinie postawiono pomnik Wojtka na powstającym skwerze jego imienia[34].
  • We wrześniu 2020 we Wrocławiu, w parku Andersa, postawiono figurkę misia Wojtka siłującego się z krasnalem[35]

Skwery[edytuj | edytuj kod]

Muzyka związana z Wojtkiem[edytuj | edytuj kod]

  • Piosenka angielska „VOYTEK THE SOLDIER BEAR” szkolnego zespołu SANGS AND CLATTER GROUP napisana przez Roberta Owena z muzyką Billy Stewarta[37].
  • Piosenka „Wojtek, the bear soldier” polskiej grupy Őszibarack z ich wydanego w 2011 roku albumu „40 surfers waiting for the wave”[38].
  • Piosenka „Wojtek” z albumu „Paszport” brytyjskiej piosenkarki polskiego pochodzenia Katy Carr[39],
  • „Piosenka o Wojtku” z albumu „Panny Wyklęte «Wygnane» Vol. 1” w wykonaniu Mariki i Maleo Reggae Rockers[40]
  • Piosenka „Kapral Wojtek” z albumu „Księżycówka” Jacka Stęszewskego[41].
  • Dempsey „Armia Andersa” z płyty „Bóg, Honor, Ojczyzna”

Filmy o żołnierzu i kombatancie[edytuj | edytuj kod]

  • w 2008 powstał polski film dokumentalny pt. Piwko dla niedźwiedzia! w reż. Marii Dłużewskiej[42].
  • w 2011 w kooperacji telewizji BBC i TVP powstał na podstawie książki Wiesława Lasockiego, pt. Niedźwiedź Wojtek, polski bohater wojenny film dokumentalny w reż. Williama Hooda i Adama Lavisa pt. The bear that went to war (O niedźwiedziu co poszedł na wojnę)[43][44] Polska premiera filmu miała miejsce w 2 programie TVP 22 listopada 2011 roku o godz 22.50[45].
  • telewizja BBC w programie dla dzieci Blue Peter nadawała reportaże o Wojtku. Opowiada się również, że gdy książę Karol zwiedzał muzeum w Londynie i zatrzymał się przy rzeźbie Wojtka, zaczęto mu opowiadać jego historię, ale książę przerwał, mówiąc że zarówno on i jego obydwaj synowie znają dobrze tę historię z programów radiowych i opowiadań.
  • w 2015 izraelska studentka Marianna Raskin w ramach pracy dyplomowej zrealizowała krótki film animowany pt. Wojtek – The Soldier Bear poświęcony Wojtkowi. Film udostępniony jest na portalu Vimeo[46].

Gry[edytuj | edytuj kod]

  • W grze Hearts of Iron IV Wojtek staje się dostępny jako dowódca po spełnieniu określonych wymagań (m.in. Polska musi posiadać pewne tereny oraz stacjonować oddziałem w jednej z prowincji Włoch), który zapewnia premię artylerii znajdującej się pod jego dowództwem. Jego postać jest również związana z jedynym ukrytym osiągnięciem o nazwie „Bearer of artillery”[47]. Po zakupieniu DLC „No Step Back” można również ukoronować Wojtka dzięki easter egg'owi[48]
  • Edukacyjną grę planszową „Miś Wojtek”, wydaną przez IPN wymyśliły Ola i Magda Gąsiorek, uczennice SP nr 63 we Wrocławiu. Odwołujący się do realiów II wojny światowej „Miś Wojtek” ukazuje dzieje Polaków wywiezionych z terenów okupowanych przez Związek Sowiecki i ich długą wędrówkę z Rosji, przez Iran, Palestynę, Egipt i Włochy aż do Szkocji. Gra przeznaczona jest dla 2–5 graczy w wieku od 6 lat; przeciętny czas rozgrywki to ok. 30 min.[49]
  • W grze karcianej „Gwint – Wiedźmińska gra karciana” przy wyłożeniu karty „Treser Tuirseach”[50], czyli wojownika frakcji Skellige wspomagającego się niedźwiedziami możemy usłyszeć jedną z linii głosowej aktywowanej po zagraniu karty – „Wojtek, Zostań! (Ang: Voytek! Down![51]) oraz także „Bierz ich, Wojtek!” (Ang: Get 'im, Voytek!”[52]) co jest ukłonem w stronę żołnierza Wojtka przez twórców gry.

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • w Szczecinie w dzielnicy Krzekowo znajduje się ulica Misia Wojtka; nazwę tę nadano nowo wytyczonej ulicy w 2016 r.[53]
  • w Poznaniu przy ul. Kaprala Wojtka znajduje się Nowe Zoo - Ogród Zoologiczny.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Według niektórych źródeł np. Aillen Orr: „Niedźwiedź Wojtek. Niezwykły żołnierz Armii Andersa” (Wyd. Replika, 2011) – 15 listopada 1963 roku.
  2. Niedźwiedź syryjski[1] (Ursus arctos syriacus) to jeden z podgatunków niedżwiedzia brunatnego (Ursus arctos), który występuje od Turcji na wschód do Iranu (wytępiony w Syrii) oraz w Kaukazie[2].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 151-152. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  2. C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 436. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.)
  3. „O niedźwiedziu, który był polskim żołnierzem”. W: Biuletyn Polonia Włoska numer 1–2 / 2013, p. 24., calameo.com [dostęp 2019-10-17].
  4. Franciszek Pałac, Okruchy Historii: Niedźwiedź Wojtek – Kolega z wojska, Okruchy Historii, 13 listopada 2015 [dostęp 2020-11-16].
  5. Wojciech Drewniak, Historia bez cenzury 2. Polskie koksy., Kraków: Wyd. Znak, 2019.
  6. a b c d Aileen Orr, Niedźwiedź Wojtek. Niezwykły żołnierz Armii Andersa, wyd. IV, Replika, 2017, s.191, 211, 213, ISBN 978-83-7674-642-5.
  7. Cytat: Istotnie „kąt”, bo wielkości może dziesięciu metrów kwadratowych z mocnymi sztabami. Wasilewski 1959 ↓
  8. Our history, Edinburgh Zoo [dostęp 2021-09-22] (ang.).
  9. C. Michael Eliasz-Solomon, Wojtek the World War II Army Bear – Polish Soldiers Mascot, Stanczyk – Internet Muse™ [dostęp 2015-12-28] (ang.).
  10. Antoni Wasilewski, Witaj Wojtek, Marian Eile (red.), „Przekrój”, 723, Krakowskie Wydawnictwo Prasowe RSW „Prasa”, 15 lutego 1959, s. 16–17 [dostęp 2015-12-28] (pol.).
  11. Czy bohaterski „Wojtek” – uczestnik walk pod Monte Cassino – wróci do Polski?; [w:] „Głos Robotniczy”, 23.01.1959, nr 19, s. 1.
  12. Weteran wojenny, niedźwiedź „Wojtek” już niedługo w oliwskim ZOO; [w:] „Głos Robotniczy”, 17.02.1959, nr 40, s. 1.
  13. Forum: Historia najnowsza, czyli zakręty historii po wojnie, [w:] b, O misiu, który był żołnierzem, odkrywca.pl, 15 listopada 2012 [dostęp 2015-12-28] (pol.).
  14. Ryszard Antolak, Hero Voytek The Iranian soldier-bear of Monte Cassino, iranian.com, 8 sierpnia 2005 (ang.).
  15. Tweedsmuir Military Camp. [dostęp 2011-12-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-27)].
  16. Niedźwiedź Wojtek uhonorowany (pol.). swiat.newsweek.pl, 2011-11-16. [dostęp 2014-12-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-03)].
  17. W Krakowie powstanie pomnik niedźwiedzia Wojtka.
  18. Pomnik niedźwiedzia Wojtka (pol.). radiomaryja.pl, 2014-05-18. [dostęp 2014-12-21].
  19. Niedźwiedź Wojtek stanął w Parku Jordana (pol.). krakow.pl, 2014-05-19. [dostęp 2015-05-18].
  20. Przejecie tradycji 22KZA. W: Strona internetowa Zespołu Szkół Tekstylno-Handlowych w Żaganiu.
  21. Wojtek Duch: Brytyjski browar wprowadził piwo „Wojtek” (pol.). historia.org.pl, 2012-09-02. [dostęp 2014-12-21].
  22. Pomnik niedźwiedzia Wojtka (pol.). fakty.interia.pl. [dostęp 2013-06-11].
  23. mt: Niedźwiedź Wojtek doczekał się pomnika! (pol.). gazetalubuska.pl, 2013-06-08. [dostęp 2014-12-21].
  24. ZSTH Żagań: Odsłonięcie pomnika niedźwiedzia Wojtka i nadanie Zespołowi Szkół Tekstylno-Handlowych w Żaganiu imienia gen. Władysława Andersa (pol.). powiatzaganski.pl, 23 maja 2013. [dostęp 2013-06-11]. (arch.).
  25. l, CHWASZCZYNO.COM: obywatelski portal mieszkańców wsi Chwaszczyno, www.chwaszczyno.com [dostęp 2017-07-08] (ang.).
  26. dor: W Szymbarku stanął pomnik… niedźwiedzia, który walczył pod Monte Cassino (pol.). trojmiasto.gazeta.pl, 2013-09-19. [dostęp 2014-12-21].
  27. O Fundacji, miswojteksopot.org [dostęp 2020-07-09] (pol.).
  28. Imola (pol.). ipn.gov.pl. [dostęp 2019-05-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-05-14)].
  29. Miś Wojtek z Armii Andersa uhonorowany. Legendarny polski „żołnierz” ma swój pomnik w Edynburgu (pol.). tvp.info, 2015-11-07. [dostęp 2015-11-07].
  30. Private Wojtek, the 35-stone ‘soldier bear’ which drank, smoked and battled the Nazis, remembered with £200,000 statue, Daily Mail, 14th October 2010 – Artykuł ze zdjęciami projektu pomnika Wojtka w Daily Mail.
  31. Powiat Żagański – Bliźniaczy pomnik żagańskiego niedźwiedzia Wojtka został odsłonięty w Duns (Szkocja), www.powiatzaganski.pl [dostęp 2016-05-26] [zarchiwizowane z adresu 2021-01-17].
  32. Anna Szumowska: Miś Wojtek zagościł na Siewierskiej (pol.). Informator Ochoty i Włoch, 2017-08-30. [dostęp 2017-06-08].
  33. To już drugi pomnik Misia Wojtka we Włoszech! (pol.). niezalezna.pl. [dostęp 2019-05-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-05-14)].
  34. Bartłomiej Czetowicz: Miś Wojtek znalazł nowy dom (WIDEO, ZDJĘCIA) (pol.). radioszczecin.pl. [dostęp 2019-05-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-05-23)].
  35. Tomasz Wysocki: Miś Wojtek – wojenny bohater armii Andersa – ma pomnik we Wrocławiu (pol.). visitwroclaw.pl. [dostęp 2020-09-19].
  36. Uchwała nr IX/173/2019 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 7 marca 2019 r. w sprawie nadania nazwy obiektowi miejskiemu w Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy. W: Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego poz. 3631 [on-line]. 19 marca 2019. [dostęp 2019-10-18].
  37. Angielska piosenka o Wojtku na Youtube – „VOYTEK THE SOLDIER BEAR” – SANGS AND CLATTER GROUP – ROBERT OWEN.
  38. Informacje o albumie „40 surfers waiting for the wave”. (arch.).
  39. Utwór Katy Carr pt. „Wojtek” na Youtube.
  40. Piosenka o Wojtku. YouTube.com.
  41. Księżycówka Jacek Stęszewski (ang.). itunes.apple.com. [dostęp 2014-12-01].
  42. „PIWKO DLA NIEDŹWIEDZIA!” na filmpolski.pl.
  43. Wojtek, niedźwiedź, który poszedł na wojnę - program dokumentalny VOD, vod.pl, 7 czerwca 2014 [dostęp 2022-01-11] [zarchiwizowane 2014-06-07].
  44. Wojtek – the Bear that Went to War. Oficjalna strona filmu.. [dostęp 2011-11-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-05-10)].
  45. Świat bez fikcji: Wojtek, niedźwiedź, który poszedł na wojnę.
  46. „Wojtek – The Soldier Bear”.
  47. Hearts of Iron IV – Commander Vojtek The Secret Achievement. ASpec 2016-06-06. [dostęp 2017-07-22].
  48. https://www.reddit.com/r/hoi4/comments/r0pmvf/in_no_step_back_you_can_get_wojtek_as_king_of/?utm_name=iossmf
  49. Miś Wojtek, Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2020-11-09] (pol.).
  50. Treser Tuirseach, Gwint Wiki [dostęp 2019-08-12] (pol.).
  51. Dindi, Tuirseach_Bearmaster_5 [ogg], vignette.wikia.nocookie.net, 12 sierpnia 2019.
  52. Dindi, Tuirseach_Bearmaster_2 [ogg], vignette.wikia.nocookie.net, 12 sierpnia 2019.
  53. Ulica Misia Wojtka na Krzekowie – Region – Radio Szczecin, radioszczecin.pl [dostęp 2018-12-23] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wiesław Antoni Lasocki: Wojtek spod Monte Cassino: opowieść o niezwykłym niedźwiedziu, Gryf Publications LTD, Stowarzyszenie Polskich Kombatantów, Londyn 1968 (pol.)
  • Geoffrey Morgan, Wiesław Antoni Lasocki: Soldier bear, wyd. Gryf Publications, Londyn 1971, ISBN 0-00-211793-2 (ang.)
  • Wiesław Antoni Lasocki: Wojtek. Niedźwiedź-żołnierz, Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego, Londyn 1986 (pol.)
  • Gaye Hiçyılmaz, Annie Campling: And the Stars were Gold, wyd. Orion Children’s, Londyn 1997, ISBN 1-85881-481-2 – książka dla dzieci (ang.)
  • Wiesław Antoni Lasocki, Wojtek spod Monte Cassino: opowieść o niezwykłym niedźwiedziu, Irena Ludwig (ilust.), Londyn: Polska Fundacja Kulturalna, 2003, ISBN 0-9543805-3-3, OCLC 836301353 (pol.).
  • Janusz Przymanowski: Kanonier Wojciech, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1979, ISBN 83-210-0085-1, z serii zeszytów dla dzieci o zwierzętach, uczestnikach wojny (pol.)
  • Maryna Miklaszewska: Wojtek z Armii Andersa, Fronda, Warszawa 2007, ISBN 978-83-88747-26-7 (pol.)
  • Garry Paulin: Voytek – The Soldier Bear, ilustracje Sophie Stubbs, nakładem autora, 2008, ISBN 978-0-9558295-0-5.
  • Łukasz Wierzbicki: Dziadek i niedźwiadek. Historia prawdziwa, Pointa, Konstancin 2009, ISBN 978-83-924991-1-4 – książka dla dzieci (pol.)
  • Aileen Orr: Niedźwiedź Wojtek. Niezwykły żołnierz Armii Andersa, Replika, Poznań 2011, ISBN 978-83-7674-642-5; (wydania oryginalne: Wojtek the Bear: Polish War Hero, Birlinn Ltd, Edinburgh 2010, ISBN 978-1-84158-845-2; wydanie w języku angielskim w miękkiej oprawie, 2012, ISBN 978-1-84341-057-7)
  • Komiks „Jak niedźwiedź Wojtek został polskim żołnierzem” w 4 wersjach językowych: polskiej, włoskiej, angielskiej i francuskiej. Komiks powstał w ramach projektu eTwinning (2010–2011) realizowanego przez Zespół Szkół Tekstylno-Handlowych w Żaganiu pod kierunkiem Wioletty Sosnowskiej i Paolini-Cassiano, Imola, Włochy; pod kierunkiem Angeli Riccomi. Autorką rysunków jest Anna Kret.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]