Łączniczki Okręgu Wilno AK "Kozy"

Łączniczki Okręgu Wilno AK "Kozy" – komórka kwatermistrzowska łączności i ręcznego przerzutu Dowództwa Okręgu Wilno AK.

W 1940 Maria Tomkiewiczówna "Grażyna" zebrała grupę młodych dziewcząt, które oprócz uczestnictwa w tajnym nauczaniu służyły jako kurierki. Najczęściej pośredniczyły w niesieniu pomocy poszkodowanym rodzinom, których żywiciele znaleźli się w więzieniu. Cechował je ogromny patriotyzm i zapał do pracy konspiracyjnej. Zajmowały się również ręcznym przerzutem.

Zakres pracy "Kóz" obejmował łączność z "Legalizacją", z komórkami Sztabu Komendy Okręgu, przerzuty różnych materiałów (żywności, ubrań, prasy podziemnej, do broni włącznie). Do nich także należał przerzut prasy podziemnej z drukarni do punktów kolportażu.

Łączniczki miały obszerne płaszcze, pod którymi przenosiły paczki gazetek. Do przenoszenia poczty i meldunków miały specjalne torby ze skrytkami. Transportowały również na sankach całą drukarnię "Bostonkę" z kasztami czcionek z Nowego Światu na ul. Filarecką. Po wsypie biura "Legalizacji" przy ul. Warszawskiej na Nowym Świecie "Kozy" wyniosły w walizkach wyjęte ze skrytek pieczęcie, blankiety i inne materiały niezbędne do produkcji podrabianych dokumentów.

W czerwcu 1942 dwie pracowniczki "Legalizacji", nie mogąc znieść tortur, załamały się i wydały "Grażynę". Została aresztowana przez Gestapo. Pomimo tortur nie zdradziła nikogo. Została rozstrzelana na Ponarach 18 grudnia 1942.

W czerwcu 1943 została odkryta przez Gestapo skrzynka pocztowa przy ul. Hetmańskiej. Aresztowane zostały: "Wojtuś", "Lusia", "Maciejowa", "Jadzia", "Hanka" oraz "Jadwiga". W torbach dziewcząt i w skrytkach znaleziono pocztę konspiracyjną. Dziewczęta nie dały się złamać. Hanka Mahrburżanka wyskoczyła przez okno z II piętra gmachu Gestapo od strony Placu Łukiskiego. Na całe życie została kaleką.

Więzione "Kozy" uratowała Alina Augustowska. Łapówka wynosiła 300 rubli w złocie. Dziewczęta zostały wywiezione do obozu w Prowieniszkach. W lipcu 1944 Niemcy, likwidując obóz, rozstrzelali bardzo wielu więźniów. "Kozy" uniknęły śmierci. Pracowały w dalszym ciągu w konspiracji. Część z nich, osądzona, trafiła do sowieckich obozów. Wróciły do kraju dopiero w okresie odwilży po śmierci Stalina.

"Kozy"

Danuta Janiczak "Sarenka"

• Maria Tomkiewiczówna "Grażyna" (odznaczona Krzyżem Virtuti Militari V klasy)
• Barbara Dudycz "Wojtuś"
• Leokadia Baltroszewicz "Pliszka"
• Irena Fedorowicz "Maciejowa"
• Aleksandra Michalczyk "Oleńska"
• Zofia Owsianko "Zosia"
• Leokadia Barszczewska "Lotka"
• Danuta Janiczak "Sarenka"
• Jadwiga Pawilonis "Jadzia"
• Hanna Mahrburg "Hanka" (odznaczona Krzyżem Virtuti Militari V klasy)
• Bogumiła Szwabowiczówna "Ludka"
• Maria Sarecka "Lusia"

Bibliografia

• Jan Malinowski: Stanisław Kiałka – legenda wileńskiej konspiracji : materiały biograficzne i pisma wybrane. Bydgoszcz: Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej. Oddział, 2000. ISBN 83-87865-15-X. 
• Danuta Janiczakówna-Szyksznian: 281 dni w szponach NKWD. Bydgoszcz: Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej ; [S.l.]: nakł. aut., 1997. ISBN 83-907732-2-8.