Mały sabotaż

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Historia Polski
Kotwica

Ten artykuł jest częścią cyklu:
Polskie Państwo Podziemne

Przykład małego sabotażu – znak Polski Walczącej namalowany przez Jana Bytnara ps. "Rudy" na pomniku Lotnika na placu Unii Lubelskiej w Warszawie, lipiec 1944 r.
Pomnik w hołdzie bohaterom "Małego Sabotażu" u zbiegu ulic Uniwersyteckiej i Raszyńskiej w Warszawie.

Mały sabotażkategoria akcji konspiracyjnych w czasie okupacji niemieckiej (w latach 1939-1945), polegająca na pisaniu antyhitlerowskich haseł na murach, wysyłaniu ostrzeżeń, ośmieszaniu zarządzeń okupanta i dezorganizowaniu jego akcji propagandowych. Mały sabotaż był stosowany przez ruch oporu w wielu krajach okupowanej Europy. Jego znaczenie było głównie psychologiczne – utwierdzał w ludności przekonanie o istnieniu i działaniu ruchu oporu oraz o możliwości zwycięstwa mimo represji.

Dzieje pojęcia[edytuj | edytuj kod]

Twórcą pojęcia "mały sabotaż" był prawdopodobnie Aleksander Kamiński, który w listopadzie 1940 roku zamieścił w "Biuletynie Informacyjnym" artykuł pod takim właśnie tytułem. W artykule tym użycie wyrażenia "mały sabotaż" odbiegało jeszcze od jego późniejszego znaczenia. Kamiński zaliczał do przykładów małego sabotażu powolną i niesolidną pracę (na rzecz okupanta, zob. pracuj Polaku powoli), niedbałe wykonywanie niemieckich zarządzeń, udawanie nieznajomości języka niemieckiego itp. Na dalszym dopiero miejscu wymieniał działania, które z czasem uznane zostaną dla charakterystyczne dla tej właśnie formy oporu: ulotki, hasła na murach, utrudnianie życia kolaborantom. Dojrzałą koncepcję teoretyczną małego sabotażu przedstawił w 1942 r., w książce – podręczniku Wielka Gra. Zaliczył wówczas do niego, m.in., następujące rodzaje działań:

  • wybijanie szyb (fotografom wieszającym w witrynach zdjęcia niemieckich żołnierzy, kolaborantom itp.);
  • naklejki i napisy (także rysunki) na murach;
  • ulotki;
  • oblewanie żrącym płynem odzieży (zwłaszcza kobiet spacerujących z Niemcami);
  • gazy łzawiące lub pobudzające wymioty (stosowane w kinach, niemieckich sklepach, lokalach rozrywkowych);
  • zrywanie plakatów;
  • zrywanie flag nazistowskich i wieszanie polskich.

Repertuar akcji małosabotażowych był w rzeczywistości szerszy: obejmował akcje megafonowe, rozprowadzanie gazet i plakatów wzorowanych na wydawnictwach okupanta i wiele innych. Do bardziej popularnych działań należało na przykład zrywanie flag niemieckich oraz wywieszanie (zwłaszcza z okazji 3 maja) flag polskich.

Cechą wspólną wszystkich działań małosabotażowych było to, że nie miały na celu wyrządzenia fizycznej krzywdy osobom ani spowodowania znaczących strat materialnych – ich działanie miało mieć wyłącznie charakter propagandowo-wychowawczy.

Z czasem pojęcie małego sabotażu przestało być kojarzone wyłącznie z okresem okupacji. Zaczęło być używane na określenie różnych form propagandy ulicznej – przede wszystkim napisów na murach, plakatów i ulotek.

Cele małego sabotażu[edytuj | edytuj kod]

Propagandowo-psychologiczne oddziaływanie małego sabotażu adresowane było zarówno do własnego społeczeństwa, jak i do nieprzyjaciela. W przypadku społeczeństwa polskiego chodziło przede wszystkim o podtrzymanie morale – danie świadectwa temu, że istnieje ruch oporu, utwierdzaniu wiary w ostateczne zwycięstwo. Część działań miała zdecydowanie cel "wychowawczy" – służyła zapobieżeniu postawom i zachowaniom uznawanym za niewłaściwe w okupacyjnej rzeczywistości – począwszy od zwalczania zwyczaju chodzenia do kin, poprzez akcje przeciw kobietom spotykającym się z Niemcami, fotografom eksponującym zdjęcia niemieckich żołnierzy aż do tępienia zachowań jawnie kolaboranckich.

Wrogowi mały sabotaż uzmysłowić miał istnienie nieustającego społecznego oporu, osłabić wiarę w zwycięstwo (akcja V, przypominanie klęski pod Stalingradem itp.). Przeciwko osiedlającym się w Polsce cywilnym Niemcom skierowana była posługująca się technikami małego sabotażu Akcja Gdańsk. Częściowo techniki te wykorzystywała również Akcja N, której adresatami byli żołnierze Wehrmachtu.

Pierwsze akcje[edytuj | edytuj kod]

Za prekursorkę małego sabotażu uważana jest Elżbieta Zahorska, studentka Uniwersytetu Warszawskiego – pierwsza osoba, która poniosła śmierć za zrywanie niemieckich plakatów. Rozstrzelano ją 4 listopada 1939 r.

Pierwsze działania, jakie w przyszłości stały się charakterystyczne dla małego sabotażu, podjęła w Warszawie już w październiku 1939 Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa. Na afiszach obwieszczających utworzenie Generalnego Gubernatorstwa umieszczano niewielkie, drukowane na ręcznej drukarence nalepki z tekstem: Marszałek Piłsudski powiedziałby: – A my was w dupie mamy. Przeprowadzono pierwsze akcje mające na celu kształtowanie postaw obywatelskich: rozlepiano ulotki skierowane przeciwko kobietom nawiązującym znajomości z Niemcami, użyto gazu łzawiącego w czasie niemieckiego seansu w kinie Napoleon. 1 stycznia 1940 r. przeprowadzono akcję w najbardziej znanym warszawskim lokalu – "Adrii" – rozpylając proszek powodujący natychmiastowe torsje.

Organizacje Małego Sabotażu "Wawer" i "Palmiry"[edytuj | edytuj kod]

PLAN został rozbity aresztowaniami już w styczniu 1940 r., ale celowość i skuteczność tych pierwszych akcji propagandowych została doceniona przez innych konspiratorów – stały się inspiracją dla szefa BiP Okręgu Warszawa - miasto Związku Walki Zbrojnej, Aleksandra Kamińskiego, który w grudniu 1940 r. stworzył strukturę stosującą podobne działania, opartą z jednej strony na precyzyjnej organizacji, z drugiej zaś na przemyślanej strategii propagandowej. Nosiła nazwę Organizacja Małego Sabotażu "Wawer", na pamiątkę pierwszych masowych egzekucji, które miały miejsce w Wawrze 27 grudnia 1939 r. (Zbrodnia w Wawrze). Obejmowała ona zasięgiem swego działania Warszawę. Aktywnie włączyli się do niej, m.in., bohaterowie pierwszych akcji małego sabotażu, przelotnie tylko związani z Polską Ludową Akcją Niepodległościową, harcerze 23 WDH, późniejsi bohaterowie Szarych Szeregów: Tadeusz Zawadzki, Alek Dawidowski, Jan Bytnar i inni. Na obszarze podwarszawskim funkcjonowała, utworzona i kierowana przez Kazimierza Gorzkowskiego (ps. "Andrzej"), organizacja o analogicznych zadaniach nosząca nazwę "Palmiry". Organizacje te połączono w jedną: "Wawer-Palmiry". Największe i najsłynniejsze akcje małego sabotażu miały miejsce w Warszawie i były dziełem tej właśnie organizacji. Tylko w Warszawie miały też one tak regularny charakter (więcej pod hasłem Wawer).

Poza akcjami będącymi dziełem tej organizacji, wspomnieć należy o spontanicznej działalności rzeszy anonimowych "amatorów".

Mały sabotaż poza Warszawą[edytuj | edytuj kod]

Poza Warszawą zorganizowane działania o charakterze małego sabotażu prowadzone były głównie przez Szare Szeregi. Do najsłynniejszych akcji należały:

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Hasło opracowano na podstawie:

  • Stanisław Broniewski ("Stefan Orsza"), Całym życiem. Szare Szeregi w relacji naczelnika, Warszawa 1982.
  • Harcerki 1939-1945, red. Krystyna Wyczańska, Warszawa 1983.
  • Aleksander Kamiński, Wielka Gra, Warszawa 2000.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]