Łodzikowce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Łodzikowce
Nautiloidea[1]
Agassiz, 1847
Okres istnienia: kambr–dziś
Przekrój muszli Nautilus pompilius
Przekrój muszli Nautilus pompilius
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ mięczaki
Gromada głowonogi
Podgromada łodzikowce
Systematyka Systematyka w Wikispecies

Łodzikowce, łodzikowate[a] (Nautiloidea, od gr. nautilos – żeglarz), czasami określane też nazwą łodziki[2]podgromada głowonogów (Cephalopoda) okrytych wielokomorową, pękatą, płaskospiralnie zwiniętą muszlą, znana od późnego kambru (rodzaj Plectronoceras), a przeżywająca swój rozkwit w paleozoiku. Do czasów współczesnych dotrwało jedynie kilkanaście gatunków – dawniej powszechnie określanych mianem żywej skamieniałości, choć są to wyspecjalizowane i nowoczesne, w skali ewolucyjnej, zwierzęta. Mają 2 pary skrzeli, dlatego dawniej nazywane były głowonogami czteroskrzelnymi (Tetrabranchiata)[2]. Inną synonimiczną nazwą spotykaną w literaturze jest Ectocochlia – zewnątrzmuszlowce[2]. Przykładowym przedstawicielem tej grupy zwierząt jest współcześnie żyjący łodzik piękny (Nautilus pompilius). Łodziki są poławiane w rybołówstwie ze względu na jadalne mięso oraz dla muszli, które są wykorzystywane lokalnie jako naczynia oraz do wyrobu ozdób[3].

Odcisk łodzikowca z górnego ordowiku północnego Kentucky

Pierwsze łodzikowce znane są od kambru, jednak wielki rozwój i radiacja łodzikowców miała miejsce w ordowiku. Bardzo szybko stały się one istotnym składnikiem morskiej biocenozy, a w ordowiku i sylurze były dominującą grupą wśród nektonu. Do najważniejszych grup ówczesnych łodzikowców zalicza się endoceratidy i ortoceratidy. Formy paleozoiczne cechowały się przeważnie prostą, rurowatą muszlą dochodzące nawet do kilku metrów długości lub muszlą płaskospiralną, ale z niestykającymi się skrętami, ewentualnie ze skrętami rozprostowującymi się w dorosłym stadium rozwoju (np. Lituites). Takie formy muszli utrzymały się, choć podrzędnie, aż do triasu. W mezozoiku i kenozoiku łodzikowce miały muszle zwinięte w płaską spiralę, przeważnie inwolutną. Wymieranie kredowe doprowadziło do upadku łodzikowatych, które w kenozoiku stały się stopniowo grupą reliktową. W eocenie zasiedlały jeszcze, choć już niezbyt licznie, morza całego świata, ale w neogenie wymarły w większości akwenów.

Łodzik piękny (Nautilus pompilius)
Skamieniały ordowicki łodzik z chińskiej prowincji Hunan
Większość kopalnych łodzików była drapieżna i miała wyprostowane muszle. Rekonstrukcja ordowickiego łodzika z rzędu Orthoceratida.

Znanych jest około 2500 kopalnych gatunków łodzikowców, także ze stanowisk w Polsce, oraz kilkanaście współcześnie żyjących.

Gatunki współczesne pojawiły się najwyżej 5–1 mln lat temu, dlatego nazywanie ich żywymi skamieniałościami jest niewłaściwe[4], czego dowodzą współczesne badania wykazujące pojawienie się u nich wielu adaptacji[5]. Zaliczane są do rodzajów Nautilus i Allonautilus w rodzinie Nautilidae w obrębie rzędu Nautilida[1][4]łodziki.

Z jednej z grup łodzikowców, zwanych baktrytami wyodrębniły się we wczesnym dewonie amonity, zaś w triasie belemnity (obydwie grupy wymarły wraz z końcem kredy). Także z łodzikowców wyodrębniły się wymarłe w jurze aulakoceratidy jak i żyjące do dziś głowonogi, takie jak mątwy, kalmary i ośmiornice. Jednak wygląd dzisiejszych łodzików o spiralnie zwiniętych muszlach tylko pozornie koresponduje z podobnym planem budowy amonitów. Dokładniejsze badania anatomiczne dowiodły, że spiralność dzisiejszych łodzików powstała stosunkowo niedawno i ewolucyjnie jest zdarzeniem zupełnie niezależnym od rozwoju niezwykle licznej grupy zwierząt jaką w mezozoiku były amonity[6].

Systematyka łodzikowców[edytuj | edytuj kod]

Łodzikowce dzieli się na kilka rzędów[7], z których tylko jeden jest reprezentowany przez gatunki żyjące obecnie:

  • † Rząd Endoceratida (Teichert, 1933)
    • † Podrząd Ellesmeroceratina (Flower, 1950)
    • † Podrząd Endoceratina (Teichert, 1933)
  • † Rząd Tarphyceratida (Flower, 1950)
  • † Rząd Discosorida (Flower, 1950)
  • † Rząd Oncoceratida (Flower, 1950)
  • † Rząd Orthoceratida (Kuhn, 1940)
    • † Podrząd Orthoceratina (Kuhn, 1940)
    • † Podrząd Lituitina (Dzik, 1984)
  • Rząd Nautilida (Agassiz, 1847)

Uwagi

  1. Nazwą „łodzikowate” określana jest również rodzina Nautilidae, a także okrzemki z rodziny Naviculaceae.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Nautiloidea w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 2,2 Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14595-8.
  3. Bezkręgowce. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1984, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0428-6.
  4. 4,0 4,1 Zoologia : bezkręgowce. T. 1. Red. nauk. Czesław Błaszak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. ISBN 978-83-01-16108-8.
  5. Janet Moore: Wprowadzenie do zoologii bezkręgowców. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2011. ISBN 978-83-235-0503-7.
  6. Jerzy Dzik: Dzieje życia na Ziemi. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 244-254. ISBN 978-83-01-16678-6.
  7. Jerzy Dzik: Dzieje życia na Ziemi. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 531-532. ISBN 978-83-01-16678-6.