Ośmiornice

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ośmiornice
Octopoda[1]
Leach, 1818
Octopus macropus
Octopus macropus
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ mięczaki
Podtyp skorupowce
Gromada głowonogi
Podgromada płaszczoobrosłe
Rząd ośmiornice
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło ośmiornica w Wikisłowniku

Ośmiornice (Octopoda) – rząd drapieżnych głowonogów (Cephalopoda) z podgromady płaszczoobrosłych (Coleoidea), obejmujący gatunki o zwartym ciele i 8 ramionach spiętych błoną. Zamieszkują wyłącznie morza pełnosłone, zwłaszcza rejony raf koralowych. Występują zwykle w płytkich wodach, ale znane są gatunki głębokowodne i pelagiczne. Vulcanoctopus hydrothermalis żyje w pobliżu kominów hydrotermalnych. Ośmiornice pojawiły się w kredzie. Znanych jest około 250 gatunków współcześnie żyjących. Wiele z nich ma istotne znaczenie gospodarcze. Żywią się rybami i skorupiakami.

Budowa ciała[edytuj | edytuj kod]

Octopusvulgaris1.jpg

Ośmiornice są zwierzętami o zróżnicowanej wielkości wahającej się od około 1,5 cm długości i 1 g u Octopus wolfi do 15 m długości[2]. Największe rozmiary: 9,6 m rozpiętości ramion i 272 kg masy ciała odnotowano u osobnika ośmiornicy olbrzymiej[3][4]. Ich ciało jest krótkie, ma zwartą, bryłowatą budowę. U wielu ośmiornic głębokowodnych jest galaretowate, ale dość twarde. Otwór gębowy ośmiornic otacza osiem ramion, których podstawy spięte są błoną o głębokości różnej pomiędzy różnymi parami ramion. U niektórych gatunków błona jest bardzo płytka[5]. Ramiona mają podobną budowę i długość, z wyjątkiem występującego u samców hektokotylusa. Jest to jedno z ramion III pary[6] przekształcone w narząd kopulacyjny. Na ramionach znajdują się, ułożone w jeden, bądź dwa rzędy, miękkie przyssawki o szerokiej podstawie, bez trzonka i bez konchiolinowych wzmocnień na krawędzi[7]. Narządy te zbudowane są z komory zewnętrznej (infundibulum, lejek) której mięśnie przylegają do powierzchni chwytanego obiektu oraz wewnętrznej (acetabulum) której mięśnie kurcząc się generują podciśnienie. Każda z przyssawek jest zaopatrzona w mięśnie pozwalające na obrót o 360° względem ramienia oraz receptory (chemoreceptory; proprioreceptory). Poza zwojami nerwowymi ramienia posiadają również zwoje nerwowe przyssawki co pozwala na pracę częściowo niezależną od właściwego mózgu[8].

Oprócz przyssawek na ramionach występują niekiedy także cirri – brodawkowate, bądź czułkowate wyrostki[5]. Głowa jest zaopatrzona w parę dużych oczu. Muszla wewnętrzna ośmiornic jest silnie zredukowana, u większości gatunków nie występuje wcale[2]. Samice Argonautidae budują muszlę zewnętrzną, ale nie jest ona wytwarzana przez płaszcz lecz przez gruczoły nabłonka ramion samicy.

Ośmiornice nie mają narządów świetlnych. Jajowody mają zazwyczaj parzyste. U głębinowych przedstawicieli podrzędu frędzlikowców[7] płaszcz tworzy z tyłu ciała 2 niewielkie płetwy[2]. Woreczek czernidłowy jest częstokroć zredukowany[2].

Układ krwionośny ośmiornic jest prawie zamknięty. Krew wlewa się do zatok krwionośnych w bardzo niewielkim stopniu. Występują naczynia włosowate. Krew krąży w dwóch obiegach: dużym (serce-ciało-serce) i małym (serce-skrzela-serce). Serce ośmiornic znajduje się w worku osierdziowym. Jest jednokomorowe, z dwoma przedsionkami. Ośmiornica posiada dodatkowo dwa serca skrzelowe pomagające wtłoczyć krew do skrzeli.

Ośmiornica ma dwie rogowe szczęki, przypominające dziób papugi, służące do rozgryzania twardych powłok mięczaków. Znajdują się w nich zęby umieszczone na języku. Gruczoły ślinowe wydzielają silnie toksyczny jad, którego działanie w przypadku ukąszenia może być niebezpieczne dla ludzi[9].

Układ nerwowy ośmiornic jest silnie scentralizowany. Większość zwojów zlała się w jedną masę otaczającą przewód pokarmowy. Jest ona osłonięta chrzęstną puszką. Mózg ośmiornic swoją sprawnością dorównuje nawet mózgom niektórych ssaków i ptaków.

Rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

Ośmiornice są rozdzielnopłciowe. Cechuje je rozwój prosty, bez stadium larwalnego. Poprzedzone tańcami i prezentacją barw godowych zaplemnienie polega na umieszczeniu przez samca, za pomocą hektokotylusa, spermatoforu w jamie płaszczowej samicy. U niektórych gatunków hektokotylus odrywa się od ciała samca. Takie oderwane ramiona znajdowano w jamach płaszczowych samic. Samice niektórych gatunków mogą przechowywać spermatofory przez kilka miesięcy. Po jednym zbliżeniu następuje zapłodnienie 100 000-500 000 jaj przy ich składaniu. Samice składają bogate w żółtko jaja w (zależnie od gatunku) szczelinach skalnych lub muszlach (Argonautidae). Nieliczne noszą jaja na ramionach.

Poruszanie się[edytuj | edytuj kod]

Ośmiornice poruszają się powoli. Są słabymi pływakami. Pływają aktywnie ruchem odrzutowym, wyrzucając wodę z jamy płaszczowej przez umięśniony lejek. Wiele gatunków dennych pływa rzadko, chyba że ścigając zdobycz, bądź odwrotnie, uciekając przed drapieżnikami. Zazwyczaj poruszają się one po dnie za pomocą ramion, zaobserwowano także osobniki potrafiące biegać na tylko dwóch ramionach. Ośmiornice chętnie ukrywają się w szczelinach skalnych. Dzięki brakowi szkieletu mogą wciskać się w bardzo wąskie szczeliny. Gatunki głębinowe o galaretowatym ciele mają dość ograniczoną zdolność do aktywnego ruchu i unoszą się biernie w wodzie.

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Ośmiornice poławiane są w celach konsumpcyjnych, zwłaszcza w krajach położonych nad Oceanem Spokojnym. Zaliczane są do owoców morza. Sepia, barwnik wytwarzany przez woreczek czernidłowy jest wykorzystywana do wykonywania farb malarskich[potrzebne źródło]. Muszle żeglarków są wysoko cenione przez kolekcjonerów.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Grimpoteuthis umbellata – przedstawiciel frędzlikowców

Ośmiornice są dzielone na dwa podrzędy:

  • frędzlikowce (Cirrina) – ich ramiona są uzbrojone w przyssawki i wyrostki (frędzliki[7]), na worku trzewiowym występują 2 płetwy,
  • ośmiornice właściwe (Incirrina) – brak płetw i wyrostków na ramionach.

Zarówno Octopoda jak i Cirrina oraz Incirrina uważane są za taksony monofiletyczne[6].

Przypisy

  1. Octopoda w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14595-8.
  3. C. Hartis: Enteroctopus dofleini (ang.). Animal Diversity Web, 2011. [dostęp 20 listopada 2011].
  4. Giant Octopuses, Enteroctopus dofleini (ang.). marinebio.org. [dostęp 20 listopada 2011].
  5. 5,0 5,1 Marek R. Lipiński: Gromada: głowonogi – Cephalopoda. W: Zoologia : bezkręgowce. T. 1. Red. nauk. Czesław Błaszak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 594–596. ISBN 978-83-01-16108-8.
  6. 6,0 6,1 Mangold (1922-2003), Katharina M., Richard E. Young & Michael Vecchione: Octopoda Leach, 1818. Octopods or devilfishes (ang.). Tree of Life Web Project, 2010. [dostęp 27 listopada 2011].
  7. 7,0 7,1 7,2 Bezkręgowce. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1984, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0428-6.
  8. Frank W. Grasso. Bystre macki. „Świat Nauki”. 11 (231), s. 64-65, 2010-11. ISSN 0867-6380. 
  9. S. Pigulewski: Jadowite zwierzęta bezkręgowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982. ISBN 83-01-02687.