Błąd językowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Dwa błędy w nazwie ulicy Gaudiego

Błąd językowy – pojęcie z zakresu językoznawstwa normatywnego oznaczające odstępstwo od skodyfikowanej normy językowej.

Kodyfikacja normy obejmuje istnienie gramatyki normatywnej, ortografii (zasad pisowni) i ortofonii (zasad wymowy starannej). O błędności czy poprawności danej formy można mówić tylko z punktu widzenia jakiejś normy.

Większość słowników ma charakter normatywny.

Przykłady błędów językowych[edytuj | edytuj kod]

Następujący przykład wyjaśnia zależność błędu od normy językowej.

Gramatyka normatywna (standardowej, starannej, pisanej) polszczyzny literackiej ustala regułę, wzór deklinacji zaimka wskazującego ten, ta, to; ci, te, podając paradygmat lub podaje, że odmienia się według deklinacji przymiotnikowej twardotematowej i wylicza formy mianownika rodzaju męskiego (ten), mianownika rodzaju nijakiego (to), biernika rodzaju żeńskiego () jako odbiegające od tego wzorca. Regułę tę (właśnie ciągle jeszcze a nie ) da się objaśnić tylko z punktu widzenia pewnej tradycji językowej, odczucia użytkowników, jej "prawność" uzasadnia duża liczba tekstów polszczyzny literackiej (sprzed okresu sformułowania reguły), gdzie taką a nie inną formę odnajdujemy. Formy "wyjątkowe" są historycznie umotywowane, ale dla samej normy jest to obojętne. Skądinąd wiadomo, że historycznie umotywowaną formą dopełniacza rodzaju męskiego byłaby forma † togo. W wyniku jednak procesu wyrównywania powstała forma tego (przez analogie do np. otwartego), tę też formę rejestruje norma. Z punktu widzenia gramatyki nienormatywnej, opisowej w formie biernika rodzaju żeńskiego nie ma nic szczególnego, jest ona wyrazem faktu, że proces wyrównywania deklinacji zaimka ten,... do deklinacji przymiotnikowej jeszcze się nie zakończył. W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że norma starannej polszczyzny pisanej rejestruje stan sprzed zakończenia tego procesu. Z punktu widzenia języka jako systemu zmiana tę > tą jest przejawem tendencji do usuwania form wyjątkowych. O żywotności tego procesu świadczą też nowsze rozwiązania normatywne, dopuszczające użycie tej formy w normie użytkowej (swobodnej, ustnej). Formę zamiast spotyka się coraz częściej w tekstach pisanych, np. prasowych, co świadczyć może, że również norma języka starannego, pisanego w niedalekiej przyszłości ulegnie zmianie (jak to już miało miejsce w przypadku tego zaimka). Poza tym forma (np. z tą kobietą) jest formą narzędnika rodzaju żeńskiego, użycie formy w tej funkcji jest błędem przesadnej poprawności (hiperpoprawności).

Przykładowe zdania:

1. Widziałem tę piękną kobietę. (Forma zgodna z normą polszczyzny wzorcowej, staranna - Biernik: Widziałem KOGO? tę piękną kobietę.)
2. Widziałem tą piękną kobietę. (Forma niezgodna z normą wzorcową, zgodna z normą użytkową, swobodna, potoczna, coraz częściej też pisana)
3. Widziałem go z tą kobietą. (Forma zgodna z normą wzorcową i użytkową - Narzędnik: Widziałem Z KIM? z tą kobietą.)

Biernik: tę; Narzędnik: tą

Przykładem często spotykanych błędów językowych w języku polskim (niezgodnych z normą polszczyzny starannej i użytkowej) są wyrażenia: poszłem, wzięłem (przez analogię do poszłam, wzięłam, formy poprawne to poszedłem, wziąłem), wziąść (przez analogię do słów typu: siąść, zamiast wziąć).

Jednym z często spotykanych błędów (co widoczne jest w Internecie) jest stosowanie końcówki "ą" w celowniku liczby mnogiej zamiast końcówki "om" (np. tym ładnym kobietą zamiast tym ładnym kobietom).

Upowszechnienie się dostępu do Internetu na początku XXI wieku i łatwość publikacji tamże, spowodowały upowszechnienie się przy okazji także wielu innych błędów językowych. Niektóre z nich (przez wzgląd na powszechne użycie w mowie potocznej) włączono jako formy akceptowalne do języka polskiego, o ile nie kolidowało to z ogólnymi zasadami gramatyki języka polskiego.

Klasyfikacja błędów językowych[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie ze starożytną jeszcze klasyfikacją opisaną przez Kwintyliana, błędy językowe dzielą się na barbaryzmy i solecyzmy. Barbaryzm to użycie niepoprawnej formy wyrazu (np. wzięłem), solecyzm natomiast polega na połączeniu poprawnych formalnie wyrazów w niepoprawną konstrukcję składniową (np. używam długopis).

  • Błędy gramatyczne
    • Błędy fleksyjne:
      • wybór niewłaściwej postaci wyrazu,
      • wybór niewłaściwego wzorca odmiany,
      • wybór niewłaściwej postaci tematu fleksyjnego,
      • wybór niewłaściwej końcówki fleksyjnej,
      • nieodmienienie wyrazu, posiadającego swój wzorzec deklinacyjny,
      • odmienienie wyrazu, któremu nie można przypisać wzorca odmiany.
    • Błędy składniowe:
      • w zakresie związku zgody,
      • w zakresie związku rządu,
      • w używaniu przyimków,
      • w zakresie używania wyrażeń przyimkowych,
      • niepoprawne skróty składniowe,
      • niepoprawne konstrukcje z imiesłowowym równoważnikiem zdania,
      • konstrukcje niepoprawne pod względem szyku,
      • zbędne zapożyczenia składniowe.
  • Błędy leksykalne
    • Błędy słownikowe (wyrazowe):
      • neosemantyzacja; używanie wyrazów w niewłaściwym znaczeniu,
      • mylenie znaczeń wyrazów podobnych brzmieniowo lub morfologicznie i ich niepoprawne wymienne stosowanie,
      • posługiwanie się pleonazmami,
      • nadużywanie wyrazów modnych.
    • Błędy frazeologiczne:
      • zmiana formy frazeologizmów wskutek wymiany, redukcji lub uzupełnienia składu związku,
      • zmiana formy frazeologizmu wskutek zmiany postaci gramatycznej jednego ze składników,
      • zmiana znaczenia frazeologizmu,
      • użycie frazeologizmu w niewłaściwym kontekście, powodującym odżycie znaczenia dosłownego.
    • Błędy słowotwórcze:
      • używanie formacji zbudowanej niezgodnie z polskimi modelami słowotwórczymi,
      • zastosowanie niewłaściwego formantu,
      • wybór niewłaściwej podstawy słowotwórczej.
  • Błędy fonetyczne
    • niepoprawna wymowa:
      • pojedynczych głosek,
      • grup głoskowych.
    • literowe odczytywanie wyrazów:
    • redukcja głosek i grup głoskowych,
    • niepoprawne akcentowanie wyrazów i form wyrazowych.
  • Stylistyczne (użycia)
    • niewłaściwy dobór środków językowych w określonej wypowiedzi, niedostosowanie ich do jej funkcji:
      • używanie elementów oficjalnych w wypowiedziach potocznych,
      • używanie elementów potocznych o charakterze publicznym,
      • stylizacja językowa niemająca uzasadnienia w treści i charakterze stylowym wypowiedzi.
    • naruszenie zasad jasności, prostoty i zwięzłości stylu:
  • Błędy zewnętrznojęzykowe (zapisu)
    • Błędy ortograficzne:
      • używanie niewłaściwych liter i połączeń literowych w zapisie,
      • niewłaściwa pisownia łączna lub rozdzielna; także niewłaściwe użycie dywizu,
      • niewłaściwe używanie wielkich i małych liter na początku wyrazów.
    • Błędy interpunkcyjne:
      • brak właściwego znaku interpunkcyjnego (zwłaszcza przecinka),
      • zbędne użycie znaku interpunkcyjnego,
      • użycie niewłaściwego znaku interpunkcyjnego.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]