Biała Cerkiew

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta na Ukrainie. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Biała Cerkiew
Pałac zimowy rodu Branickich
Pałac zimowy rodu Branickich
Herb Flaga
Herb Białej Cerkwi Flaga Białej Cerkwi
Państwo  Ukraina
Obwód kijowski
Rejon białocerkiewski
Burmistrz Wasyl Sawczuk
Powierzchnia 33,7 km²
Populacja (2009)
• liczba ludności
• gęstość

210 977
6260 os./km²
Położenie na mapie obwodu kijowskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu kijowskiego
Biała Cerkiew
Biała Cerkiew
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Biała Cerkiew
Biała Cerkiew
Ziemia 49°46′N 30°07′E/49,766667 30,116667Na mapach: 49°46′N 30°07′E/49,766667 30,116667
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Portal Portal Ukraina
Położenie Białej Cerkwi na mapie z roku 1889
Kościół rzymskokatolicki pw. św. Jana Chrzciciela w Białej Cerkwi
Jezioro i park w Aleksandrii, w tle ruiny dworu Branickich
Składy Branickich

Biała Cerkiew (ukr. Бiла Церква, Biła Cerkwa) – miasto na Ukrainie, największe w obwodzie kijowskim, stolica rejonu położona nad rzeką Roś w odległości 84 km na południe od Kijowa, dawna polska rezydencja magnacka. Do miasta należy również miejscowość Aleksandria z pięknym parkiem.

Ośrodek przemysłowy; znajduje się tam fabryka opon, wyrobów gumowych i maszyn rolniczych. Miasto posiada uzdrowisko (wody radoczynne) i wyższą szkołę.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Jeśli nie bierze się pod uwagę legend, pierwszym faktem potwierdzającym istnienie Białej Cerkwi jest wzmianka z 1331 roku o osadzeniu przez księcia litewskiego Olgierda swoich poddanych w tutejszym przygródku. Od 1363 Biała Cerkiew należała do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a od 1569 do województwa kijowskiego Korony Królestwa Polskiego. Około roku 1550 wojewoda kijowski Fryderyk Proński wybudował w tym miejscu obronny zamek i twierdzę. Potem była to własność królewska (Królewszczyzna), jednak potem za zasługi nadano ją kasztelanowi krakowskiemu Januszowi Ostrogskiemu. Potem właścicielem był Stanisław Lubomirski. Za jego czasów Biała Cerkiew otrzymała prawa miejskie nadane przywilejem królewskim w roku 1620 podpisanym w Warszawie.

Koniec XVI wieku to czas częstych buntów kozackich.

Quote-alpha.png
W roku 1596 Nalewajko wielką siłą Białącerkiew otoczył chcąc ją zdobyć. Waleczny książę Roman Rożyński przyszedł z pomocą, przebił się przez tabor, wiele trupa położył; do zamku wszedł, siłą swą załogę umocnił, i Białącerkiew obronił[1].

W 1612 roku zapisano pierwszą lustrację zamku starościńskiego. W 1626 roku dowodzone przez regimentarza Stefana Chmieleckiego wojska kwarciane i Kozacy rozgromili tu Tatarów krymskich. Kolejnym właścicielem Białej Cerkwi był książę Jerzy Dymitr Wiśniowiecki. W 1648 roku po zdobyciu zamku zamknął się w nim Bohdan Chmielnicki. Podczas Powstania Chmielnickiego doszło tu w 1651 roku do nierozstrzygniętej bitwy wojsk litewskich z Kozakami i Tatarami, po której podpisano Ugodę z Kozakami.

Information icon.svg Osobny artykuł: Ugoda w Białej Cerkwi.

Kolejnym właścicielem był hetman wielki koronny Stanisław Jan Jabłonowski, w czasach którego tutejszy zamek był obsadzony przez 2 tys. załogę pod dowództwem kapitana Ludwiga de Orgewall, nobilitowany za walkę z Tatarami herbem Jastrzębiec. W 1702 roku zamek zdobył kozak Semen Palej i uczynił go swoją siedzibą. W 1708 roku zamek opanowały wojska rosyjskie Golicyna. Kolejnym właścicielem miasta był wojewoda kijowski Jan Stanisław Jabłonowski, wojewoda rawski Stanisław Wincenty Jabłonowski, który wybudował tu kościół katolicki, a następnie właścicielem został Jerzy August Mniszech. W 1765 roku opisano zamek jako wał z czterema bastionami otoczony z trzech stron fosą i rzeką Roś z czwartej. Twierdzy chroniło 25 armat i 2 moździerze. Obok fortecy znajdował się jeszcze zamek starościński, a wałem obwiedziono też całe miasto.

Quote-alpha.png
Po wojnach uspokojonych kozackich roku 1714, kościół katolicki jeden się tylko ostał w dalszéj koronie, w Białéjcerkwi. Parafia się rozciągała od Śmiły do Moszen. Obowiązki parafialne spełniali XX. Jezuici, którzy razem prowadzili misye w Ukrainie z dome swego w Białejcerkwi. (...)[2]

W 1774 roku prawem wieczystym starostwo i miasto otrzymał król Stanisław August Poniatowski, który w tym samym roku nadał je Franciszkowi Ksaweremu Branickiemu, który spędził tu 25 ostatnich lat swojego życia, jednak majątkiem zarządzała głównie jego żona Aleksandra von Engelhardt.

Po II Rozbiorze Rzeczypospolitej od 1793 roku w Rosji.

W 1814 roku w Białej Cerkwi odwiedził Branickich car Aleksander I. Po Ksawerym i po śmierci jego żony Aleksandry w 1838 roku Białą Cerkiew odziedziczył ich syn Władysław Grzegorz Branicki, a po nim Władysław Michał Branicki. Przed 1917 rokiem Biała Cerkiew przeszła na jego córkę Marię Różę (Rozalię) ks. Radziwiłłową.

W 1880 roku miasto liczyło 8961 prawosławnych, 9808 Żydów (w ostatnich latach XIX wieku udział procentowy Żydów w mieście przekroczył 50% ogółu mieszkańców), 412 katolików. W mieście znajdowały się trzy cerkwie, 2 synagogi oraz kościół parafialny rzymskokatolicki oo jezuitów, należący do dekanatu kijowskiego, wybudowany z fundacji Stanisława Wincentego Jabłonowskiego w roku 1743. W 1911 w Białej Cerkwi urodziła się Stefania Knispel-Wróblowa – polska bibliotekarka, historyk literatury polskiej.

Podczas wojny ukraińsko-radzieckiej i na fali pogromów antyżydowskich, w latach 1919-1920 żydowscy mieszkańcy Białej Cerkwi stali się obiektem przemocy zarówno regularnych oddziałów ukraińskich, chłopskich atamana Zelenego, jak i kozackich białogwardzistów. Całkowitą liczbę ofiar śmiertelnych podaje się na 300-850 osób[3].

W latach 1922–1991 w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej.

22 sierpnia 1941 miała tu miejsce masakra dzieci żydowskich, dokonana przez ukraińskich milicjantów.

Toponimika nazwy[edytuj | edytuj kod]

Dawne nazwy Jurjew, Białacerkiew, Białocerkiew, Biłaja Cerkow, Biełaja Cerkow, w okresie Rzeczypospolitej również pod łacińską nazwą Album Fanum lub Alba Capella.

Starostowie[edytuj | edytuj kod]

Była siedzibą starostów grodowych:

Starostwo Białocerkiewskie było jednym z najbardziej dochodowych dóbr w I Rzeczypospolitej.

Twierdza i zamek w Białej Cerkwi[edytuj | edytuj kod]

Zamek w Białej Cerkwi nad rzeką Rosią, istniał już co najmniej w XVI wieku, bo obronił go przed Nalewajką ksiażę Roman Różyński. W 1612 roku był otooczny wałem z czterema basztami w narożach, wewnątrz znajdowała się kaplica katolicka, prochownia, cekhauz dla armat. Około 1649 roku został rozbudowany i umocniony przez wojewodę ruskiego hetmana polnego koronnego Stefana Czarnieckiego, który zorganizował również obronę zamku. W XVII wieku stacjonowało w nim 2 tys. żołnierzy. W 1702 roku zamek zdobył pułkownik kozacki Semen Palej. W 1765 roku opisano go jako „wał z czterema rądelami” otoczony głęboką fosą z trzech stron i rzeką z czwartej. Do wnętrza prowadziły trzy bramy, w tym zwodzona i wewnątrz wału. Zamku broniło 25 armat i 2 moździerze[4].

Komendanci twierdzy[edytuj | edytuj kod]

do wybitniejszych komendantów twierdzy należeli:

  • generał major głównej komendy fortecy Jan Stachórski 1664–1668
  • podpułkownik (oberszterlejtnat) Jan Zygmunt Löbel (Loebel) 1668–1671
  • Gerhard Fitinghof 1671–1672
  • pułkownik Ernest Otto Rappe, 1678
  • Ludwik de Orgewalt (Orgewald, Orgewal) kapitan, a następnie major i podpułkownik, 1693
  • pułkownik, miecznik podolski Jan Gałecki, 1694

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Pałac zimowy Branickich z końca XVIII wieku – zbudowany przez Franciszka Ksawerego Branickiego. Był to jedenastoosiowy, dwukondygnacyjny pałac w stylu klasycystycznym o dość oszczędnej elewacji. Zbudowano go z drewna na wysokiej podmurówce. Wnętrza urządzone były w stylu empire i zdobiło je też popiersie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Po lewej stronie od pałacu zbudowano piętrową trzynastoosiową oficynę z portykiem wgłębnym z ośmioma kolumnami. W pobliżu znajdował się budynek skarbca, prawa oficyna oraz brama.
  • Kościół rzymskokatolicki św. Jana Chrzciciela z 1812 roku, ufundowany przez Franciszka Ksawerego Branickiego zbudowany w miejscu zamku. W miejscu tego kościoła przed jego budową stała katolicka kaplica polskiego garnizonu. Pierwszy kościół stał tu w 1552 roku i ufundował go wojewoda kijowski Fryderyk Proński. Obok powstał klasztor augustianów. Po zburzeniu go w 1667 roku przez Kozaków oddany został kapucynom. W latach 1720-1730 nowy kościół zbudował starosta Stanisław Wincenty Jabłonowski i oddał jezuitom. Kościół ten w 1779 roku stał się parafialnym, jednak jego stan był tak zły, że hetman Franciszek Ksawery Branicki ufundował nowy kościół, którego budowę rozpoczęto w latach 80. XVIII wieku i ukończono około 1816 roku. Obok powstała szkółka parafialna i szpitalik[5]. W kościele od lat '90 XX w. odbywają się występy kameralnej i organowej muzyki, wykonywane na monumentalnych organach mieszczących się w kościele czeskiej firmy Rieger-Kloss,
  • dwie synagogi z końca XIX wieku,
  • trzy cerkwie z XVIII i XIX wieku,
  • dawna poczta z połowy XIX wieku,
  • Hale targowe (Sukiennice) wybudowane przez Branickich w latach 1809-1814, składające się z czterech budynków otaczających dziedziniec[6].
  • Gimnazjum ufundowane przez Branickich w 1847 r. po skasowaniu przez Rosjan polskiego gimnazjum w Winnicy. Składało się z budynku głównego i dwóch skrzydeł bocznych.
  • murowany młyn z XIX wieku,
  • tzw. „skład Branickich” z końca XVIII wieku z portykiem toskańskim,
  • katolicka kaplica cmentarna,
  • park z XVIII wieku zwany „Aleksandria[7], w pobliżu ruiny pałacu letniego Branickich (obecnie rezerwat dendrologiczny),
  • cerkiew Mikołajewska
  • cerkiew Przemienienia Pańskiego z 1839 r.

Przypisy

  1. Eustachy Iwanowski, Rozmowy o polskiéj koronie, na str. 644.
  2. Eustachy Iwanowski, Rozmowy o polskiéj koronie, na str. 647.
  3. Belaya Tserkov (ang.). Jewish Virtual Library, 2008. [dostęp 2013-02-13]. V. Danilenko: Kiev District Commission of the Jewish Public Committee for Relief to Victims of Pogroms (ang.). [dostęp 2013-02-12]. s. 3. The Ukraine Terror and the Jewish Peril. The Federation of Ukrainian Jews, 1921, s. 10-11. [dostęp 2013-02-13]. (ang.)
  4. Roman Aftanazy, Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, Województwo kijowskie, Ossolineum, s. 40-41.
  5. Roman Aftanazy, Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, Województwo kijowskie, Ossolineum, s. 52.
  6. Roman Aftanazy, Dzieje Rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, Województwo kijowskie, Ossolineum, s. 55.
  7. Na mapie zaznaczony jako Aleksandryja.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]