Wyprawa kijowska (1920)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy ofensywy polsko-ukraińskiej w czasie wojny polsko-bolszewickiej 1920. Zobacz też: inne znaczenie tego terminu.

Wyprawa kijowska (rzadziej operacja ukraińska[1]) – ofensywa Wojska Polskiego i armii URL na Kijów w kwietniu 1920, podczas wojny polsko-bolszewickiej.

Etapy ofensywy kijowskiej z datami zajmowania poszczególnych terenów
Rząd URL 1920. Symon Petlura siedzi w środku.
Józef Piłsudski i Symon Petlura w Winnicy, kwiecień 1920
Symon Petlura i gen. Antoni Listowski wśród żołnierzy polskich – wyprawa kijowska, kwiecień 1920.
Wojsko polskie i ukraińskie wkracza do Kijowa Chreszczatyk 7 maja 1920
Wojna polsko-bolszewicka

Walki o Wilno (31 XII 1918 – 5 I 1919) • Bitwa pod Berezą Kartuską (16 II 1919) • Powstanie nieświeskie (14-19 III 1919) • Walki o Lidę (16-17 IV 1919) • Zajęcie Wilna (IV 1919) • Operacja Mińsk (VIII 1919) • Bitwa pod Dyneburgiem (3-25 I 1920) • Bitwa o Latyczów (18-22 II 1920) • Wyprawa kijowska (IV 1920) • Zagon na Koziatyn (25-27 IV 1920) • Zagon na Żytomierz (26 IV 1920) • Bitwa pod Czarnobylem (27 IV 1920) • Bitwa pod Wołodarką (29-31 V 1920) • Bitwa pod Bystrzykiem (31 V 1920) • Bitwa pod Boryspolem (2 VI 1920) • Bitwa o Lwów 1920 • Bitwa warszawska (12-15 VIII 1920) • Bitwa pod Radzyminem (12-15 VIII 1920) • Bitwa pod Ossowem (14 VIII 1920) • Bitwa o Nasielsk (14-15 VIII 1920) • Bitwa pod Kockiem (14-16 VIII 1920) • Bitwa pod Hrubieszowem (VIII-IX 1920) • Bitwa pod Cycowem (15-16 VIII 1920) • Kontruderzenie znad Wieprza (od 16 VIII 1920) • Bitwa o Mińsk Mazowiecki (16-18 VIII 1920) • Bitwa pod Zadwórzem (17 VIII 1920) • Bitwa białostocka (22 VIII 1920) • Bitwa pod Komarowem (31 VIII 1920) • Bitwa pod Dytiatynem (16 IX 1920) • Zagon na Kowel (IX 1920) • Bitwa nad Niemnem (20-26 IX 1920)

Przygotowania[edytuj | edytuj kod]

Józef Piłsudski przewidział, że po pokonaniu „Białych” bolszewicy będą mogli skoncentrować wszystkie siły na jednym froncie – froncie z Polską, wykorzystując również zdobyty na białych sprzęt wojskowy. Celem politycznym Piłsudskiego było stworzenie federacji państw narodowych w Międzymorzu Bałtycko-Czarnomorskim od Estonii po Naddnieprze, tym samym oddzielając etniczną Polskę od Rosji i uniemożliwiając ekspansję terytorialną Rosji na Zachód. Motywem Piłsudskiego jako Naczelnika Państwa było przekonanie, że istnienie Polski pomiędzy Niemcami a Rosją jest uzależnione od stworzenia systemu silnych sojuszy lokalnych uniemożliwiających ponowny rozbiór terytorium przedrozbiorowej Rzeczypospolitej Obojga Narodów pomiędzy dwóch silnych sąsiadów – Niemcy i Rosję, bowiem Polska samotnie jest zbyt słaba, by oprzeć się równoczesnemu naciskowi niemiecko-rosyjskiemu, niezależnie od form ustrojowych w jakich te narody się znajdują.

Ważną przesłanką wyprawy kijowskiej podjętej przez Piłsudskiego było utworzenie niepodległego państwa ukraińskiego[2]. W związku z tym jednym z głównych założeń było osiągnięcie porozumienia z Ukraińską Republiką Ludową. Piłsudski zawarł z przewodniczącym Dyrektoriatu URL Symonem Petlurą sojusz polityczny i wojskowy. Polska uznawała w nim suwerenność Ukraińskiej Republiki Ludowej, zrzekała się terytoriów Rzeczypospolitej przedrozbiorowej na wschód od ustalonej linii granicy z Ukrainą i zobowiązywała się do wspólnej walki z bolszewikami.

Plan operacji kijowskiej na polecenie Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego przygotowali: Julian Stachiewicz, Bolesław Wieniawa-Długoszowski i adiutant Piłsudskiego – Stanisław Radziwiłł.

Liczebność polsko-ukraińskich wojsk sojuszniczych[edytuj | edytuj kod]

Stan liczebny polskich i ukraińskich żołnierzy na początku ofensywy przedstawiał się następująco:

  • Wojsko Polskie – około 60 tysięcy żołnierzy
  • Armia Czynna URL – 556 oficerów i 3348 szeregowych, łącznie 3904 żołnierzy[3][4][5] – co stanowiło około 6% udziału armii ukraińskiej w siłach sojuszniczych uczestniczących w wyprawie kijowskiej.

Podobny stan liczebny armii ukraińskiej utrzymywał się niemal do początku rozpoczęcia kontrofensywy przez Armię Czerwoną. Jeszcze z końcem maja (czyli trzy tygodnie po opanowaniu Kijowa) liczebność wojsk URL wynosiła łącznie 4700 żołnierzy[6]. Po zakończeniu wyprawy kijowskiej liczebność formacji ukraińskich wzrosła dwukrotnie w stosunku do ich początkowej wielkości, dzięki zasileniu oddziałów ukraińskich grupą gen. M. Omelianowicza-Pawlenki kończącą tzw. pochód zimowy[7].

Natomiast w chwili rozpoczęcia kontrofensywy Armii Czerwonej 12 czerwca 1920, dzięki szybkiej mobilizacja rekrutów ukraińskich w skład Armii Czynnej URL wchodziło już 2814 oficerów i 16 925 szeregowych – łącznie 19 739 żołnierzy[8], jednak w realiach silnego naporu oddziałów bolszewickich to wzmocnienie sił nie odegrało już praktycznie żadnej roli.

Formowanie ukraińskich jednostek wojskowych[edytuj | edytuj kod]

Podczas ofensywy kijowskiej żołnierze ukraińscy byli formowani za zgodą strony polskiej w dwie dywizje piechoty. Na początku lutego 1920 roku Polacy utworzyli „Ekspozyturę do spraw Ukraińskich” pod kierownictwem Juliusza Ulrycha, która zajmowała się m.in. szkoleniem i wyposażeniem wojska ukraińskiego[9].

Pierwsza dywizja ukraińska była początkowo formowana w Łańcucie, a następnie w twierdzy brzeskiej. Dywizja otrzymała nazwę 6 Dywizji Siczowej”, pod komendą podpułkownika Marka Bezruczki. 22 kwietnia została podporządkowana 3 Armii Wojska Polskiego i otrzymała rozkaz wymarszu na front. Liczyła wówczas ponad 2 tysiące żołnierzy.

Druga dywizja ukraińska powstała ostatecznie 10 maja i otrzymała nazwę „3 Dywizji Żelaznej”, a dowództwo nad nią objął pułkownik Ołeksandr Udowyczenko.

Duże problemy wynikły podczas wyposażania ukraińskich dywizji z powodu niedostatecznego uzbrojenia. Polacy, mimo trudności z wyposażeniem własnych wojsk, starali się dobrze uzbroić żołnierza ukraińskiego. Od lutego do listopada 1920 roku tylko 6 Armia polska przekazała na potrzeby wojska ukraińskiego: 30 tysięcy karabinów, 298 karabinów maszynowych, 38 dział polowych i 6 ciężkich, 1 tysiąc pistoletów, 40 tysięcy mundurów, 29 tysięcy kompletów bielizny, 2 tysiące namiotów i 17 samochodów ciężarowych[10]. Poza tym 6 Armia polska przekazała jednostkom ukraińskim około 600 tysięcy naboi karabinowych i 6 tysięcy sztuk amunicji artyleryjskiej[7]. Już od 10 lutego 1920 oficerowie ukraińscy otrzymywali takie same pobory jak polscy[9].

Początek ofensywy[edytuj | edytuj kod]

Operacja przeciw bolszewikom rozpoczęła się 25 kwietnia 1920 r i była większa niż inne w roku poprzednim. Wojskami od Mozyrza do Olewska dowodził gen. Józef Rybak, od Olewska do Połonnego dowodził gen. Edward Rydz-Śmigły, od Połonnego do Płoskirowa gen. Antoni Listowski, a od Płoskirowa do granicy z Rumunią gen. Wacław Iwaszkiewicz-Rudoszański.

Już 26 kwietnia wojska polskie zajęły Żytomierz, a następnego dnia pododdziały 59 Pułku Piechoty przełamując pięć linii obronnych nieprzyjaciela wkroczyły do Berdyczowa oraz opanowały ważny węzeł kolejowy Koziatyn. Na południu oddziały 6 Armii generała Iwaszkiewicza opanowały Winnicę, Bar i Żmerynkę. Na północy wojska polskie zdobyły Czarnobyl i zbliżyły się do Dniepru w rejonie ujścia Prypeci.

W wyniku tych operacji 12 Armia (RKKA) utraciła w dużej mierze zdolność prowadzenia działań bojowych.

28 kwietnia, po rozbiciu pod Koziatyniem 1 Brygady Strzelców Siczowych (złożonej z Ukraińców w służbie Armii Czerwonej), wojska polskie stanęły na linii: Czarnobyl – Koziatyn – Winnica – granica rumuńska, przeszły one w ciągu 24 godzin 90 km.

6 maja 1920 roku bolszewicy, po przeprowadzonej mobilizacji, wysłali na Naddnieprze 120 tysięcy swoich żołnierzy.

Oddziały Armii URL po rozpoczęciu ofensywy sowieckiej 12 czerwca 1920 stanowiły południową flankę frontu wojny polsko-bolszewickiej, broniąc kolejno linii Zbrucza, Seretu i Dniestru przed Armią Czerwoną, samodzielnie rozbijając w sierpniu 1920 nacierające w kierunku Chodorowa 3 DP i 1 Dywizję Kawalerii Armii Czerwonej[11][12].

Ofensywa polska na Kijów wywołała mieszane wrażenia we Francji[13], ze względu na to, że Piłsudski według francuskich kół rządzących mógł poprowadzić ofensywę z lepszym skutkiem militarnym razem z Denikinem. Gen. Anton Denikin był jednak przeciwny zarówno istnieniu państwa ukraińskiego, jak i suwerenności Polski na wschód od linii Bugu. Wielomiesięczne rokowania polsko-rosyjskie w Taganrogu prowadzone przez misję z gen. Aleksandrem Karnickim skierowaną do kwatery Denikina przez Naczelnika Państwa zakończyły się fiaskiem wobec nieustępliwości strony rosyjskiej w kwestii samostanowienia narodów wchodzących przed 1917 r. w skład Imperium Rosyjskiego i granic polsko-rosyjskich. W tej sytuacji Rzeczpospolita Polska nie miała interesu państwowego w sukcesie Białych Rosjan i w konsekwencji uchyliła się od wsparcia Denikina (pomimo nacisków Francji i Wielkiej Brytanii w tej sprawie). Równolegle były prowadzone w Mikaszewiczach[14] rokowania polsko-bolszewickie, gdzie warunki strony polskiej były analogiczne do warunków stawianych Denikinowi. Rozmowy te z uwagi na kategoryczne żądanie Polski uznania przez RFSRR niepodległości Ukrainy i nieatakowanie wojsk Petlury przez Armię Czerwoną również zakończyły się bezowocnie.

Po tygodniowym odpoczynku wojska polskie stanęły u bram Kijowa, nie napotykając oporu nieprzyjaciela. 12 i 14 armia sowiecka nie przyjęły walki, zaś zmiana szyfrów sowieckich na początku maja 1920 uniemożliwiła służbom dekryptażowym Wojska Polskiego odczytanie korespondencji radiowej Armii Czerwonej w trakcie ofensywy i w konsekwencji rozbicie sił Armii Czerwonej na Ukrainie poprzez zniszczenie 12 i 14 armii sowieckich.

Zdobycie Kijowa[edytuj | edytuj kod]

3 maja żołnierze wojska polskiego podjechali do Kijowa zdobycznym tramwajem, wzięli do niewoli oficera Armii Czerwonej, po czym się wycofali. Następnego dnia Armia Czerwona zaczęła śpiesznie opuszczać Kijów, a Wojsko Polskie przedefilowało ulicami Kijowa. Doszło do starć na moście spinającym Dniepr, lecz po krótkiej wymianie ognia 6 pułk piechoty Legionów 1 DPLeg oraz 59 i 60 pułk piechoty wielkopolskiej (z 15 Dywizji Piechoty) przeszły przez rzekę i zajęły lewobrzeżny przyczółek sięgający 15 km w głąb terytorium wroga (do miejscowości Browary). Cała prawobrzeżna Ukraina została wzięta kosztem 150 zabitych i 300 rannych.

9 maja odbyła się w centrum Kijowie wspólna polsko-ukraińska defilada. Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego starając się, aby miejscowa ukraińska ludność nie odebrała czasowej obecności polskich wojsk jako okupacji, poleciła aby na siedzibach urzędów wywieszać wyłącznie ukraińskie flagi, a polskie tylko na budynkach zajmowanych przez polskie dowództwo[15].

Wycofanie wojsk i zakończenie wyprawy[edytuj | edytuj kod]

Z początkiem czerwca kontrofensywa sowiecka zmusiła wojska polskie do wycofania się z Kijowa, którego niewielkie oddziały ukraińskie Petlury nie były w stanie same utrzymać. Wojska polskie opuściły Kijów 13 czerwca.

Rokowania pokojowe między stroną polską a rosyjską rozpoczęły się już 17 sierpnia 1920 roku w Mińsku, a kontynuowane były w Rydze.

15 września 1920, czyli miesiąc przed oficjalnym podpisaniem rozejmu[16] Armia URL liczyła 3287 oficerów i 12 117 żołnierzy, natomiast 7 listopada, czyli już po definitywnym zakończeniu wyprawy kijowskiej i po podpisaniu traktatu ryskiego, a przed ostatnią, samodzielną kampanią z Armią Czerwoną: 3888 oficerów i 35 259 żołnierzy, razem 39 147 żołnierzy[17].

Dzięki militarnej pomocy Polaków udzielonej Armii URL, Ukraińcy odzyskali ziemie położone między Zbruczem a Dnieprem, jednak przy ówczesnym układzie sił Petlura nie był w stanie samodzielnie utrzymać niepodległości Ukraińskiej Republiki Ludowej wobec militarnej agresji Rosji Sowieckiej, zdecydowanej na utrzymanie dominacji nad Ukrainą. Polska była jedynym krajem, który udzielił Ukraińskiej Republice Ludowej pomocy i wsparcia dla restytucji niepodległego państwa ukraińskiego[9].

Quote-alpha.png
Czy armia ukraińska wykonała postawione jej zadanie? Autorzy ukraińscy i polscy są tu wyjątkowo zgodni: choć stanowiła ona około 15% sił ekspedycyjnych, bez zastrzeżeń można odpowiedzieć, że w okresie od kwietnia do października 1920 armia UNR, przepojona duchem państwowości, ofiarnie wykonała wszystkie postawione przed nią zadania[18].
Quote-alpha.png
Plany S. Petlury i J. Piłsudskiego zakończyły się porażką. Zawiodły bowiem dwa czynniki: armia polska nie spełniła zadań operacyjno-okupacyjnych, a Dyrektoriat UNR nie zbudował trwałych fundamentów republiki[19].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Walki żołnierzy polskich o Kijów zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, napisem na jednej z tablic w II RP i po 1990 r - "KIJÓW 7 V - 11 VI 1920".

Przypisy

  1. Prof. Lech Wyszczelski uważa, że określenie „operacja ukraińska” jest trafniejsze. Jak podkreśla, wyprawa kijowska wieńczyła wcześniej rozpoczętą operację i była zaplanowana dopiero w trakcie prowadzonych działań. Por. Lech Wyszczelski, Wojna polsko-rosyjska 1919–1920, Warszawa 2010, s. 16–17.
  2. Jak poważnie rząd polski traktował sprawę niepodległości Ukrainy świadczy jeden z rozkazów Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego z 8 maja 1920 roku, w którym polecano dowódcom jednostek: zawiadomić całą ludność polską, że musi ona zrozumieć jasno, że jeśli chce się uchronić przed ponowną inwazją bolszewicką, jaka po wyjściu stąd wojska polskiego może nastąpić – winna szczerze i dla własnego interesu oddać swe siły dla stworzenia państwowości i wojska ukraińskiego, którego stworzenie może jedynie uchronić ten kraj przed powrotem hord komunistycznych. Janusz Szczepański, Społeczeństwo Polski w walce z najazdem bolszewickim 1920 roku, Warszawa-Pułtusk 2000, s. 111, 112.
  3. Zbigniew Karpus, Jeńcy i internowani rosyjscy i ukraińscy na terenie Polski w latach 1918-1924, Toruń 1997, s. 85.
  4. Lech Wyszczelski, Kijów 1920, Warszawa 1999, s. 67.
  5. J.J. Bruski, Petlurowcy. Centrum Państwowe Ukraińskiej Republiki Ludowej na wychodźstwie (1919-1924), Kraków 2000, s. 134, 135.
  6. Lech Wyszczelski, Kijów 1920, Warszawa 1999, s. 173.
  7. 7,0 7,1 Jacek Legieć, Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej w wojnie polsko-ukraińsko-bolszewickiej w 1920 r., Toruń 2002, s. 100, 207.
  8. Robert Potocki, Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920-1939), Wydawnictwo: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 1999; ISBN 83-85854-46-0, s. 87.wersja elektroniczna.
  9. 9,0 9,1 9,2 K. Grunberg, B. Sprengel, Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005.
  10. Robert Potocki, Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920-1939), Warszawa 2000, s. 87.
  11. 6 Siczowa Dywizja Strzelców pod dowództwem podpułkownika Marka Bezruczki broniąc skutecznie w okrążeniu w dniach 29-31 sierpnia 1920 Zamościa przed Armią Konną Budionnego pozwoliła Wojsku Polskiemu na koncentrację zakończoną zwycięską bitwą pod Komarowem, gdzie połączone siły polskie i ukraińskie rozbiły Armię Konną. Robert Potocki, Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920-1939), Wydawnictwo: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 1999; ISBN 83-85854-46-0 s. 87-89, wersja elektroniczna.
  12. Zbigniew Karpus, Ukraiński sojusznik Polski w wojnie 1920 roku. Walka oddziałów Ukraińskiej Republiki Ludowej u boku Wojska Polskiego i ich dalsze losy, Biuletyn IPN nr 7-8/2010, Warszawa 2010, s. 16-26 wersja elektroniczna.
  13. "Natomiast wyprawa kijowska jako operacja prowadząca do poparcia organizacji samodzielnej Ukrainy Ludowej, a wiec do oderwania części ziem należących prawne do dawnej Rosji, była przeciwna polityce francuskiej, która trwała w wierze w odbudowę Rosji, jednoczącej ziemie etnograficznie zupełnie jej obce. Interes Francji wymagał, aby Rosja była wielka i silna. Natomiast interes Polski wymagał, aby Rosję Sowiecką pobić, a wywalczony pokój trwale zabezpieczyć. Względy strategiczne Polski szły w parze ze względami politycznymi Polski, ale mijały się z ówczesnymi poglądami politycznymi Francji która wierzyła w odbudowę Wielkiej Rosji. Radykalna Francja roku 1920 była nam jawnie nieprzychylna, Francja umiarkowana życzyła nam granic i – spokojnego sąsiada od Wschodu. Cała Francja nie wierzyła w żywotność polityczną Ukrainy. Te różnice poglądów znalazły swój wyraz w stosunkach dyplomatycznych między obydwoma państwami." Tadeusz Kutrzeba, Wyprawa kijowska, Warszawa 1937, Wyd. Gebethner i Wolff, s. 314.
  14. Stronę polską reprezentował m.in. Ignacy Boerner, stronę sowiecką – Julian Marchlewski.
  15. Robert Potocki, Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920-1939), Warszawa 2000, s. 76.
  16. Preliminaria traktatu pokojowego i rozejm podpisano 12 października 1920, a od godziny dwudziestej czwartej 18 października obowiązywało zawieszenie broni. Por. K. Grunberg, S. Sprengel, Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 297.
  17. Robert Potocki, Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920-1939), Wydawnictwo: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 1999; ISBN 83-85854-46-0, s. 87-89 i 107, wersja elektroniczna.
  18. Robert Potocki, Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920-1939), Wydawnictwo: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 1999, ISBN 83-85854-46-0, s. 94, wersja elektroniczna.
  19. Robert Potocki, Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920-1939), Wydawnictwo: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 1999; ISBN 83-85854-46-0, s. 92, wersja elektroniczna. Szczegółowa analiza w podrozdziale: Wojsko Polskie a Republika Ukraińska, s. 91-100.

Bibliografia, linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]