To jest dobry artykuł

Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny w Hrubieszowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy
cerkiew parafialna
rejestr zabytków
Distinctive emblem for cultural property.svg A/176 z 16.07.1977.
Cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Miejscowość POL Hrubieszów COA.svg Hrubieszów
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja lubelsko-chełmska
Wezwanie Zaśnięcia Bogurodzicy
Wspomnienie liturgiczne 15/28 sierpnia
Położenie na mapie Hrubieszowa
Mapa lokalizacyjna Hrubieszowa
Cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy
Cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy
Cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy
Ziemia 50°48′17,89″N 23°53′22,42″E/50,804969 23,889561
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny w Hrubieszowie[a]prawosławna cerkiew parafialna. Należy do dekanatu Zamość diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Zlokalizowana przy ulicy 3 Maja, w centrum miasta[1].

Pierwsza cerkiew pod tym wezwaniem powstała w Hrubieszowie w latach 20. XVI w. Przed 1630 z pewnością świątynia ta przeszła na własność unitów, co nastąpiło po gwałtownym konflikcie między zwolennikami i przeciwnikami unii brzeskiej. Obecnie istniejący budynek został wzniesiony w latach 1867−1875 z inicjatywy napływowej ludności rosyjskiej. Istnienie w Hrubieszowie prawosławnej cerkwi miało nie tylko zaspokajać jej potrzeby religijne, ale i dać możliwość prowadzenia agitacji religijnej wśród słuchaczy miejscowego unickiego progimnazjum.

Po bieżeństwie świątynia została zamknięta, działalność duszpasterską wznowiono w niej w 1921. Parafia hrubieszowska działała także po II wojnie światowej i wywózkach prawosławnych Ukraińców do ZSRR, za sprawą których straciła większość wiernych. Była jedną z siedmiu placówek duszpasterskich na ziemi chełmskiej, o których zachowanie hierarcha PAKP dokładała w 1944 szczególnych starań (większość dotychczasowych prawosławnych świątyń została zamknięta z braku wiernych). Zamknięta po Akcji „Wisła”, cerkiew wznowiła działalność już cztery lata później – w 1951 – i od tego czasu jest nieprzerwanie czynna.

Cerkiew w Hrubieszowie jest świątynią trójdzielną, orientowaną, reprezentuje – podobnie jak inne wznoszone w tym samym okresie w Imperium Rosyjskim świątynie prawosławne – styl bizantyjsko-rosyjski. Na tle innych cerkwi budowanych na ziemi chełmskiej w II poł. XIX w. wyróżnia się jednak swoim monumentalizmem oraz liczbą kopuł – jako jedyna ma ich trzynaście. Jest również jedyną trzynastokopułową cerkwią prawosławną w granicach Polski oraz jedną z dwóch na świecie (druga znajduje się w Finlandii)[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej w Hrubieszowie[edytuj | edytuj kod]

Cerkiew prawosławna pod tym wezwaniem w Hrubieszowie została zbudowana w latach 20. XVI stulecia z fundacji mieszczanina Sofronija Kozuli. Opłacił on zarówno budowę świątyni, jak i całość jej wyposażenia[3]. W 1596, gdy biskup chełmski Dionizy podpisał akt unii brzeskiej, cała eparchia chełmska stała się administraturą unicką[4]. Przed 1630 cerkiew w Hrubieszowie z pewnością należała już do parafii unickiej[3]. Zmiana jurysdykcji dokonała się po gwałtownym konflikcie między prawosławnymi a unitami[5].

Murowana cerkiew w Hrubieszowie[edytuj | edytuj kod]

Wzniesienie murowanej cerkwi w Hrubieszowie było związane z napływem prawosławnych Rosjan z Imperium Rosyjskiego. W mieście powstało w tym samym czasie unickie męskie progimnazjum. Otwarcie parafialnej świątyni miało umożliwić prawosławnemu duchowieństwu prowadzenie działalności misyjnej wśród jego słuchaczy, jak również wśród chłopów wyznania unickiego zamieszkujących wsie w okolicach Hrubieszowa. Placówka duszpasterska zaczęła działać w 1867, korzystając początkowo z kaplicy domowej. W tym samym roku rozpoczęto budowę wolno stojącej cerkwi murowanej[6]. Budynek cerkwi został wzniesiony na miejscu rozebranego w 1785 kościoła parafialnego[7]. Kamień węgielny pod jej budowę został położony 11 maja 1873[3]. Prace budowlane zostały zakończone w 1875[8] lub 1876[6]. Poświęcenie gotowego obiektu miało miejsce 13 maja 1876, ceremonii przewodniczył arcybiskup chełmski i warszawski Leoncjusz[3]. Budowa została sfinansowana z funduszu państwowego przeznaczonego na wznoszenie nowych cerkwi[8].

Świątynia pozostawała czynna do 1914, gdy prawosławni mieszkańcy Hrubieszowa udali się na bieżeństwo[3]. W pierwszych latach po I wojnie światowej i odzyskaniu niepodległości przez Polskę nadal pozostawała zamknięta – nie figuruje ani w wykazie prawosławnych cerkwi przeznaczonych do otwarcia przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 1919, ani na liście trzydziestu faktycznie otwartych obiektów opracowanej w połowie 1921[9]. Cerkiew w Hrubieszowie została jednak przywrócona do użytku liturgicznego jeszcze w tym samym roku[3]. W wykazie cerkwi prawosławnych w województwie lubelskim w 1923 została wskazana jako jedna z dziewiętnastu czynnych świątyń tego wyznania w powiecie hrubieszowskim, siedziba jednej z siedemnastu parafii dekanatu hrubieszowskiego diecezji warszawsko-chełmskiej[9].

Po II wojnie światowej i wywózkach prawosławnych Ukraińców do ZSRR sieć parafialna Kościoła prawosławnego na Lubelszczyźnie prawie całkowicie przestała istnieć. Biskup Tymoteusz (Szretter), administrujący od 1944 strukturami kościelnym w dawnej diecezji chełmsko-podlaskiej, być może pod naciskiem władz komunistycznych, zwrócił się do administracji lokalnej z prośbą o zachowanie jedynie siedmiu placówek duszpasterskich, powołując się na konieczność zachowania parafii dla prawosławnych Polaków. Cerkiew w Hrubieszowie została wymieniona wśród tychże cerkwi. Mimo negatywnej opinii władz powiatowych w opisywanej kwestii Ministerstwo Administracji Publicznej w końcu grudnia 1945 zaakceptowało prośbę hierarchy[10][b]. W 1947 do hrubieszowskiej parafii należało stu wiernych[11]. Po zakończeniu Akcji „Wisła” placówka duszpasterska, z braku wiernych, zaprzestała działalności[12], jednak przed 1951 została restytuowana i włączona do dekanatu lubelskiego diecezji warszawsko-bielskiej[13]. W 1956 na terenie świątyni doszło do incydentu: grupa chuliganów krzykami i gwizdami zakłóciła nabożeństwo[14]. W końcu lat 50. na doraźne remonty obiektu przekazano środki uzyskane z rozbiórki nieczynnych po 1947 i zdewastowanych cerkwi w Modryniu i Koniuchach[15]. W 1969 liczbę wiernych uczęszczających do cerkwi hrubieszowskiej oraz do jej filii w Tomaszowie Lubelskim szacowano na 200 osób[16]. W latach 70. cerkiew została okradziona z pięciu ikon. W tym samym okresie proboszcz miejscowej parafii bezskutecznie ubiegał się w Funduszu Kościelnym oraz u metropolity warszawskiego o środki na remont świątyni, pochodzące z dotacji państwowej lub z ogólnokościelnej kolekty[17].

W pierwszych latach XXI w. cerkiew została odremontowana: odnowiono chór, pokrycie kopuł, ogrodzenie, zaś we wnętrzu część ikon[3].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Bryła budynku[edytuj | edytuj kod]

Świątynia została zbudowana na planie krzyża greckiego, w stylu bizantyjsko-rosyjskim[3]. Jest bogato dekorowana z zewnątrz (kolumienki, gzymsy, nisze). Wejście do świątyni prowadzi przez przedsionek, ponad którym wznosi się wieża-dzwonnica. Całość wieńczy trzynaście kopuł. Są one rozmieszczone nad prezbiterium (1) i nawą (5) oraz bocznymi przybudówkami tworzącymi ramiona krzyża (po 3). Trzynasta, najmniejsza kopułka zlokalizowana została w zwieńczeniu dachu namiotowego na dzwonnicy cerkiewnej[3][18]. Cerkiew w Hrubieszowie jest jedyną świątynią prawosławną na terenie Polski, w której zastosowano taką ich liczbę[7]. Kopuły nad dzwonnicą zwieńczone są pozłacanymi żeliwnymi krzyżami[3].

Cerkiew hrubieszowska wyróżniała się swoim monumentalizmem na tle innych parafialnych świątyń zbudowanych w Królestwie Polskim w latach 60. i 70. XIX w. Co prawda jej ogólna struktura była analogiczna, jak w przypadku starszych cerkwi, świątynia osiągnęła jednak większe rozmiary i otrzymała bardziej zróżnicowaną formę[19].

Wystrój wnętrza[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze cerkwi

We wnętrzu znajduje się dwurzędowy ikonostas wykonany z drewna dębowego, z pozłoceniami. Ikony wchodzące w jego skład napisał petersburski ikonograf Siłajew. On też jest autorem wizerunków świętych znajdujących się w pomieszczeniu ołtarzowym w dębowych kiotach[3]. W świątyni znajdują się także cztery starsze ikony z przełomu XVIII i XIX w.: dwa wizerunki maryjne (jeden przeniesiony ze zburzonej w 1958 cerkwi w Tyszowcach) oraz wyobrażenia Zaśnięcia Matki Bożej i Chrystusa Dobrego Pasterza. Innym elementem wyposażenia starszym niż sama cerkiew jest ołtarzowy krzyż z I poł. XIX w.[20].

Na dzwonnicy cerkiewnej znajdowało się pięć dzwonów, które w czasie II wojny światowej zaginęły. Trzy nowe dzwony, ufundowane przez prywatnych darczyńców, zostały zawieszone w tym samym miejscu dopiero w 2005[3].

Cerkiew wpisano do rejestru zabytków 4 kwietnia 1958 pod nr kl.V-Oa/9/58 oraz 16 lipca 1977 pod nr A/176[21].

Uwagi

  1. Alternatywnie: cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy lub Zaśnięcia Matki Bożej.
  2. De facto w 1947 na Lubelszczyźnie, przed Akcją Wisła, czynne były nadal 33 cerkwie. Tylko siedem świątyń (w Lublinie, Chełmie, Włodawie, Hrubieszowie, Terespolu, Białej Podlaskiej i w Jabłecznej) było jednak oficjalnie zarejestrowanych i nie były w związku z tym zagrożone zamknięciem. Por. Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 76. ISBN 9788376292601.

Przypisy

  1. Samonek M.: Święto Zaśnięcia Bogurodzicy w Hrubieszowie (pol.). lublin.cerkiew.pl. [dostęp 2013-04-09].
  2. "Cerkwie. Część 2", Kolekcja Nasza Polska, tom 46, De Agostini Warszawa 2012
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 Pelica G. J.: Historia: Hrubieszów - Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny (pol.). lublin.cerkiew.pl. [dostęp 2012-02-23].
  4. Błażejowśkyj D.: Ijerarchija Kyjiwśkoji cerkwy (861-1996). Lwów: Kameniar, 1996, s. 300.
  5. Andrzej Gil: Chełmska diecezja unicka 1596-1810. Dzieje i organizacja. Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2005, s. 73. ISBN 8385854851.
  6. 6,0 6,1 K. Latawiec: W służbie imperium... Struktura społeczno-zawodowa ludności rosyjskiej na terenie guberni lubelskiej w latach 1864-1915. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007, s. 212-213. ISBN 978-83-227-2698-3.
  7. 7,0 7,1 Zabytki powiatu hrubieszowskiego. Hrubieszów: Muzeum im. ks. Stanisława Staszica w Hrubieszowie, 2011, s. 14. ISBN 978-83-931607-0-9.
  8. 8,0 8,1 P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 136. ISBN 83-232-1463-8.
  9. 9,0 9,1 G.J. Pelica: Kościół prawosławny w województwie lubelskim (1918-1939). Lublin: Fundacja Dialog Narodów, 2007, s. 41-45. ISBN 978-83-925882-0-7.
  10. Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 74-76. ISBN 9788376292601.
  11. Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 78. ISBN 9788376292601.
  12. Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 80. ISBN 9788376292601.
  13. Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 82. ISBN 9788376292601.
  14. Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 133. ISBN 9788376292601.
  15. Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 181. ISBN 9788376292601.
  16. Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 176. ISBN 9788376292601.
  17. Wysocki J.: Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 178-179. ISBN 9788376292601.
  18. P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 136. ISBN 83-232-1463-8.
  19. P. Cynalewska-Kuczma: Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2004, s. 85. ISBN 83-232-1463-8.
  20. red. R. Brykowski, E. Rowińska, Katalog zabytków sztuki w Polsce. Tom VIII Województwo lubelskie, Zeszyt 6 Powiat Hrubieszowski, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1964, s.24
  21. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie (pol.). 30 września 2014.