Ikona

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rosyjska ikona Zaśnięcia N.M.P.

Ikona (gr. εἰκών, eikón oznaczające obraz) – obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub liturgiczno-symboliczne. Charakterystyczna dla chrześcijańskich Kościołów wschodnich, w tym prawosławnego i greckokatolickiego. Pierwowzorem ikon, były prawdopodobnie, ponieważ nie ma pewności wśród historyków sztuki portrety grobowe z Fajum bądź wczesnochrześcijańskie malarstwo katakumbowe.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Bułgarska ikona św. Jerzego walczącego ze smokiem

Dokumenty Soboru Nicejskiego II z 787 roku wspominają, że tradycja wykonywania ikon istniała od czasów apostolskich, nie ma jednak na to żadnych dowodów historycznych. Według tradycji, autorem pierwszych ikon był Łukasz Ewangelista.

Genezę ikony wywodzi się z portretowego malarstwa późnoantycznego. Informacje o istnieniu ikon Chrystusa, Marii, św. Piotra i Pawła oraz innych świętych znaleźć można po raz pierwszy w pismach Euzebiusza z Cezarei i Epifaniusza z Cypru w IV wieku. Przedmiotem kultu stały się ikony już w V w. (według pism św. Augustyna). Hypatiusz z Efezu wspomina po raz pierwszy o pokłonie przed ikoną w połowie VI w. Wraz z powstaniem ikon pojawił się ruch sprzeciwiający się ich kultowi - ikonoklazm.

W okresie kształtowania się sztuki chrześcijańskiej, słowem "ikona" określano na chrześcijańskim Wschodzie, w krajach pozostających pod wpływami Bizancjum, wszystkie przedstawienia Chrystusa, Matki Bożej, aniołów, świętych i scen historycznych z Pisma Świętego niezależnie od tego, w jakiej technice były wykonane. W czasach nowożytnych pojęciem tym zaczęto nazywać tylko obrazy przenośne (malowane, rzeźbione, wykonane w emalii lub mozaice), niezwiązane z architekturą. Istnieją przekazy z drugiej połowy VI wieku o cudach dokonywanych przez ikony. Były to zawsze ikony-portrety przenośne, mocy cudotwórczej nie przypisywano ikonom o treści historycznej. Najstarsze zachowane ikony pochodzą z VI wieku z klasztoru św. Katarzyny na Synaju.

Malarstwo ikonowe rozwijało się w Bizancjum, aż do jego upadku w XV wieku oraz na terenach objętych wpływami kultury bizantyńskiej, czyli w Grecji, Serbii, na Bałkanach, w średniowiecznych Włoszech oraz na Rusi. Najstarsze zachowane do naszych czasów ikony pochodzą z VI wieku. Najbardziej reprezentatywne dla tego okresu są zwłaszcza trzy dzieła przedstawiające: świętego Piotra, Chrystusa Pantokratora oraz Marię z aniołami i ze świętymi Teodorem i Jerzym.

Za najwybitniejszego rosyjskiego twórcę ikon uważany jest Andriej Rublow.

Technika i zasady wykonania[edytuj | edytuj kod]

Ikony malowano najczęściej na specjalnie przygotowanym drewnie cedrowym lub cyprysowym. Były to święte drzewa dla wschodniego chrześcijaństwa. Na Rusi stosowano drewno lipowe lub sosnowe.

Najstarsze ikony były malowane przeważnie przy zastosowaniu techniki enkaustycznej (połączenie wosku pszczelego ze spoiwem malarskim). Od VI wieku farby te zaczęto zastępować temperą jajową, w której spoiwem jest woda, zmieszana z żółtkiem jaja kurzego. Zastosowanie nowej techniki wymagało dokonania czterech, następujących po sobie, czynności:

  1. naklejenia na deskę tkaniny,
  2. gruntowania za pomocą zmieszanej z klejem kredy lub gipsu,
  3. nałożenia farby i złocenia,
  4. zabezpieczenia ikony pokostem lub lakierem na bazie oleju.

Niekiedy na gotową ikonę nakłada się sukienkę - odlane w metalu (srebrze bądź złocie) lub wykonane techniką repusowania zdobienie z otworami na twarz i ręce przedstawionej postaci, przy czym rysunek na blasze dokładnie powtarza zasłonięte fragmenty obrazu[2].

Ikony wykonywano także w technice mozaiki, emalii, rzeźbiono w drewnie, marmurze, steatycie lub kości słoniowej.

Ikona Świętego Mikołaja rzeźbiana w kamieniu szyfernym. Między 12 a 15 st. Zamek Radomyśl, Ukraina[3]

Późne, XIX i XX-wieczne ikony malowano także w technice olejnej. Malowanie ikon było ściśle określone w podręcznikach (gr. hermeneia, ros. podlinniki), pisanych często przez mnichów – malarzy[4]. Tradycja wiązała się nie tylko z ikonografią, ale dotyczyła również materiału, przygotowania podłoża, specjalnej technologii, odpowiednich kolorów, a nawet kolejności kładzenia warstw malarskich.

Na spreparowane deski (odpowiednio ukształtowane z wgłębieniem w przedniej części w którym umieszcza się właściwą treść – tzw. kowczeg), wzmocnione z tyłu zastrzałem, nakładano grunt kredowo-alabastrowy. Na gruncie rysowano lub przerysowywano z podręczników kontury obrazu, a następnie nakładano w określonej kolejności farbę i pozłotę. Na koniec umieszczano także napisy w języku greckim lub starocerkiewnosłowiańskim z imionami świętych postaci lub objaśnieniami scen (zazwyczaj umieszczane w polu ikony. Najświętsze Imiona (Matki Bożej, Chrystusa) umieszczano w greckich skrótach (abrewiacjach). Ikona jest dla wschodniego chrześcijaństwa tekstem liturgicznym, sakramentale, a także "obrazem tamtego świata", dlatego nie mogła powstać bez wcześniejszego przygotowania teologicznego malarza, ewentualnie pod ścisłym nadzorem teologa. Ważne było również przygotowanie duchowe ikonografa (modlitwa, post).

Ikonę zawsze werniksowano, przez co zachowywała swój wygląd przez około 100 lat. Następnie na skutek zmian barwy werniksu malowidło ciemniało. Dodatkowo pokrywała je warstwa sadzy od świec. Na wyblakniętym, słabo widocznym obrazie malowano niekiedy nowy.

Ikony zdobione były szlachetnymi kamieniami, okuciami ze srebrnej lub złotej blachy. Czasem zamiast drewna używano płótna lub metalu.

Pisanie a malowanie ikon[edytuj | edytuj kod]

Spopularyzowane, zwłaszcza przez autorów rosyjskich i polskich, jest określenie "pisanie ikon", podkreślać mające sakralny, liturgiczny charakter ikony. Oznacza proces jej powstawania. Według badaczy problemu (jak np. ks. Henryk Paprocki) określenie to jest wynikiem błędnego tłumaczenia z języka greckiego, w którym słowo γράφω (podobnie jak писать w rosyjskim) oznacza zarówno pisać, jak i malować (stąd też ros. ikonopisiec - od greckiego ikonographos).

Malowanie ikon w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Szkoła w Bielsku Podlaskim

W Polsce ikony powstawały głównie w XV-XVI wieku na ziemiach wschodnich i południowo-wschodnich. Dla ujednolicenia malarstwa ikonowego istniały podręczniki – wzorniki dla malarzy np. tzw. podlinnik. Zawierał szczególne przepisy techniczne i wzorniki ikonograficzne. Najstarszy, zachowany w formie rękopisu egzemplarz datowany jest na rok 1523. Na kompozycję ikony składa się centralnie umieszczona postać świętego obramowana scenami związanymi z jego życiem.

Współcześnie jedyną aktywną szkołą malowania ikon w Polsce jest Policealne Studium Ikonopisarstwa w Bielsku Podlaskim prowadzone przez ks. mitrata Leoncjusza Tofiluka. Szkoła istnieje od 1991 roku i kształci w zawodzie technika plastyka ikonografa.

Malowania ikon uczy również ks. dr Jan Pazgan, wykładowca Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy oraz Wyższego Seminarium Duchownego w Legnicy, który jest Duszpasterzem Akademickim w kościele pw. Św. Józefa Opiekuna Zbawiciela w Legnicy. Prowadzi również Duszpasterstwo Akademickie IKONA, gdzie często prowadzi warsztaty malowania ikon. Cykliczne warsztaty malowania ikon odbywają się także u oo. Jezuitów w Krakowie, prowadzi je o. Zygfryd Kot "Chrześcijańskie Stowarzyszenie Twórców Sztuki Sakralnej Ecclesia"[potrzebne źródło]. W 2012 zainaugurowała działalność Akademia Ikony przy Muzeum Ikon w Warszawie[5].

Perspektywa[edytuj | edytuj kod]

Prawosławna ikona świętych Konstantyna i Heleny

Najczęściej ikony malowane są płasko, bez uwzględnienia perspektywy malarskiej, dającej złudzenie trójwymiarowości przestrzeni. W większości przypadków są pozbawione klasycznej perspektywy liniowej.

Niejednokrotnie znaczenie poszczególnych elementów przedstawień jest podkreślane przez ukazywanie najważniejszych postaci w większej skali.

Barwa[edytuj | edytuj kod]

W Bizancjum sensu sztuki upatrywano w pięknie. Kanon zakładał malowanie czystymi kolorami (nigdy nie mieszano barw) i używanie w dużych ilościach pozłoty. Barwa była traktowana jako tak samo ważna jak słowo, a ponieważ każde z nich ma znaczenie, również barwy przekładano na język symboli, który nadawał kolorom ściśle określone znaczenie:

  • Złoto symbolizowało świętość, oddanie czci, nieśmiertelność, Bożą chwałę.
  • Purpura: władzę i bogactwo.
  • Czerwień oznaczała życie, krew, piękno i czystość.
  • Bielą przedstawiano Boskość, czystość i niewinność.
  • Niebieski oddawał niebo, ale też duchowość i mistycyzm.
  • Zielony: życie, wieczną młodość, płodność, wewnętrzne bogactwo.
  • Brąz był symbolem ziemi, materii, ubóstwa.

Bizantyńska symbolika koloru została przyjęta na Rusi, ale barwy, osadzone w narodowej tradycji, stały się tam bardziej żywe i jasne.

Teologia ikony[edytuj | edytuj kod]

Trójca na podst. ikony św. Andrieja Rublowa

Ikona nie jest zwykłym obrazem religijnym. Malowanie ikon było czynnością świętą. Ikona, która powstawała w klasztorach Starej Rusi, malowana przez uprzywilejowanych mnichów, była emanacją bóstwa, które prowadziło rękę twórcy. Zrodzona w modlitwie, wymagała przed przystąpieniem do pracy specjalnych postów, powstawała w postawie klęczącej autora.

Ikony mają za zadanie pogłębiać życie duchowe, wprowadzać do modlitwy. Anonimowy autor ikony miał pomóc podążać we właściwym kierunku. Modlitwa przed ikoną związana jest z określonym rytuałem: przy zapalonych świecach wierni kłaniają się przed ikonami, całują je.

Ikona pełni ważną rolę w kulcie kościołów wschodnich, jest ona przedstawieniem świętego, jego uosobieniem i reprezentacją. Zapewnia łączność ze świętym, pośredniczy w modlitwie. Uważa się, że jest on obecny w danym miejscu właśnie dzięki ikonie.

Czyste kolory używane do malowania, złocenia w płomieniu świec nabierają szczególnego blasku. Ogień świecy jest symbolem wzniesienia duszy do Boga. Pokłon przypomina o tym, że nie tylko dusza, ale i ciało powinno uczestniczyć w modlitwie. Otrzymane od Boga nie jest czymś gorszym od umysłu i ma prawo na równi brać udział w rozmowie z Bogiem.

W związku ze świętością ikony nie mogła ona być przedmiotem handlu czy zarobkowania, które z punktu widzenia człowieka wierzącego było traktowane jako grzech.

Rodzaje przedstawień[edytuj | edytuj kod]

Jezus Chrystus Pantokrator

Ikona Zbawiciela[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszą ikoną jest ikona Chrystusa. Kanon przedstawiania Chrystusa przyjęto w IX w. Ikonografowie wyróżniają Chrystusa nimbem z wpisanym weń krzyżem z dziewięciu linii. Jego barwy: niebieska i czerwona mają swoją symbolikę, oznaczają boską i ziemską naturę Chrystusa. Najczęstsze sposoby przedstawiania Chrystusa:

Ikona Matki Bożej[edytuj | edytuj kod]

Matka Boża na ruskiej ikonie ma zawsze zatroskany wyraz twarzy. Jej smutek ma jednak różne odcienie: żałości, zadumy, ale zawsze niesie mądrość i wewnętrzną siłę. Przepełniona jest matczynym błogosławieństwem.

Matka Boża ukazywana jest w różny sposób: objawia Dzieciątko światu, czule przytula je, bądź przytrzymuje. Podstawowe rodzaje przedstawień Matki Bożej to:

  • Eleusa (gr.czułość, miłosierdzie) czyli Maria z Dzieciątkiem siedzącym na ramieniu i przytulającym policzek do jej twarzy;
  • Hodegetria (gr.przewodniczka, wskazująca drogę), gdzie Matka Boża prawą dłonią wskazuje na Chrystusa Emmanuela, trzymanego przez nią na lewym ramieniu; określenie nawiązuje do nazwy świątyni w Konstantynopolu, ton Hodegon, w którym była przechowywana najstarsza ikona tego typu wizerunku Marii i Dzieciątka.
  • Oranta jest jednym z najstarszych przedstawień Bogurodzicy, tak malowali ją pierwsi chrześcijanie. Kanon tej ikony nawiązuje do starożytnego wzoru człowieka pobożnego, dlatego Matka Boża w modlitwie wznosi ręce ku górze. Zgodnie z tradycyjnymi wierzeniami w prawosławiu, jeśli Maryja opuści dłonie, nastąpi koniec świata.

Ikona Trójcy Świętej[edytuj | edytuj kod]

Kanon ikony Trójcy św. oparty jest na XVIII rozdziale Księgi Rodzaju, gdzie pod dębem w Mamre Bóg objawił się Abrahamowi i Sarze pod postaciami trzech aniołów. Uważano, m.in. tak sądzili św. Cyryl Aleksandryjski i św. Ambroży Mediolański, że Stary Testament w tym miejscu nawiązuje do Trójcy św. Jej przedstawianie niosło ikonografom wiele problemów, wynikających z trudności w ujęciu tak abstrakcyjnego pojęcia, jakim jest Bóg w Trzech Osobach. Umieszczano krzyż w nimbie środkowego anioła, uważanego wówczas za Chrystusa, lub nad głowami wszystkich trzech. Problem rozstrzygnął w 1551 roku car Rosji Iwan Groźny na tzw. Soborze Stu Rozdziałów. Powołując się na najwcześniejsze ikony Trójcy św. i odwzorowywane z nich przedstawienia Rublowa, nakazał, aby krzyży nie umieszczać w ogóle.

Restauracja ikon[edytuj | edytuj kod]

Początkowo ikony traktowano wyłącznie jako przedmioty kultu. Na początku XX wieku dostrzeżono także ich wartość artystyczną. Dzięki wypracowaniu techniki konserwacji ikon, odświeża się poczerniałe z wiekiem pierwotne kolory. Restauracja ikon wymaga zrozumienia epoki, w której powstało dane dzieło. Często pod jednym wizerunkiem znajduje się inny, starszy obraz, który został zamalowany nowym, dlatego, poza znajomością epoki, należy umiejętnie odróżniać poszczególne szkoły malarskie, style i techniki. Wszystkie metody konserwacji ikon wymagają dużej wprawy i wiedzy, gdyż nieumiejętnie zastosowane prowadzą do jej destrukcji[6].

Matka Boża Włodzimierska

Metody restauracji S. P. Riabuszynskiego (1928)[edytuj | edytuj kod]

Publikacja Riabuszynskiego, czołowego kolekcjonera ikon rosyjskich, powstała w 1928 roku i opisywała metodykę bardzo zbliżoną do ówczesnych prac konserwatorskich stosowanych w rosyjskich muzeach[7].

Restauracja rozpoczynała się od zabezpieczenia desek, na której namalowano ikonę. Zniekształcone na skutek wilgoci lub suchego powietrza deski prostowało się. Gdy nie kwalifikowały się do naprawy, ikonę przenosiło się na nowy drewniany podkład. Na tym etapie restaurator pozbywał się także drobnoustrojów. Następny etap prac zależał od tego, czy pomiędzy wartwą farby a gruntem znajdowała się tkanina. Jeżeli ikona została namalowana bezpośrednio na gruncie, to, w przypadku jego pęknięcia, dzieło poddawało się oddziaływaniu gorąca. W tym celu nanosiło się na obraz ciepły rybi klej, następnie kładło się na niego kilka warstw papieru i prasowało się gorącym żelazkiem, szczególnie w miejscach pęknięć. Po tej procedurze przez kilka dni ikona schła. Jeżeli na grunt została nałożona warstwa tkaniny i dopiero na niej namalowano obraz, to w razie pęknięć i odwarstwienia gruntu wraz z tkaniną, nacinało się tkaninę, w rozcięcia wlewało się ciepły rybi klej, po czym pokrywało się nim resztę ikony. Dalsze postępowanie było podobne do przypadku pierwszego. Po wyschnięciu ikony przyklejony papier moczyło się i zdejmowało. Kolejnym etapem restauracji było wydobycie i odświeżenie kolorów. Istniało kilka sposobów. Wybranie jednego z nich zależało od wyników przeprowadzonej pierw próby. Najpopularniejszą techniką było zastosowanie politury, która stopniowo trawiła olifę i naniesione na obraz późniejsze warstwy. Na określony fragment najpierw nakładało się warstwę oleju słonecznikowego, następnie cienkim pędlem nanosiło się politurę. Po kilku sekundach, gdy substancja ta strawiła olifę i farbę, ponownie smarowało się to miejsce politurą, by zahamować dalszą reakcję chemiczną. Zbędny już olej wycierało się, a farby i olifę zeskrobywało się. W miarę potrzeb procedurę powtarzało się. Gdy politura była nieskuteczna – w przypadku zbyt starych ikon – na dany fragment oddziaływało się wodą amoniakalną. Sposób przeprowadzenia oczyszczenia był podobny, jak przy zastosowaniu politury. W przypadku, gdy warstwy olify i farby były na tyle twarde, że nie poddawały się oddziaływaniu łagodniejszych metod politurowania i zastosowania wody amoniakalnej, ikonę pokrywało się wodą amoniakalną, którą następnie podgrzewało się świecą do określonego stopnia, następnie działanie substancji chemicznej neutralizowało się olejem słonecznikowym i zeskrobywało się rozmiękczoną warstwę. Odmianą tej metody było polewanie ikony politurą i podpalanie. Gdy farba lub olifa zaczynała się gotować, ogień gasiło się, a obraz smarowało się olejem. W razie potrzeby procedurę powtarzało się aż do rozmiękczenia potrzebnych warstw (według innych źródeł do rozmiękczania górnych warstw stosowano na początku XX wieku spirytus i oliwę, które podpalano i szybko gaszono[8]). Następnie przechodziło się do politurowania lub techniki stosowania wody amoniakalnej. Do sczyszczenia olify i warstwy farby używało się także połączenia terpentyny z etanolem. Ponieważ mieszanka była silna, technika ta wymagała więcej ostrożności, realizacja zaś nie odbiegała od sposobów z zastosowaniem politury lub wody amoniakalnej.

W przypadku młodszych ikon oczyszczanie górnych warstw odbywało się za pomocą wody (w późniejszych wiekach przy malowaniu ikon używano lepkiej olify). Namoczony fragment moczyło się i zeskrobywało się. Jeżeli farby zaczynały blaknąć, miejsce działania wody smarowało się olejem.

Ikona świętej Zofii z jej dziećmi:Wiarą, Nadzieją i Miłością

Końcowym etapem restauracji było uzupełnienie braków gruntu, przygotowanego z kredy na rybim kleju. Proces nałożenia gruntu był powtarzany kilka razy, przy czym dolna warstwa nanoszona była rzadszym od późniejszych warstw roztworem. Po zakńczeniu tego etapu prac ikona schła, następnie uzupełniane fragmenty gruntu pumeksowało się. Dopiero wówczas przystępowało się do odtwarzania właściwego obrazu. Uzupełnione fragmenty zazwyczaj malowało się jaśniejszymi kolorami, co pozwalało na wydobycie na światło dzienne całej gamy pierwotnych barw dzieła. Nie używało się do malowania odtwarzanych fragmentów współczesnych autorowi farb, ponieważ z czasem zmieniały swój kolor. Podczas restauracji stosowało się farby, przygotowane tym samym sposobem, co w epoce, z której pochodziła ikona[6].

Przypisy

  1. Jasna Góra - Sanktuarium - Cudowny Obraz
  2. A. Siemaszko, K. Czerni, Andrej Rublow i ruskie ikony, Warszawa 2003, s. 18. ISBN 83-87664-60-X.
  3. http://www.radozamok.com.ua/en/ The Official Site of Radomysl Castle
  4. m.in.mnich Dionizos:"Księga malarska z Góry Athos" {Hermeneia), XIV{?} w.
    mnich Teofil: "Schwedula diversium artum", XII w.
    Dymitr Zograf: "Hermaneia" 1851
  5. Inauguracja Akademii Ikony. 27.10.2012. [dostęp 2012-11-15].
  6. 6,0 6,1 С. П. Рябушинский, Заметки о реставрации икон, Московский Иконописный центр "Русская икона".
  7. В. В. Баранов, И. А. Кочетков, Практика реставрации икон в мастерской С.П. Рябушинского, "Художественное наследие", 53 (2006) Nr 23.
  8. A. Siemaszko, K. Czerni, Andrej Rublow i ruskie ikony, Warszawa 2003, s. 24. ISBN 83-87664-60-X.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]