Cernunnos

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Cernunnos - imię nadane w badaniach nad kulturą Celtów rogatemu bogu w celtyckim politeizmie.

Imię to zostało potwierdzone tylko raz, na pochodzącej z I w. Kolumnie Przewoźników, ale obrazy postaci z rogami lub porożem, często siedzącej ze skrzyżowanymi nogami i powiązanej ze zwierzętami, oraz trzymającego lub noszącego torque, znane są z innych źródeł.

Nie ma informacji o tym bogu w źródłach pisanych, a szczegóły dotyczące jego imienia, kultu czy znaczenia w religii Celtów nie są znane. Spekuluje się, że jest on bogiem natury lub płodności.

Imię[edytuj | edytuj kod]

Imię [C]ernunnos pojawia się na Kolumnie Przewoźników, galijsko-rzymskim pomniku z pierwszego stulecia w celu oznaczenia boga przedstawionego z porożem jelenia we wczesnej fazie corocznego wzrostu. Z obu poroży zwisają torquesy.

Imię Cernunnos zostało porównane do boskiego przydomka Carnonos pochodzącego z celtyckiej inskrypcji napisanej po grecku w Montagnac (Herault) (jako καρνονου, karnonou w celowniku). Galijsko-łaciński przymiotnik carnuātus, „rogaty”, też został znaleziony.

Proto-celtycka forma imienia została zrekonstruowana albo jako Cerno-on-os lub Carno-on-os. Zgrubienie –on- jest charakterystyczne dla imion bóstw, jak w przypadkach Maponosa, Epony, Matron czy Sirony. Maier twierdzi, że pochodzenie Cernunnosa jest nieznane, jako że celtyckie słowo określające róg zawiera literę „a” (Carnonos).

Galijskie słowo karnon („róg”) jest wyrazem pokrewnym łacińskiego cornu, germańskiego humaz, oraz angielskiego horn, a także z praindoeuropejskiego *k̑r̥no-. Rdzeń karn- („róg”) pojawia się zarówno w galijskiej, jak i galackiej gałęzi celtów kontynentalnych. Hezychiusz z Aleksandrii wyjaśnił galacki wyraz karnon (κάρνον) jako „galijską trąbkę”, to znaczy celtycki róg wojenny wymieniony jako carnyx ((κάρνυξ) przez Eustacjusza z Tessaloniki, który wspomniał o czarze głosowej w kształcie zwierzęcia. Rdzeń słowa występuje także w nazwach celtyckich ludów, wśród nich najbardziej znaczący Karnutowie, co znaczy mniej więcej „Rogaci”, oraz w kilku imionach osobistych wymienionych w inskrypcjach.

Dowody epigraficzne[edytuj | edytuj kod]

Imię Cernunnos pojawia się tylko na Kolumnie Przewoźników (Pilier des nautes), teraz wystawiony w Musée National du Moyen Âge w Paryżu. Stworzony przez galijskich marynarzy prawdopodobnie w 14 r. naszej ery, został odnaleziony w 1710 r. w fundamentach Katedry Notre-Dame w Paryżu, w miejscu starożytnej Lutecji, która była stolicą civitas celtyckiego plemienia Paryzjów. Charakterystyczna kamienna kolumna jest ważnym zabytkiem galijsko-rzymskiej religii. Reliefy na bazie kolumny obrazują i wymieniają z imienia kilku rzymskich bogów takich, jak Jupiter, Wulkan, czy Kastor i Polluks, razem z galijskimi bogami Esusem, Smertriosem, oraz Tarvosem Trigaranusem. Imię Cernunnos może być bezproblemowo odczytane z osiemnastowiecznych rysunków inskrypcji, ale pierwsza litera została od tamtego czasu zamazana, więc dzisiaj jedynie odczytanie [_]ernunnos może być zweryfikowane.

Kolejnym dowodem jest inskrypcja na metalowej tabliczce z Steinsel-Rëlent w Luksemburgu, na terenie celtyckiego ludu Trewerów. Uważa się, że ta inskrypcja o treści Deo Ceruninco, „bogu Cerunincosowi”, odnosi się do tego samego bóstwa. Galijska inskrypcja z Montagnac brzmi αλλετ[ει]υος καρνονου αλ[ι]σο[ντ]εας (alleteiuos karnonou alisonteas); ostatnie słowo prawdopodobnie oznacza nazwę miejsca opartego na alisii, „jarzębie” lub „głazie” (porównaj z Alezją, galijską Alisiią).

Ikonografia[edytuj | edytuj kod]

Bóg oznaczony na Kolumnie Przewoźników jako [C]ernunnos jest przedstawiony z jelenim porożem w ich wczesnej fazie rocznego wzrostu. Z obu poroży zwisają torquesy. Dolna część reliefu zaginęła, ale jego wielowymiarowość sugeruje, że bóg był w pozycji siedzącej, ze skrzyżowanymi nogami, zapewniając bezpośrednie porównanie z rogatą postacią na Kotle z Gundestrup.

Pomimo tego, iż imię Cernunnos nie jest potwierdzone nigdzie indziej, jest ono powszechnie używane w literaturze celtologicznej jako opisujące wszystkie porównywalne wyobrażenia rogatych bóstw.

W celtyckiej ikonografii ten rodzaj „Cernunnos” jest często przedstawiany ze zwierzętami, mianowicie z dorosłym jeleniem, oraz często z grzechotnikiem rogatym i rzadziej z bykami (w Reims), psami, i szczurami. Z powodu częstych powiązań ze stworzeniami, uczeni często opisują Cernunnosa jako „Władcę Zwierząt” albo „Władcę Dzikich Stworzeń”; Miranda Green opisała go jako „spokojnego boga natury i urodzajności”.

Kolumna Przewoźników zapewnia powiązanie z marynarzami i z handlem, sugerując połączenie z dobrem materialnym, na co przykładami są sakiewka pochodząca z Cernunnosa z Reims (w starożytności, Durocortorum, stolicy plemienia Remi), oraz jeleń wymiotujący monetami z Niedercorn-Turbelslach (Luksemburg) na ziemiach Trewerów. Cernunnos mógł symbolizować płodność lasu zamieszkałego przez jelenie.

Inne przykłady obrazów powiązanych z Cernunnosem obejmują petroglif w Val Camonica w południowoalpejskiej Galii. Rogatą postać ludzką datuje się na okres od VII w. p.n.e. do IV w. p.n.e. Rogate dziecko pojawia się na reliefie z Vendeuvres, otoczone z obu stron przez węże oraz trzymające sakiewkę i torquesy. Najbardziej znane przedstawienie boga znajduje się na Kotle z Gundestrup znalezionym w Jutlandii, z pierwszego roku przed naszą erą. Uważa się, że przedstawia on motyw celtycki, choć powszechnie uważa się go za wyrób tracki.

Pośród celtów mieszkających na terenie obecnej Hiszpanii, rogate figury Cernunnosa zaierają „podobnego do Janusa” boga z Candelario (Salamanka) z dwoma twarzami i dwoma małymi rogami, rogatego boga ze wzgórz Ríotinto (Huelva), oraz możliwą reprezentację bóstwa Vestius Aloniecus niedaleko jego ołtarzy w Lourizán (Pontevedra). Rogi mają symbolizować „agresywną siłę, genetyczny wigor oraz płodność.”

Boskie wyobrażenia Cernunnosa są wyjątkami często wyrażanego poglądu, według którego Celtowie zaczęli przedstawiać swoich bogów w ludzkich formach dopiero po podboju Galii przez Rzymian. Celtycki „rogaty bóg”, choć potwierdzony w ikonografii, nie może być zidentyfikowany w opisie celtyckiej religii w rzymskiej etnografii i nie wydaje się, by nadano mu przetłumaczone na łacinę imię; być może ze względu na swoją odrębność nie został przeniesiony do rzymskiego panteonu. Choć Cernunnos nie został przyswojony przez Rzymian, uczeni czasami porównywali go, pod względem funkcyjnym, do greckich i rzymskich istot boskich takich, jak Merkury czy Akteon, wyspecjalizowanych form Jupitera, oraz Dis Patera, którego Juliusz Cezar uważał za przodka Galów.

Możliwe odbicie w wyspiarskiej odmianie języka celtyckiego[edytuj | edytuj kod]

Próbowano znaleźć rdzeń cern- w imieniu Conalla Cernacha, przyrodniego brata irlandzkiego herosa Cuchulainna w Cyklu Ulsterskim. Według tej interpretacji, Cernach jest rozumiany jako przydomek o szerokim polu semantycznym – „kościsty, zwycięski; niosący znaczący rozwój”, i uważany jest za „tę samą postać” co starożytny Cernunnos.

Cernunnos z Pilier des nautes, Paryż

Możliwe powiązania ze świętym Kiaranem[edytuj | edytuj kod]

Niektórzy widzą cechy Cernunnosa zawarte w życiu świętego Kiarana z Saigir, jednego z dwunastu apostołów Irlandii. Kiedy budował swoją pierwszą małą celę, jak głosi jego hagiografia, jego pierwszym uczniem i mnichem był niedźwiedź, który został uczyniony spokojnym przez Boga. Następnymi byli lis, borsuk, wilk, oraz jeleń.

Neopogaństwo[edytuj | edytuj kod]

W wicce i innych formach neopogaństwa czczony jest Rogaty Bóg; to bóstwo łączy synkretycznie wiele rogatych bogów z różnych kultur, łącznie z Cernunnosem. Odzwierciedla on pory roku w corocznym cyklu: życia, śmierci i odrodzenia.

W tradycji wikki gardnerskiej, Rogaty Bóg jest nazywany dokładnie jako „Cernunnos”, bądź czasami jako „Kernunno”.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Corpus Inscriptionum Latinarum (CIL) tom 13, numer 03026
  • Delmarre, Xavier (2003) Dictionnaire de la langue gauloise (2nd ed.) Paris: Editions Errance. ISBN 2-87772-237-6
  • Lejeune, Michel (1995) Recueil des inscriptions gauloises (RIG) volume 1, Textes gallo-grecs. Paris: Editions du CNRS
  • Nussbaum, Alan J. (1986) Head and Horn in Indo-European, Berlin, New York: Walter de Gruyter. ISBN 3-11-010449-0
  • Porkorny, Julius (1959) Indogermanisches etymologisches Wörterbuch Berlin: Franke Verlag