Czerwoni Khmerzy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Czerwoni Khmerzy (fr. Khmer Rouge) – ekstremistyczne ugrupowanie komunistyczne, które łączyło ideologię komunistyczną z khmerskim nacjonalizmem[1][2]. Byli zwolennikami Komunistycznej Partii Kambodży, a po jej rozwiązaniu w 1981 roku – Partii Demokratycznej Kampuczy. Jego przywódcami byli Pol Pot, Khieu Samphan i Ieng Sary. Po przejęciu władzy w Kambodży w 1975 roku zmienili nazwę kraju na Demokratyczna Kampucza, ich krwawe rządy (w wyniku ludobójstwa zginęło ok. 20–25% ludności kraju) trwały do 1979 roku – wyparci przez wojska wietnamskie z Phnom Penh, wycofali się do dżungli i kontynuowali wojnę partyzancką (do 1998 roku). Od 1982 razem z monarchistami i prawicowymi republikanami wchodzili w skład Koalicyjnego Rządu Demokratycznej Kampuczy

Dojście do władzy[edytuj | edytuj kod]

18 marca 1970 roku książę Norodom Sihanouk został obalony w wyniku puczu, który wyniósł do władzy wspieranego przez CIA generała Lon Nola. Nowy przywódca zrezygnował z prowadzonej przez Sihanouka polityki tolerowania oddziałów północno-wietnamskich oraz Czerwonych Khmerów na terytorium Kambodży i wsparł USA w wojnie z komunistycznym Wietnamem Północnym, jednocześnie prowadząc kampanię wymierzoną w 450 tys. mniejszość wietnamską w Kambodży – ok. 300 000 Wietnamczyków zmuszono do wyjazdu, urządzano pogromy ludności wietnamskiej i podpalono ambasadę Wietnamu Północnego. Lon Nol wezwał przebywające w Kambodży oddziały północno-wietnamskie do opuszczenia kraju, nie uzyskując jednak żadnej reakcji – lotnictwo amerykańskie rozpoczęło bombardowania Kambodży, gdzie ukrywały się oddziały północnowietnamskie.

1 maja 1970 roku do Kambodży wkroczyły wojska USA i Południowego Wietnamu. Straty ludzkie i materialne w Kambodży w wyniku tej interwencji spotęgowały wrogość do Lon Nola i przyczyniły się w znacznej mierze do późniejszego przejęcia władzy przez Czerwonych Khmerów, od 1970 roku wspieranych przez komunistów z Wietnamu Północnego, dostarczających im broni, doradców wojskowych i prowadzących szkolenia Czerwonych Khmerów na terytorium Wietnamu. W maju 1970 roku w ChRL powstał Królewski Rząd Jedności Narodowej, na czele którego stanął Norodom Sihanouk, który nie posiadał jednak kontroli nad krajowym ruchem oporu – komuniści, stanowiący niegdyś jego największych wrogów w Kambodży, zgodnie z sugestiami Pekinu i Hanoi nie dowierzali mu, mimo iż po utworzeniu rządu oficjalnie ich popierał. Rząd ten wezwał naród do walki przeciw najeźdźcom i reżimowi Lon Nola, zwanemu formalnie Republiką Khmerską.

Liczebność partyzantki Czerwonych Khmerów wzrosła z 3 tysięcy żołnierzy w 1969 roku do 60 tysięcy w 1975 roku – w czasie wojny zdominowali oni sprzymierzonych z nimi od maja 1970 roku monarchistów. Armia Czerwonych Khmerów, wspierana politycznie przez Wietnam Północny, ChRL i premiera Norodoma Sihanouka przebywającego na wygnaniu w Pekinie, przystąpiła do działań militarnych, do końca 1973 roku przejmując kontrolę nad 85% terytorium kraju.

17 kwietnia 1975 roku armia Czerwonych Khmerów zajęła Phnom Penh i obaliła reżim Lon Nola, zmieniając natychmiast nazwę kraju na Demokratyczna Kampucza. W skład tzw. Stałego Komitetu Centralnego Czerwonych Khmerów wchodzili wtedy Pol Pot (faktyczny przywódca ruchu), Nuon Chea, Ta Mok, Khieu Samphan, Ke Pauk, Ieng Sary, Son Sen, Yun Yat i Ieng Thirith. Kierownictwo to pozostawało niemal niezmienione od lat 60., aż do połowy lat 80., gdy Czerwoni Khmerzy prowadzili wojnę partyzancką po odsunięciu ich od władzy przez wojska wietnamskie.

Czerwoni Khmerzy u władzy[edytuj | edytuj kod]

Zaraz po przejęciu władzy Czerwoni Khmerzy przystąpili do realizacji swoich koncepcji. Zamknięto szkoły, szpitale i fabryki, zlikwidowano banki i pieniądz, zdelegalizowano religię, zlikwidowano własność prywatną, zaś ludność miast wyrzucono siłą na tereny wiejskie do tzw. kolektywnych gospodarstw rolnych, które były de facto obozami pracy przymusowej. Uzasadniono to fałszywymi twierdzeniami, że wskutek amerykańskich bombardowań kraj był na granicy masowego głodu, co wymagało przeniesienia ludności na wieś, gdzie mogła produkować żywność.

Polityka ta, znana jako „Rok Zerowy”, doprowadziła do śmierci ogromnej liczby osób, zarówno wskutek zagłodzenia, jak i przepracowania i egzekucji. Czerwoni Khmerzy systematycznie mordowali wszystkie osoby, które miały jakiekolwiek powiązanie z poprzednim reżimem, a także fachowców i intelektualistów – zabijano nawet za sam fakt posiadania okularów lub zbyt delikatnych dłoni. Ofiarą padła również mniejszość wietnamska w tym kraju. Większość źródeł podtrzymuje, że liczba ofiar Czerwonych Khmerów jest w proporcji do liczby ludności wyższa niż w jakimkolwiek kraju na świecie we współczesnej historii. Najniższe szacunki mówią o 10% strat, ale częściej przyjmuje się, że liczba zamordowanych i zmarłych z głodu i chorób osób sięgnęła 20-25% całej populacji. Politykę Czerwonych Khmerów określa się powszechnie mianem ludobójstwa[3].

Informacje o zbrodniach były przekazywane na Zachód głównie przez uciekinierów z obozów pracy, jednak w początkowej fazie były one negowane przez część intelektualistów o poglądach lewicowych (np. Noam Chomsky)[4]. Dokładna liczba ofiar jest ciągle przedmiotem sporów. Osadzona przez Wietnamczyków władza mówiła o 3,3 mln zabitych, ale jest to mało prawdopodobny szacunek. CIA szacuje liczbę zabitych w egzekucjach na 50-100 tys., ale jest to niewielka część wszystkich ofiar. Amerykański Departament Stanu, Amnesty International i Yale Cambodian Genocide Project mówią odpowiednio o 1,2, 1,4 i 1,7 mln ofiar. R. J. Rummel podaje liczbę 2 mln. Średnią z przeprowadzonych szacunków jest liczba 1,5 mln zmarłych spośród 7 mln obywateli tego kraju przed 1975 rokiem. Badacz problematyki kambodżańskiej Adam W. Jelonek podsumowuje problem strat demograficznych następująco: "całkowita śmiertelność w tym okresie szacowana powinna być na 1 252 000, z których 511 tysięcy stanowi wynik naturalnej śmiertelności biologicznej [...]. Oznacza to około 740 tysięcy osób, których śmierć spowodowana została bezpośrednimi bądź pośrednimi efektami polityki Demokratycznej Kampuczy"[5].

Przykłady działalności Czerwonych Khmerów, w tym i metod tortur, można dzisiaj zobaczyć w Muzeum Ludobójstwa Tuol Sleng znajdującym się w Phnom Penh. Muzeum znajduje się na terenie byłego liceum, zamienionego w więzienie S-21 zarządzane przez Kainga Guek Eav'a znanego także jako „Towarzysz Duch”. Przez to więzienie przeszło około 17 000 ludzi zanim zostali zamordowani na „polach śmierci” i pogrzebani w masowych grobach.

Upadek[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1978 roku, po kilku latach granicznych starć i wskutek masowego napływu uchodźców do Wietnamu, dywizje wietnamskie wsparły rozpoczęte w kwietniu 1978 antypolpotowskie powstanie którym kierował dowódca 4 Dywizji Piechoty Heng Samrin i 7 stycznia 1979 roku współdziałając z oddziałami powstańczymi zajęły Phnom Penh, obalając reżim Pol Pota. Pomimo zakorzenionej niechęci do Wietnamczyków, oddziałom pomagali masowo uciekający aktywiści, którzy stanowili potem rdzeń nowego, prowietnamskiego rządu. Na czele nowych władz państwa stanął Heng Samrin. Czerwoni Khmerzy wycofali się do dżungli w zachodniej części kraju, gdzie kontrolowali obszary przy granicy z Tajlandią i przez szereg lat w sojuszu z monarchistami prowadzili walkę partyzancką. W 1981 KPK została formalnie rozwiązana. Nieoficjalnie byli wspierani przez niektórych oficerów armii tajlandzkiej, którzy dorabiali się na przemycie diamentów, a także (w imię walki z Wietnamem) przez Chiny, rząd Tajlandii oraz władze USA i CIA. CIA dostarczało pieniędzy, żywności i broni zaś w listopadzie 1980 bazy Czerwonych Khmerów wizytował były wicedyrektor CIA Ray Cline. Na arenie międzynarodowej USA podtrzymywały fikcję istnienia Demokratycznej Kampuczy reprezentowanej w ONZ przez „brata numer 3” Ieng Sary. Koalicyjny Rząd Demokratycznej Kampuczy powstał w 1982 roku skupiał monarchistów, prawicowych republikanów i Czerwonych Khmerów, na arenie międzynarodowej był uznawany przez większość państw niekomunistycznych. W 1985 roku Khieu Samphan oficjalnie zastąpił Pol Pota na stanowisku przywódcy Czerwonych Khmerów. W latach 1986-1988 Pol Pot mieszkał w Tajlandii chroniony przez oddział specjalny armii tajlandzkiej. W 1989 roku z Kambodży wycofała się armia wietnamska, u władzy pozostał jednak prowietnamski rząd, którym kierował premier Hun Sen.

Wszystkie siły polityczne Kambodży podpisały w 1991 roku układ, wzywający do rozbrojenia i wolnych wyborów, ale w 1992 roku Czerwoni Khmerzy podjęli działania zbrojne, odrzucając wyniki wyborów. W 1996 roku nastąpiła jednak masowa dezercja żołnierzy, zaś walki frakcyjne doprowadziły do uwięzienia Pol Pota przez samych Czerwonych Khmerów. Pol Pot zmarł w kwietniu 1998 roku, a w grudniu Khieu Samphan poddał się. 29 grudnia 1998 roku pozostali przywódcy organizacji wyrazili żal z powodu zbrodni w latach 70. W następnym roku większość członków poddała się, a z chwilą schwytania ostatniego przywódcy, Ta Mok, organizacja przestała formalnie istnieć. Wielu liderów organizacji oraz członków ich ochrony osobistej, rodzin i najwierniejszych popleczników mieszka w Pailin, gdzie sprawują władzę na mocy nieformalnej umowy z rządem. Oficjalną organizacją byłych Czerwonych Khmerów jest Grupa Studiów nad Teorią Pol Pota mająca swoje komórki zagraniczne m.in. w Nepalu, Indiach, USA, Holandii.

Procesy sądowe[edytuj | edytuj kod]

Kaing Guek Eav w Nadzwyczajnej Izbie Sądu Kambodży 3 lutego 2012

Procesy przywódców Czerwonych Khmerów utknęły w martwym punkcie i wyraża się przekonanie, że nie uda się ich postawić przed sądem, m.in. dlatego, że wielu ludzi u władzy, jak np. premier Hun Sen, było kiedyś aktywistami tej organizacji lub okresowo współdziałało z nią (jak król Norodom Sihanouk) i mogli być zamieszani w zbrodnie lub obawiać się ujawnienia kompromitujących faktów. To samo dotyczy ChRL, SRW, Tajlandii a nawet USA i CIA. Młodzi mieszkańcy Kambodży mają coraz mniejszą świadomość okrucieństw, jakich dopuszczono się ćwierć wieku wcześniej.

W 2001 Zgromadzenie Narodowe Kambodży przyjęło ustawę o powołaniu trybunału do osądzenia zbrodni Czerwonych Khmerów. Rząd nalegał, aby procesy odbywały się w Kambodży i z udziałem kambodżańskich sędziów. W 2006 osiągnięto porozumienie z ONZ w sprawie organizacji Nadzwyczajnej Izby Sądu Kambodży dla Osądzenia Zbrodni Popełnionych w Czasach Demokratycznej Kampuczy.

W 2009 ruszył pierwszy proces, w którym osądzono Kaing Guek Eav (Kang Kek Ieu) alias Duch[6]. Do 16 marca 2009 30 sędziów, w tym 13 spoza Kambodży, przesłuchało 133 świadków[7]. Kaing Guek Eav po wysłuchaniu długiego aktu oskarżenia przyznał się do winy. Twierdził jednak, iż wykonywał wówczas rozkazy swoich przełożonych[8]. 26 lipca 2010 Kaing Guek Eav przez Izbę Orzekającą został skazany na 35 lat pozbawienia wolności za zbrodnie przeciwko ludzkości, 3 lutego 2012 Izba Wyższa zmieniła wyrok na dożywotnie pozbawienie wolności[9].

W czerwcu 2011 rozpoczęły się procesy kolejnych czterech członków rządu Pol Pota: Nuon Chea, Khieu Samphan, Ieng Sary i Ieng Thirith. W sierpniu 2012 Ieng Thirith została wyłączona z procesu z powodów zdrowotnych (demencja)[10]. W trakcie procesu, w marcu 2013, zmarł Ieng Sary. 8 sierpnia 2014 Noun Chea i Khieu Samphan zostali skazani na kary dożywotniego więzienia.

Ideologia[11][edytuj | edytuj kod]

Czerwoni Khmerzy byli ruchem niejednorodnym, Adam W. Jelonek wyróżnia tam sześć tendencji: ekstremistyczną "grupę paryską" (Pol Pot), ortodoksyjnych maoistów (Hu Nim, Hou Youn), prowietnamskich internacjonalistów (Vorn Veth, Touch Phoen), nacjonalistów z Issarak (Ta Mok), demokratów z Pracheachon (Keo Meas, Non Suon) i jednolitofrontowców (zwolenników Sihanouka)[12]. Tu omówiona zostanie ideologia tzw. "grupy paryskiej". Ideologia ta pozostała prosta i enigmatyczna ze względu na antyintelektualizm Czerwonych Khmerów głoszących absolutny prymat praktyki nad teorią[13].

Celem Czerwonych Khmerów było stworzenie społeczeństwa komunistycznego poprzez całkowite i natychmiastowe zniesienie pieniądza, wymiany towarowej i własności prywatnej[14]. Nowe społeczeństwo miało być doskonale egalitarne[15], co wymagało homogeniczności zakładającej unicestwienie dotychczasowych struktur społecznych i uniformizację jednostek[16]. Niezbędnym warunkiem stworzenia "nowego społeczeństwa" miało być też zerwanie z tradycją i dotychczasowym dziedzictwem kulturowym (zwłaszcza religią)[17].

Egalitaryzm w warunkach zacofanej Kambodży oznaczał "równanie w dół" do poziomu wiejskiej biedoty najbardziej zacofanych regionów: za wymagający zniszczenia luksus uznano wszystko, co jest niedostępne dla ogółu[18]. Czołowy teoretyk ekonomiczny Czerwonych Khmerów Hou Youn wyróżnił dwa typy systemów gospodarczych: "przyrodniczy" (gospodarka naturalna) i "towarowy" (oparty na handlu)[19]; w warunkach rolniczej Kambodży gospodarka "towarowa" pasożytowała na "przyrodniczej" (według jego obliczeń producent ryżu otrzymywał tylko 26 proc. zysku)[20] Wynikała z tego wrogość Czerwonych Khmerów wobec miast pełniących w społeczeństwie preindustrialnym rolę pasożytniczą[21] (nawet miejska klasa robotnicza była uważana za grupę relatywnie uprzywilejowaną)[22].

Za jedyną siłę rewolucji uznano najbiedniejsze chłopstwo, które zamierzano zorganizować w spółdzielniach produkcyjnych[19]. Podstawą gospodarki miało być rolnictwo, rozwój przemysłu (głównie lekkiego) odkładano na przyszłość ("rolnictwo stanowi podstawę dla dalszej ekspansji przemysłu")[23]. Gospodarka Kambodży miała mieć charakter samowystarczalny (zasada "opierania się na własnych siłach"), co zapewnić miało rewolucji kambodżańskiej niezależność od imperializmu i neokolonializmu; pociągało to za sobą konieczność regresji technologicznej[24].

Głównym źródłem ideologii Czerwonych Khmerów był maoizm[25] (ponadto różni badacze zwracają uwagę na możliwy wpływ Józefa Stalina, Josipa Tito, Samira Amina i Frantza Fanona[26]). Z maoizmu Czerwoni Khmerzy zapożyczyli pojmowanie rewolucji jako totalnego zerwania z przeszłością, skrajnie kolektywistyczną i egalitarną wizję komunizmu ("komuny ludowe"), uznanie chłopstwa za siłą rewolucyjną, militaryzm, wreszcie koncepcję "polegania na własnych siłach"[27].

Dlatego Adam W. Jelonek stwierdza: "Większość badaczy problematyki kampuczańskiej uznaje Demokratyczną Kampuczę za państwo komunistyczne, realizujące jednak indywidualnie założony i bardzo odległy od znanych nam europejskich wzorów marksizmu model ideologiczny, nawiązujący raczej do postleninowskich interpretacji niż do samych korzeni marksistowskich"[28].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Robert S. Robins, Jerrold M. Post, Paranoja polityczna, psychopatologia nienawiści, Wyd. KiW, Warszawa 1999, s. 320.
  2. Zbigniew Marcin Kowalewski, Czas Czerwonych Khmerów – rewolucja, rasizm i ludobójstwo, www.internacjonalista.pl, dostęp od 11 VII 2008 r.
  3. Sophal Ear: The Khmer Rouge Canon 1975-1979: The Standard Total Academic View on Cambodiahe Khmer Rouge Canon 1975-1979. 1995.
  4. Distortions at Fourth Hand: Chomsky lies.
  5. Adam W. Jelonek, Rewolucja Czerwonych Khmerów 1975-1978, Wyd. Scholar, Warszawa 1999, s. 156.
  6. Strona Nadzwyczajnej Izby Sądu dla Kambodży. [dostęp 2012-10-30].
  7. Hanna Shen, Tak mordowali komuniści z Sorbony, Naszdziennik.pl, dostęp od 20 II 2009 r.
  8. Khmer przyznał się do winy, Naszdziennik.pl, dostęp od 31 marca 2009 r.
  9. Profil Kaing Guek Eav na stronie Nadzwyczajnej Izby Sądu Kambodży dostęp od 30 X 2012 r.
  10. Sprawa 002 na stronie Nadzwyczajnej Izby Sądu Kambodży, dostęp od 30 X 2012 r.
  11. Jarosław Tomasiewicz, Maoizm, polpotyzm, dengizm: trzy formy azjatyckiego marksizmu, Centrum Studiów Polska-Azja.pl, dostęp od 27 kwietnia 2012 r.
  12. A. W. Jelonek, op. cit., s. 100.
  13. A. W. Jelonek, op. cit., s. 140-141.
  14. Wiesław Górnicki, Bambusowa klepsydra, Wyd. Czytelnik, Warszawa 1980, s. 252-254.
  15. A. W. Jelonek, Kambodża, Wyd. Trio, Warszawa 2008, s. 157.
  16. W. Górnicki, op. cit., s. 34-35.
  17. A. W. Jelonek, Rewolucja Czerwonych Khmerów..., s. 144-145.
  18. W. Górnicki, op. cit., s. 135-137.
  19. 19,0 19,1 D. W. Mosiakow, Narodziny i praktyka państwa utopii, Prezentacje nr 4 (1982)
  20. A. W. Jelonek, op. cit., s. 72.
  21. W. Górnicki, op. cit., s. 138-139.
  22. A. W. Jelonek, op. cit., s. 90.
  23. A. W. Jelonek, op. cit., s. 89-90.
  24. W. Górnicki, op. cit., s. 128-133.
  25. A. W. Jelonek, op. cit., s. 49-50.
  26. A. W. Jelonek, op. cit., s. 52-55; W. Górnicki, op. cit., s. 210.
  27. W. Górnicki, op. cit., s. 50, 98-99, 217. Jeden z działaczy Czerwonych Khmerów powiedział: Musimy spalić starą trawę, by wyrosła nowa". A. W. Jelonek, op. cit., s. 149.
  28. A. W. Jelonek, op. cit., s. 48.