Prawica

To jest artykuł z serii Konserwatyzm    Edmund Burke Nurty i kierunki Konserwatyzm tradycjonalistyczny Konserwatyzm ewolucyjny Paleokonserwatyzm Neokonserwatyzm Konserwatywny liberalizm Narodowy konserwatyzm Konserwatyści na świecie Joseph de Maistre Edmund Burke Friedrich von Gentz Karl Ludwig von Haller Louis Gabriel Ambroise de Bonald Benjamin Disraeli Ronald Reagan Margaret Thatcher Roger Scruton Patrick Buchanan Michael Oakeshott Konserwatyści w Polsce Jacek Bartyzel Michał Bobrzyński Adolf Bocheński Stanisław Estreicher Aleksander Hall Stanisław Mackiewicz Ryszard Legutko Józef Szujski Organizacje Instytut Sobieskiego Stowarzyszenie KoLiber ACU Organizacja Monarchistów Polskich WorldNetDaily Tematy powiązane Prawica Skrajna prawica Monarchizm Eurosceptycyzm Patriotyzm Tradycja Rodzina Wolny rynek Kapitalizm Tradycjonalizm integralny Antykomunizm

Prawica – zwyczajowe określenie sił politycznych, które charakteryzuje szacunek dla tradycji, autorytetów, religii, istniejącej hierarchii społecznej oraz wstrzemięźliwość przy dokonywaniu zmian w systemie społeczno-gospodarczym i politycznym. Poglądy prawicowe są przeciwstawiane lewicowym.

Do prawicy zalicza się: środowiska o poglądach konserwatywnych, konserwatywno-liberalnych (reprezentujące najczęściej liberalizm gospodarczy – a nie społeczny), chrześcijańsko-demokratycznych, monarchistycznych i narodowych (nacjonalistycznych). W szerszym znaczeniu do prawicy zalicza się również środowiska skrajnie prawicowe (o poglądach np. neoliberalnych, rasistowskich, szowinistycznych) oraz środowiska centroprawicowe (które bywają również zaliczane do centrum sceny politycznej). Ideologia prawicowa odwołuje się niekiedy do przed politycznych zasad porządku "wyższego", których wspólnym mianownikiem jest przeciwstawianie się doktrynom i ruchom lewicowym, zwłaszcza rewolucyjnym, klasowym, egalitarystycznym i laicystycznym, jak jakobinizm, socjalizm czy komunizm.

Współcześnie podział na prawicę i lewicę często nie bywa jednoznaczny. Do partii prawicowych bywają zaliczane te, które mają pewne lewicowe elementy, podobnie jak i do lewicowych zalicza się te, które mają elementy prawicowe. Ze względu na trudności w jednoznacznej klasyfikacji współcześnie istniejących partii tradycyjny podział na lewicę i prawicę jest zastępowany alternatywnym podziałem dwuosiowym, gdzie jedna oś przedstawia kwestie ekonomiczne, druga zaś społeczne.

Pochodzenie nazwy

Termin wywodzi się z okresu rewolucji francuskiej (1789), kiedy to w Zgromadzeniu Narodowym przedstawiciele szlachty, arystokracja i duchowieństwo zasiadali po prawej stronie sali, zaś po lewej politycy żądający przemian społecznych i politycznych (lewica).

Określenie prawica przez cały XIX w. było kojarzone z ugrupowaniami zachowawczymi, walczącymi o utrzymanie feudalnych przywilejów stanowych, zwalczającymi postępowe ruchy społeczne.

Polska przedwojenna ulotka prawicowa

Kontrowersje i problemy z klasyfikacją

Podział prawicy

O treści ideowej prawicy informuje szeregowe wyliczenie odmian, z których główne to:

• prawica tradycjonalistyczna i legitymistyczna (kontrrewolucyjna)
• prawica konserwatywna (ewolucjonistyczna)
• prawica liberalna
• prawica narodowa (nacjonalistyczna)
• prawica autorytarna
• prawica rewolucyjno-konserwatywna
• Nowa Prawica

Dopiero zestawienie tych określeń z układem triadycznym (tzn. przy założeniu, że prawica sama w sobie ma "swoją" prawicę, "swoje" centrum i "swoją" lewicę) oraz z uwzględnienie ekstremów pozwala przedstawić rozkład poglądów wewnątrz prawicy dokładniej i bardziej adekwatnie, niż za pomocą dychotomii.

Wedle takiej metody zaliczyć możemy do:

• tradycjonalistycznej "skrajnej prawicy prawicy" (p. "ultra") – patriarchalizm, restauracjonizm, legitymizm monarchiczny (m.in. hiszpański karlizm) – prawie całkowicie pokrywający się z propapieskim ultramontanizmem, "evoliański" tradycjonalizm integralny oraz "integrystyczny" tradycjonalizm katolicki;
• reakcyjnej "prawicy prawicy" – niemiecki konserwatyzm romantyczny, rojalistyczny nacjonalizm integralny typu Action Française, hiszpański "nacjonal-katolicyzm" (nacional catolicismo), katolicki korporacjonizm, narodowo-katolickie postaci autorytaryzmu (Austria 1934-1938, salazaryzm, frankizm), "młodokonserwatywny" nurt "konserwatywnej rewolucji", amerykański "paleokonserwatyzm";
• zachowawczego "centrum prawicy" – ewolucjonistyczny konserwatyzm klasyczny typu brytyjskiego, konserwatyzm kulturowy, ziemiański konserwatyzm amerykańskiego Południa (Southern Tradition), antydemokratyczny liberalizm arystokratyczny, republikański nacjonalizm konserwatywny a'la Barres, partie chrześcijańsko-społeczne typu katolickiego Centrum w II Rzeszy Niemieckiej lub kalwińskiej Partii Antyrewolucyjnej w Holandii;
• demokratycznej "lewicy prawicy" – plebiscytaryzm (bonapartyzm, gaullizm), monarchizm i konserwatyzm liberalny (np. orleanizm), konserwatyzm demokratyczny a'la Tocqueville, liberalizm klasyczny (leseferyzm), nacjonalizm liberalny (np. włoski neogwelfizm), umiarkowane partie chrześcijańsko-demokratyczne typu CDU/CSU i mieszczańsko-"ludowe" (np. hiszpańska Partia Ludowa), neoliberalizm, amerykański konserwatyzm indywidualistyczny i neokonserwatyzm;
• rewolucyjnej "skrajnej lewicy prawicy" – czyli ruchy narodowo-socjalistyczne i faszystowskie oraz faszyzujące ruchy narodowo-radykalne i narodowo-syndykalistyczne (hiszpańska Falanga, belgijski "rexizm", rumuński Legion Michała Archanioła), nurt "nacjonalizmu żołnierskiego" i "narodowo-bolszewicki" w "rewolucji konserwatywnej", doktryny i ruchy "tercerystyczne" ("trzeciej drogi"), "prawicowy gramscizm" Nowej Prawicy.

Faszyzm, nazizm, liberalizm, monarchizm

Na całym świecie wśród środowisk konserwatywnych, kontrowersje wzbudza zaliczanie faszyzmu i nazizmu do ruchów prawicowych, co wynika przede wszystkim z różnic metodologicznych wśród badaczy, z których nastawieni prawicowo widzą w nich przede wszystkim ideologie (np. wywodzące się z oświecenia), nastawieni lewicowo funkcje późnokapitalistycznych przemian społeczno-gospodarczych. Zwraca się też uwagę na zasadniczo etatystyczny program gospodarczy nazizmu i faszyzmu. Także status liberalizmu, niektórych form monarchizmu (Nowa Akcja Rojalistyczna) i ruchu ludowego podlega dyskusji.

Poglądy prawicowe

Poglądy gospodarcze

Prawicowa wizja gospodarki to zwyklegospodarka wolnorynkowa, w której panują zasady kapitalizmu. Obniżenie podatków, likwidacja przymusowych ubezpieczeń społecznych, większości koncesji gospodarczych, uproszczenie procedur i prywatyzacja są głównymi postulatami gospodarczymi partii prawicowych. Poglądy te spotykają się ostatnio z dużym poparciem, prawdopodobnie związanym z tym iż prawdziwe partie prawicowe są obecnie przeciwko istnieniu podatku PIT i CIT. Wśród partii chrześcijańsko-demokratycznych zwraca się natomiast uwagę na solidaryzm społeczny, przez co partie o tym profilu preferują gospodarkę prosocjalną. Wśród skrajnej prawicy dominującą doktryną gospodarczą jest natomiast korporacjonizm.

Stosunek do religii

Prawica jest często kojarzona ze strukturami religijnymi przeważającymi w danym państwie. Narodowcy, konserwatyści, konserwatywni liberałowie, monarchiści oraz paleolibertarianie bardzo często odwołują się do tradycji, religii i innych wartości. Nie zawsze jednak odwoływanie się do tych wartości oznacza poparcie związku instytucjonalnego struktur państwowych z kościelnymi (czasem jest to zdecydowany sprzeciw). Poglądy libertarian i niektórych liberałów są sprzeczne z nauką wielu religii. W tej kwestii pojawiają się wątpliwości w przypisywaniu terminu prawica zwolennikom prawa do aborcji, eutanazji i małżeństw homoseksualnych.

Stosunek do narodu

Prawica często kojarzona jest z nacjonalizmem. Jednak część nacjonalistów ma lewicowe poglądy na gospodarkę (w Polsce wyjątkiem jest narodowo-konserwatywna Organizacja Monarchistów Polskich, którą cechuje liberalizm gospodarczy). Temat stosunku prawicy do narodu jest dyskusyjny i nie można zaliczyć wszystkich partii narodowych do prawicy.

Stosunek do demokracji

Monarchiści i niektórzy konserwatywni liberałowie sprzeciwiają się demokracji, ponieważ uważają, że ten ustrój wyklucza wolny rynek, jest niestabilny i pozwala rządzić osobom niewykształconym oraz nie znającym się na rządzeniu. Za najlepszy ustrój uważają monarchię (w przypadku konserwatywnych liberałów jest to monarchia konstytucyjna). Większość liberałów i część konserwatywnych liberałów popiera republikę(z elementami demokracji).

Stosunek do Unii Europejskiej

Większość europejskich organizacji prawicowych jest eurosceptyczna. Ich zdaniem Unia Europejska dąży do utworzenia socjalistycznego, antyklerykalnego i biurokratycznego superpaństwa. Według nich unijne dotacje przyczyniają się do wzrostu podatków i niczemu nie służą. Prawica dąży do ograniczonej integracji europejskiej opartej na zasadach wolnego rynku lub do wyjścia ich krajów z Unii. Wielu popiera uczestnictwo jedynie w Europejskim Obszarze Gospodarczym

Stosunek do kary śmierci

Wśród partii określających się jako prawicowe oraz centroprawicowe spotykane jest popieranie kary śmierci (np. Prawo i Sprawiedliwość, Unia Polityki Realnej, Kongres Nowej Prawicy, Liga Polskich Rodzin, Klub Zachowawczo-Monarchistyczny, Organizacja Monarchistów Polskich), ponieważ ich zdaniem to jedyny sposób na zmniejszenie liczby morderstw. Zwolennikami kary śmierci wśród prawicy są zazwyczaj konserwatyści i konserwatywni liberałowie. Wśród centroprawicy zwolennikami kary śmierci są ludzie o konserwatywnych poglądach w sferze obyczajowej.

Stosunek do państwowej edukacji

Konsekwencją poparcia przez prawicę idei wolnego rynku jest postulat prywatyzacji, w samym nurcie prawicowym dyskutowane jest to, jak głęboko owa prywatyzacja powinna sięgnąć (np. konserwatywni liberałowie opowiadają się za pozostawieniem w kwestii państwa m.in. policji,wojska i sądów, anarchokapitaliści są zwolennikami własności prywatnej także i na tym polu). Zdaniem partii liberalnych centralny organ zarządzający edukacją w państwie (np. MEN), jak i sama państwowa edukacja są niepotrzebne, czy wręcz szkodliwe, a edukacja powinna być całkowicie prywatna, zdaniem niektórych partii konserwatywnych edukacja prywatna niesie groźby łapówek i szerzenia takich poglądów jakich sobie życzy właściciel szkoły

Historia prawicy

Zgromadzenie Narodowe

Termin prawica pochodzi z czasów Rewolucji Francuskiej, kiedy to przedstawiciele szlachty, arystokracji i kleru zasiadali po prawej stronie sali Zgromadzenia Narodowego. Walczyli o utrzymanie feudalnych przywilejów stanowych, potępiali antyklerykalizm, laicyzację oraz postępowe i radykalne zmiany, które wprowadzała lewica.

Początki konserwatyzmu

Twórcą konserwatyzmu był Edmund Burke – angielski filozof i polityk, krytyk rewolucji francuskiej. Jako idea polityczna termin ten po raz pierwszy użyty został na początku XIX wieku przez François René de Chateaubriand.

Wojna domowa w Hiszpanii

W 1936 wybory w Hiszpanii wygrał Front Ludowy składający się z socjalistów, komunistów, potem popierany również przez anarchistów. Gdy lewicowy rząd realizował swój program (m.in. reforma rolna, wywłaszczenia, walka z Kościołem katolickim), prawica zdecydowanie się mu sprzeciwiała, także zbrojnie (nielegalna działalność bojówek). Na jej czele stanął generał Francisco Franco. W czasie II Wojny Światowej aktywnie wspierał państwa osi, w Hiszpanii tworzono także oddziały ochotników walczące po stronie III Rzeszy tzw. Błękitna Dywizja. Po wygraniu wojny domowej przejął on władzę. W latach 40. prowadził politykę interwencjonizmu, ale w latach 50. widząc powolny rozwój hiszpańskiej gospodarki zaczął ją znacznie liberalizować.

Pucz wojskowy w Chile

Wybory prezydenckie w Chile w 1970 wygrał wspierany przez Jedność Ludową socjalista Salvador Allende. 11 września 1973 chilijskie siły zbrojne dokonały zamachu stanu w którym zginęło ponad 2000 tysiące ludzi, a władzę przejął generał Augusto Pinochet. Oficjalnie realizował on program "zamienienia Chile z kraju proletariuszy w kraj wolnych przedsiębiorców" i ożywienia gospodarki kraju, sprawując równocześnie rządy autorytarne. Pod jego rządami zginęło 3 tysiące ludzi a 40 tysięcy osób było torturowanych. Entuzjaści twierdzą że podniósł gospodarkę Chile, z drugiej strony w porównaniu z sąsiednimi krajami w Chile była duża stopa inflacji i bezrobocia.

Zobacz też

• skrajna prawica, centroprawica, centrum, lewica
• antydemokratyzm, monarchizm
• kapitalizm, leseferyzm, liberalizm, wolny rynek, korporacjonizm
• polityka, scena polityczna, partia polityczna, polskie partie polityczne