Damnatio memoriae

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Damnatio memoriæ (łac. potępienie pamięci) – procedura usunięcia z dokumentów i pomników imienia i zniszczenia wizerunków osoby skazanej na zapomnienie.

Starożytny Egipt[edytuj | edytuj kod]

Procedura damnatio memoriæ znana była już w starożytnym Egipcie. W myśl egipskich wierzeń zniszczenie imienia tożsame było z nieistnieniem człowieka. Bywała stosowana wobec uzurpatorów, niektórych kobiet-faraonów, a także faraona Amenhotepa IV Echnatona, który usiłował przeprowadzić reformę religijną.

Starożytna Grecja[edytuj | edytuj kod]

Także w starożytnej Grecji kara ta była stosowana. Skazany na nią został Herostrates - podpalacz jednego z 7 cudów świata starożytnego - świątyni Artemidy w Efezie; w jego przypadku orzeczenie takiej kary związane było z pobudkami, jakimi kierował się przestępca - chęcią uzyskania wiecznej sławy.

Starożytny Rzym[edytuj | edytuj kod]

Kara w starożytnym Rzymie nakładana za przestępstwa przeciwko godności ludu rzymskiego (crimen maiestatis). Polegała na wymazaniu skazanego z pamięci potomnych, zakazie noszenia jego nazwiska przez potomków i na zniszczeniu jego wszelkich wizerunków.

W okresie cesarstwa potępienie pamięci stosowane było wobec szczególnie znienawidzonych cezarów. Po uchwaleniu przez senat damnatio memoriæ posągi potępionego cesarza były niszczone, jego imię skuwane ze wszystkich inskrypcji. Przestawały obowiązywać, ze skutkiem wstecz, wszystkie jego decyzje, zarówno dotyczące spraw indywidualnych jak i wydane przez skazanego prawa. Rzymianie, zdając sobie sprawę z ogromnego zamieszania, które wprowadziłoby rzeczywiste wykonanie ostatniego nakazu, wykazując tu również swój zmysł praktyczny poprzestawali na wymazaniu imienia skazańca z dokumentów i nazw aktów prawnych.

Pierwszym cesarzem, którego spotkała ta kara był Kaligula. Później dotknęła m.in. Nerona, Domicjana, Getę, Maksymina Traka wraz z synem, Pupienusa i innych. Niektórzy, jak Karakalla, Kommodus czy Gordian II byli później rehabilitowani. W późniejszym okresie praktycznie każdy cesarz po śmierci dostępował albo deifikacji (apoteoza, consecrtatio) albo, zwłaszcza gdy nie zapisał się dobrze w pamięci senatu lub nie miał krewnych wśród następnych imperatorów, był skazywany na damnatio memoriæ.

Zdjęcie Stalina z Jeżowem
To samo zdjęcie wyretuszowane po roku 1940.

Polska[edytuj | edytuj kod]

W Polsce kara ta spotkała księcia Bezpryma, którego Gall Anonim nawet nie wspomina w kronice. Może to mieć związek z tym, że książę ten mógł przewodzić reakcji pogańskiej. Kronika Wielkopolska wspomina też o królu Polski, Bolesławie Zapomnianym, który miał rzekomo być skazany na taką karę.

Komunizm[edytuj | edytuj kod]

George Orwell w powieści Rok 1984 na określenie osoby postawionej w sytuacji damnatio memoriæ użył słowa unperson (nieobywatel, nieosoba), zaś sam proces nazwał ewaporacją. Termin ten przyjął się w stosunku do polityków odstawionych na "boczny tor".

Metoda ta była powszechnie stosowania w ZSRR, zwłaszcza w okresie Wielkiej Czystki, a także w ChRL[1]. Potępieni i skazani politycy znikali ze zdjęć, książek i encyklopedii[2]. W przykładzie obok zniknięcie Jeżowa - na którego po skazaniu na śmierć próbowano zrzucić odpowiedzialność za beriowszczyznę - nazywając ją jeżowszczyzną[3].

Przypisy

  1. "Communists And Their Amazing Photoshop Skills" (przykłady zmienianych zdjęć z ChRL i ZSRR (ang.)
  2. [Po rozstrzelaniu Berii] Zgodnie ze stalinowską tradycją subskrybenci Wielkiej Encyklopedii Sowieckiej zostali pouczeni, żeby za pomocą "scyzoryka lub żyletki" usunęli z książek hasło "Beria" i w to miejsce wkleili nadesłane im hasło "Beringa Morze", za: Krzysztof Bar: Wielka Encyklopdia Sowiecka. Stalin.tv, 2005.
  3. Krzysztof Bar: Historia pewnej fotografii. Stalin.tv, 2005.