Lew Trocki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Lew Trocki
Leon trotsky.jpg
Data i miejsce urodzenia 7 listopada 1879
Janówka
Data i miejsce śmierci 21 sierpnia 1940
Meksyk
Komisarz Ludowy Spraw Wojskowych i Morskich ZSRR
Przynależność polityczna Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików)
Okres urzędowania od 13 marca 1918
do 15 stycznia 1925
Komisarz Ludowy Spraw Zagranicznych Rosyjskiej FSRR
Przynależność polityczna Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewicka)
Okres urzędowania od 8 listopada 1917
do 13 marca 1918

Lew Dawidowicz Trocki, właśc. Лейба Давидович Бронштейн, Lejba Dawidowicz Bronsztejn (ur. 7 listopada [26 października st.st.] 1879 w Janówce w guberni chersońskiej, zm. 21 sierpnia 1940 w Meksyku) – rewolucjonista rosyjski, jeden z twórców i przywódców RFSRR i ZSRR. Przewodniczący Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego[1] w Piotrogrodzie w czasie rewolucji październikowej, członek Biura Politycznego RKP(b) i WKP(b), komisarz ludowy spraw zagranicznych RFSRR, następnie komisarz ludowy wojny i marynarki wojennej w rządzie RFSRR i ZSRR (do 1925).

Po śmierci Lenina przywódca Lewicowej Opozycji w ZSRR, toczył walkę z Józefem Stalinem o władzę w kraju i dalsze kierunki rozwoju Związku Radzieckiego. W 1927 został usunięty z Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) i z Kominternu i zesłany do Ałma-Aty, rok później - wygnany z kraju. Przebywał na emigracji w Turcji, Francji, Norwegii i w Meksyku, pozostając aktywnym krytykiem stalinizmu z pozycji marksistowskich. W 1938 założył IV Międzynarodówkę; oparty na jego myśli politycznej trockizm stał się najpoważniejszym odłamem marksizmu krytycznym wobec ZSRR. W 1940 zginął w zamachu przeprowadzonym przez Ramona Mercadera na rozkaz Stalina.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

9 letni Trocki, 1888
Dom rodziców Trockiego w mieście Chersoń, 2008
Trocki, 1897
Trocki podczas zesłania na Syberię, 1900
Trocki z córką Niną we Francji, 1915
Postanowienie o deportacji Trockiego, styczeń 1929
Przybycie Trockiego do Piotrogrodu, 4 maja 1917
Wizerunek Trockiego na polskim plakacie propagandowym z lipca 1920
Grób Trockiego w Coyoacán
Pokój, w którym dokonano zamachu na Trockiego

Urodził się jako Lew (Lejba) Bronstein w Janówce koło Chersonia, na terenie dzisiejszej Ukrainy. Był piątym z ośmiorga (czworo zmarło w dzieciństwie) dzieci średniozamożnego żydowskiego chłopa Dawida Bronsteina (1847-1922) oraz jego żony Anny (zm. 1910). W rodzinnym domu Bronsteinów nie posługiwano się jidysz, ale mieszanką języków rosyjskiego i ukraińskiego; Bronsteinowie byli również zdeklarowanymi ateistami[2]. Przez pierwsze dziewięć lat życia Trocki nie opuszczał w ogóle rodzinnej Janówki[3]. Jako dziecko widział warunki pracy zatrudnianych przez ojca robotników rolnych, co wg niego, razem z ateizmem rodziców, miało istotny wpływ na ukształtowanie się jego przyszłego światopoglądu[4], chociaż sam w dzieciństwie nie doświadczył niedostatku będącego udziałem milionów chłopów rosyjskich[5]. Bronsteinom zależało na edukacji swoich dzieci; dziewięcioletni Lew przez krótki czas uczył się w lokalnej żydowskiej szkole, a następnie trafił do Szkoły Realnej Św. Piotra i Pawła w Odessie, jednej z lepszych szkół w południowej Rosji, gdzie zawsze należał do wyróżniających się uczniów[6].

Początek działalności w ruchu robotniczym[edytuj | edytuj kod]

Ukończył z wyróżnieniem szkołę realną im. Św. Pawła w Odessie, planował studiować matematykę. W 1896 Lew Bronstein musiał przenieść się do Nikołajewa, by zgodnie z zasadami nauki młodzieży żydowskiej ukończyć ostatni rok przed wstąpieniem na uniwersytet. Mieszkając u znajomych rodziców, których dwaj synowie sympatyzowali z ruchem narodnickim, tylko początkowo był całkowicie obojętny na politykę, planując studia matematyczne w Noworosyjsku[7]. Jak sam wspominał, któregoś dnia dał się jednak wciągnąć w dyskusję i w rezultacie sam dołączył do radykalnego ruchu[8]. Zaczął uczęszczać na spotkania rewolucyjnych kółek (których nie znał z Odessy) i kosztem nauki brać udział w debatach z marksistami, których w tym okresie ostro atakował, a ponadto, ku przerażeniu rodziców, zamieszkał z grupą przyjaciół i socjalistą Szwigowskim w samowystarczalnej komunie[9].

Wkrótce porzucił narodnictwo (do czego przyczyniła się jego późniejsza żona Aleksandra Sokołowska) i współtworzył oparty na ideach marksizmu Południoworosyjski Związek Robotniczy, używając pseudonimu Lwow. Był jednym z liderów organizacji, choć przyznawał się do swojego niewielkiego jeszcze poziomu wiedzy politycznej[10]. Grupa działała do 1898, kiedy Trocki i 200 innych członków grupy zostało aresztowanych. Uznany za prowodyra i ideowego przywódcę organizacji, Trocki został umieszczony w skrajnie niehigienicznych warunkach w izolowanej celi i dopiero za opłatą przeniesiony w zdrowsze miejsce, do więzienia w Odessie[11]. Łącznie przez dwa lata oczekiwał na proces sądowy, który w końcu się nie odbył; niemniej podejrzani otrzymali wyroki kilkuletniego zesłania administracyjnego[12]. W więzieniu Trocki na własną rękę poszerzał wiedzę filozoficzną, jak również ożenił się z Aleksandrą Sokołowską[13].

Na zesłaniu w Wiercholeńsku i Ust-Kut koło Irkucka[14] Trocki zarabiał jako dziennikarz gazety Przegląd Wschodni, używając pseudonimu Antid Oto[15], gdzie pisał głównie o literaturze i starał się poruszać tematykę społeczną[16]. Jego niezwykła płodność pisarska oraz coraz solidniejszy światopogląd marksistowski sprawiły, że został dostrzeżony przez Krzyżanowskiego, agenta Lenina, który ułatwił mu ucieczkę z Syberii[17]. Próbę ucieczki z zesłania Trocki planował już wcześniej, po lekturze otrzymanej nielegalnie książki Lenina Co robić?. Jego żona, mimo faktu, że urodziła niedawno drugą córkę, zgodziła się pomóc mu w wydostaniu się z Wiercholeńska[18].

W 1902 uciekł z Syberii do zachodniej Europy, posługując się fałszywym paszportem na nazwisko Trocki.

Praca w Iskrze[edytuj | edytuj kod]

Ostatecznie Trocki uciekł z Syberii po fałszywym nazwiskiem, prawdopodobnie zapożyczonym od strażnika więziennego w Odessie[19]. Koleją Transsyberyjską z Irkucka dotarł do Samary, skąd udał się do Charkowa, Kijowa i Połtawy, jednak rozczarowany postawą tamtejszych kółek socjalistycznych zdecydował się na powrót do Samary[20], a stamtąd na polecenie Lenina wyjechał za granicę, by spotkać się z zespołem redakcyjnym pisma Iskra[21]. Lenin planował włączenie młodego redaktora w prace kolegium redakcyjnego pisma, będąc przekonanym, że Trocki poprze jego i Juliusza Martowa w narastającym sporze ideowym z Gieorgijem Plechanowem. Plechanow nie zgodził się jednak na nadanie Trockiemu statusu stałego członka kolegium, a jedynie umożliwienie mu uczestnictwa w jego pracach z głosem doradczym.

W 1902, występując z wykładem przeznaczonym dla młodych zwolenników socjaldemokracji w Paryżu, Trocki poznał rosyjską emigrantkę Natalię Siedową, studiującą we Francji historię sztuki. Nawiązał z nią romans; Siedowa była jego partnerką do końca życia, chociaż nigdy nie uzyskał formalnego rozwodu z pierwszą żoną. W Londynie poznał m.in. Włodzimierza Lenina, który już wcześniej dostrzegł w Trockim obiecującego dziennikarza marksistowskiego i planował wciągnąć go do redakcji Iskry, oficjalnego organu Socjaldemokratycznej Partii Rosji. Obaj działacze szybko jednak się ze sobą poróżnili. Trocki nie popierał leninowskiej wizji monolitycznej partii i poparł na II zjeździe frakcję mienszewików.

W 1905 powrócił sekretnie do Rosji, by wziąć aktywny udział w rewolucji (notabene jako jedyny z ważniejszych rosyjskich działaczy socjalistycznych). Był ostatnim przewodniczącym Piotrogrodzkiej Rady Robotniczej, wzywał do obalenia caratu poprzez strajk generalny. Po klęsce rewolucji skazany na dożywotnią katorgę w kolonii karnej w Obdorsku, jednak w 1907 udało mu się uciec do Szwajcarii.

Zerwanie z Leninem[edytuj | edytuj kod]

Jako członek redakcji Iskry Trocki współorganizował II kongres Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji w Londynie. Uczestniczył w dyskusji pomiędzy zwolennikami pozycji politycznej Iskry a "ekonomistami", a następnie w dyskusji o pozycji Bundu w rosyjskim ruchu socjalistycznym. Stanowisko Trockiego, który w debatach na ogół jednoznacznie popierał Lenina, zyskało mu opinię "tuby Lenina". Nieoczekiwanie jednak w czasie dyskusji nad regulaminem partyjnym Trocki poparł Martowa i grupę działaczy, która opowiadała się za mniej sformalizowanym regulaminem partyjnym i mniejszymi wymaganiami wobec członków.

Komentując później swoje zachowanie w czasie zjazdu, Trocki twierdził, że pragnął przeciwstawić się budowie monolitycznej partii, która szybko mogłaby stracić wszelką wewnętrzną demokrację. Po 1917 uznał jednak, że źle ocenił intencje Lenina i nie powinien był popierać mienszewików.

Opozycja wobec I wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Wkrótce po wybuchu I wojny światowej przeniósł się z Zurychu do Paryża, gdzie podjął pracę w redakcji rosyjskojęzycznego dziennika "Nasze Słowo". Zdecydowanie występował przeciwko wojnie i postawie kierownictwa Drugiej Międzynarodówki i większości socjalistów europejskich, którzy przeszli na pozycje patriotyczne i popierali władze swoich krajów w konflikcie. Podczas konferencji socjalistów w Zimmerwaldzie we wrześniu 1915 r. odegrał istotną rolę, m.in. był autorem tekstu deklaracji końcowej. We wrześniu 1916 r. władze francuskie, na prośbę sojuszniczej Rosji, zamknęły redakcję "Naszego Słowa" i postanowiły wydalić Trockiego z kraju. Próbując za wszelką cenę uniknąć wydalenia do Rosji, Trocki trafił do Hiszpanii i stamtąd do Nowego Jorku (w styczniu 1917). Po wybuchu rewolucji lutowej wrócił do Rosji, z krótkim przystankiem w obozie dla jeńców wojennych w Amherst w Kanadzie.

W Piotrogrodzie Trocki natychmiast podjął intensywną działalność polityczną, ostro krytykując kolejne rządy i występując w obronie Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Należał wówczas do tzw. frakcji międzydzielnicowców (ros. miezrajoncy), odrębnej od frakcji bolszewickiej i mienszewickiej SDPRR. Po rozruchach lipcowych 23 lipca trafił do więzienia ze sfabrykowanymi[22] zarzutami o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Więzienie opuścił 4 września. Przystąpił do bolszewików we wrześniu 1917 r., by od razu znaleźć się w Komitecie Centralnym SDPRR(b). W miesiącach poprzedzających Rewolucję Październikową Trocki był jednym z jej "kół napędowych" – zręcznym mówcą, bardzo popularnym wśród robotników i żołnierzy, a także organizatorem politycznym o rosnących wpływach.

23 września został wybrany na przewodniczącego Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. W październiku odegrał kluczową rolę w przygotowaniu i przeprowadzeniu zbrojnego przewrotu, jako przewodniczący Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego[23] i w zakresie polityczno-agitacyjnym (w decydującym okresie przemawiał na wielu wiecach i zebraniach). Był wówczas jednym z kilku czołowych przywódców bolszewickich[24].

Okres po rewolucji październikowej[edytuj | edytuj kod]

Po rewolucji październikowej, jako ludowy komisarz spraw zagranicznych, negocjował brzeski traktat pokojowy, a następnie był komisarzem spraw wojskowych i morskich i głównym organizatorem Armii Czerwonej. 4 września 1918 jako komisarz wojny i marynarki wojennej stanął na czele Rady Wojennej RFSRR[25].

Po śmierci Lenina (1924) pozostawał w ostrym konflikcie ze Stalinem spowodowanym walką o sukcesję po Leninie i walką z rozrastającą się w ZSRR biurokracją. Dostrzegał degenerację ideową, do jakiej dochodziło w partii bolszewickiej, upadek wewnątrzpartyjnej dyskusji i rosnącą rozbieżność między ideałami socjalistycznymi a dążeniami wielu nowo wstępujących członków. W licznych artykułach prasowych i książce Platforma Lewicowej Opozycji domagał się walki z tymi problemami, których uosobieniem dla niego był Józef Stalin. Wokół haseł Trockiego uformowała się nieformalna frakcja w WKP(b) określana jako Lewicowa Opozycja. Poniósł jednak klęskę. W 1925 musiał odejść z komisariatu wojny, (zastąpiony na krótko przez Michaiła Frunzego, a po jego śmierci[26] przez stalinowca Klimenta Woroszyłowa), w 1926 usunięto go z Biura Politycznego, a w listopadzie 1927, po próbie zorganizowania bloku wraz Zinowjewem i Kamieniewem i demonstracjach zwolenników w dniu 7 listopada 1927, został usunięty z WKP(b). Kilka miesięcy później znalazł się na wygnaniu w Ałma-Acie. Jego zwolennicy i sprzymierzeńcy zostali wydaleni z WKP(b) i poddani przez OGPU policyjnym prześladowaniom[27].

Okres dysydencki[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1929 został deportowany z ZSRR na podstawie uchwały Biura Politycznego WKP(b)[28], za "działalność kontrrewolucyjną"[29], a w 1932 pozbawiony obywatelstwa ZSRR. Przebywał na emigracji w Turcji, która jako jedyna zgodziła się go przyjąć (na wyspie Prinkipo (Büyükada)[30]), a następnie w Norwegii[31], Francji i Meksyku. Z zagranicy toczył walkę ze Stalinem. Stworzył Biuletyn Opozycji jako stałe wydawnictwo periodyczne relacjonujące i komentujące wydarzenia w ZSRR. Krytykował dyktaturę Stalina jako zdradę ideałów rewolucji i wynaturzenie istoty państwa radzieckiego. Komentował również bieżące wydarzenia w polityce międzynarodowej, analizując m.in. przebieg rewolucji hiszpańskiej, rozwój faszyzmu, narodowego socjalizmu i upadek demokracji w Europie Środkowej.

Przez cały okres emigracyjny był tropiony przez radzieckich tajnych agentów, którzy starali się śledzić każdy jego krok i donosić o nim Stalinowi. Już po jego wyjeździe z ZSRR i okresie pobytu w Turcji śledzili go agenci NKWD pochodzenia litewskiego znani w USA (w której do 1961 byli radzieckimi szpiegami) jako Jack i Robert Soble, Trocki podejrzewając spisek zerwał z nimi kontakt w 1932 roku. Trocki nie zdawał sobie sprawy, ilu z jego sekretarzy, pomocników itp. miało związki z NKWD. Co najmniej trzykrotnie radzieckie służby bezpieczeństwa usiłowały pozbawić go życia – pozorując pożar jego willi na wyspie Prinkipo (Büyükada), a następnie domu pod Paryżem oraz organizując zmasowany atak z użyciem broni maszynowej na jego dom w Meksyku w kwietniu 1940.

14 lutego 1938 w niejasnych okolicznościach w szpitalu w Paryżu zmarł syn Trockiego – Lew Siedow, prawdopodobnie skrytobójczo zamordowany przez agenta INO NKWD. W podobny sposób zginęła właściwie cała rodzina Trockiego, oprócz jego drugiej żony Natalii Siedowej i wnuka.

W 1938 utworzył IV Międzynarodówkę.

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

20 sierpnia 1940 został zamordowany na rozkaz Stalina w miejscu swego zamieszkania - w willi w Coyoacán (w mieście Meksyk) przez agenta NKWD Ramóna Mercadera. Mercader uderzył z zaskoczenia czekanem w tył głowy Trockiego, który pracował wówczas przy biurku nad biografią Stalina[32]. Zamachowca aresztowano. Trocki, ciężko ranny w głowę, zmarł w szpitalu 26 godzin po zamachu. Jego pogrzeb w Meksyku zgromadził 300 tysięcy osób. Zamachowiec został skazany na karę 20 lat pozbawienia wolności. Rezydencję Trockiego przekształcono w muzeum.

Trocki nie został nigdy oficjalnie zrehabilitowany w ZSRR, jak wielu innych działaczy zamordowanych z rozkazu Stalina. Niemniej w latach 80. wydano pamiątkowy znaczek z jego postacią, a w 1987 zniesiono zakaz publikacji i posiadania jego książek.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Miał czworo dzieci: z pierwszą żoną dwie córki – Zinaidę (w 1933 popełniła samobójstwo w Berlinie) i Ninę (w 1928 zmarła na gruźlicę w ZSRR), a z drugiego małżeństwa z N. I. Siedową dwóch synów – Lwa Siedowa i Siergieja Siedowa (w 1937 stracony w ZSRR). W 1937 meksykańska malarka Frida Kahlo udostępniła Trockiemu i jego żonie swój dom w Coyoacán. Kahlo miała romans z radzieckim politykiem.

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Trockizm.

Twórca teorii permanentnej rewolucji, na podstawie analizy sytuacji w carskiej Rosji doszedł do wniosku, że dokonanie rewolucji socjalistycznej w jednym kraju jest niemożliwe, gdyż gospodarka pojedynczego kraju, zwłaszcza zacofanego, nie ma szans w warunkach globalnego kapitalizmu. Dlatego konieczne było dokonanie takiej rewolucji w wielu krajach, drogą społecznych oddziaływań (wybuch rewolucji w jednym kraju zachęca do wystąpienia robotników innych państw) i poprzez działalność partii lewicowych. Jeżeli rewolucja ograniczy się do jednego państwa, nie ma szans na utrzymanie się.

Niektóre wzmianki o przyszłym doskonaleniu natury ludzkiej w pismach Trockiego są wyrazem poglądów dziś określanych mianem transhumanizmu. Jak pisał w książce Literatura i rewolucja: "Rodzaj ludzki nie po to przestał padać na kolana przed Bogiem, królami i kapitałem, by później pokornie podporządkować się mrocznym prawom dziedziczności i ślepej selekcji seksualnej"[33]

Wszystkie jego utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[34].

Wybrane dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Prawda o Rosji Sowieckiej (1928, wyd. pol. 1929)
  • Moje życie (1929, wyd. pol. 1930)
  • Historia rewolucji rosyjskiej (t. 1–2 w l. 1931–1933, wyd. pol. 1932–1934)
  • Zbrodnie Stalina (1937, wyd. pol. 1937)
  • Zdradzona rewolucja. Czym jest ZSRR i dokąd zmierza? (1936, wyd. pol. 1991)
  • Agonia kapitalizmu a zadania Czwartej Międzynarodówki (Program Przejściowy) (1938, wyd. pol. 1990)

Nawiązania i inspiracje w sztuce[edytuj | edytuj kod]

  • Śmierć Trockiego jest tematem filmu Josepha Loseya Zabójstwo Trockiego (L'Assassinat de Trotsky), w którym tytułową rolę zagrał Richard Burton, zaś w Ramona Mercadera wcielił się Alain Delon.
  • Trocki pojawia się w filmie Frida z 2002, gdzie gra go Geoffrey Rush.
  • O śmierci Trockiego opowiada humoreska Davida Ivesa Variations on the death of Trotsky.
  • Trocki pojawia się na obrazach meksykańskiego malarza i komunisty Diego Rivery.
  • Po krótkotrwałym romansie z Fridą Kahlo Trocki otrzymał od niej "Autoportret dedykowany Lwu Trockiemu", na którym widoczna jest dedykacja: "Lwu Trockiemu, z całą moją miłością, dedykuję ten obraz, dnia 7 listopada 1937 r. Frida Kahlo w Saint Angel, Meksyk"[35].
  • Trocki był pierwowzorem postaci Snowballa w Folwarku zwierzęcym oraz Emmanuela Goldsteina w Roku 1984.
  • Trocki jest wspomniany w piosence zespołu The Stranglers – "No More Heroes"
  • W Polsce istnieje grupa muzyczna pod nazwą Trocki – zespół jest silnie związany z ruchem anarchistycznym i ekologicznym, charakteryzuje się radykalnymi tekstami poruszającymi kwestie szeroko pojętej wolności oraz problemów świata w dobie globalizacji.
  • Lew Trocki prawdopodobnie był pierwowzorem dla postaci Abadonny w powieści Bułhakowa Mistrz i Małgorzata, zaś w powieści Biała gwardia utożsamiany jest z apokaliptycznym aniołem Abaddonem[36].
  • Zespół Catch 22 stworzył w 2006 roku album koncepcyjny w całości oparty na życiorysie Lwa Trockiego.

Biografie Trockiego dostępne w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

  • Dmitrij Wołkogonow, Trocki. Niewolnik idei, ideolog zbrodni, Wyd. Amber, Warszawa 1996 (wyd. II: Amber, Warszawa 2008)
  • Bertrand M. Patenaude, Trocki. Upadek rewolucjonisty, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 2009

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. . Faktyczny przywódca przejęcia władzy przez bolszewików.
  2. D. Wołkogonow, Trocki, Warszawa, Amber 1996, ISBN 83-7245-439-6, s.24-25
  3. L. Trocki, Moje życie, DKiW Fundacji Polonia, Warszawa 1990, s.15
  4. L.Trocki, Moje życie, s.33
  5. I. Deutscher, The Prophet Armed, London-New York, Verso 2003, ISBN 1-85984-441-3, s.7
  6. D. Wołkogonow, Trocki, s.27
  7. D.Wołkogonow, Trocki, s.29-30
  8. L. Trocki, Moje życie, s.111-112
  9. I.Deutscher, The Prophet Armed, s.25
  10. L.Trocki, Moje życie, s.121-127
  11. I.Deutscher, The Prophet Armed, s.31
  12. I.Deutscher, The Prophet Armed, s.34
  13. D.Wołkogonow, Trocki, s.32-33
  14. D.Wołkogonow, Trocki, s.34
  15. D.Wołkogonow, Trocki, s.34
  16. I. Deutscher, The Prophet Armed, s.39-44
  17. I. Deutscher, The Prophet Armed, s.47
  18. I. Deutscher, The Prophet Armed, s.47
  19. The Columbia Encyclopedia
  20. I. Deutscher, The Prophet Armed, s.47
  21. I. Deutscher, The Prophet Armed, s.47
  22. John Reed: Dziesięć dni które wstrząsnęły światem, Warszawa 1956, s. 20.
  23. który zażądał posłuszeństwa od oddziałów garnizonu piotrogrodzkiego, a następnie przejął władzę.
  24. Izaak Deutscher: Trotsky: Le Prophète armé (1879-1921). Juillard, Paryż 1962
  25. Richard Pipes: Rosja bolszewików. Warszawa 2005, s. 57.
  26. podczas operacji wymuszonej decyzją Biura Politycznego (p.Opowieść niezgaszonego księżyca)
  27. z wyjątkiem tych którzy wyparli się poglądów składając publiczną samokrytykę i uzyskując w ten sposób iluzję możliwości dalszego publicznego działania w ramach partii bolszewickiej. Wszyscy bez wyjątku stali się ofiarami terroru policyjnego lat 30.
  28. wbrew stanowisku Bucharina, Rykowa i Tomskiego.
  29. z art.58 KK RFSRR
  30. w umiędzynarodowionej traktatowo strefie cieśnin tureckich.
  31. Dyplomacja sowiecka traktowała zgodę na pobyt Trockiego jako akt wrogi wobec ZSRR. Premier Norwegii Trygve Lie zgodził się udzielić Trockiemu azylu politycznego
  32. Izaak Deutscher: Stalin. A political biography. London 1949. Ostatnie zdania Trockiego zapisane w biografii Stalina tuż przed zamachem: Wyjaśnienie historyczne nie jest usprawiedliwieniem. Neron był również produktem swej epoki. Jednak gdy zginął jego posągi zostały obalone, a jego imię wymazane zewsząd. Zemsta historii jest straszniejsza, niż zemsta najpotężniejszego sekretarza generalnego. Śmiem twierdzić,że jest to pocieszenie... tamże.
  33. Leon Trotsky, Transhumanist (?) (ang.). www.kuro5hin.org, 2009-07-27. [dostęp 2013-09-27].
  34. Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 42.
  35. 1937 – Autoportret dedykowany Lwu Trockiemu
  36. Абадонна, w: Булгаковская энциклопедия. [dostęp: 2012-12-11].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]