Demografia ZSRR

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Demografia ZSRR w latach 1920-1991[edytuj | edytuj kod]

Zmiany demograficzne ZSRR w granicach z lat 1922-1939 (dane dla 1 stycznia):

  • 1914 - 139,3 mln[1]
  • 1922 - 133,9 mlnRed Arrow Down.svg6,6 mln
  • 1926 - 146,7 mlnGreen Arrow Up Darker.svg12,8 mln
  • 1930 - 157,4 mlnGreen Arrow Up Darker.svg10,7
  • 1933 - 162,9 mlnGreen Arrow Up Darker.svg5,5 mln
  • 1934 - 156,7 mlnRed Arrow Down.svg6,2 mln
  • 1937 - 162,5 mlnGreen Arrow Up Darker.svg5,8 mln
  • 1939 - 168,5 mlnGreen Arrow Up Darker.svg6 mln

Jedynymi pewnymi danymi odnoszącymi się do demografii ZSRR w latach 1922-1939, są dane ze spisów powszechnych z 1926 i 1937 roku[2]. Reszta danych ma charakter szacunkowy. Początkowa faza II wojny światowej pozwoliła Związkowi Radzieckiemu podbić tereny zamieszkiwane przez ok. 22,3 mln ludzi(ok. 13,2 mln na ziemiach wschodnich II RP, 6,1 mln po aneksji Litwy, Łotwy i Estonii, a także 3 mln po aneksji Besarabii). Natomiast okres 1941-1945 charakteryzuje się olbrzymim regresem demograficznym spowodowanym wojną totalną toczoną na ziemiach wchodzących w skład Związku Radzieckiego. Straty spowodowane wojną są trudne do oszacowania, aż do 1959 w ZSRR nie przeprowadzono, żadnego spisu ludności, tym samym wszystkie dane za lata 1939-1959 mają charakter szacunkowi i są obarczone olbrzymim marginesem błędu.

Zmiany demograficzne ZSRR w granicach z lat 1959-1991:

  • 1941 - 196,7 mln(najczęściej przyjmowana liczba w przededniu wojny)
  • 1946 - 170,5 mlnRed Arrow Down.svg26,2 mln
  • 1959 - 208,8 mlnGreen Arrow Up Darker.svg38,3 mln
  • 1970 - 241,7 mlnGreen Arrow Up Darker.svg32,9 mln
  • 1979 - 262,4 mlnGreen Arrow Up Darker.svg20,7 mln
  • 1989 - 286,1 mlnGreen Arrow Up Darker.svg23,7 mln
  • 1991 - 293 mlnGreen Arrow Up Darker.svg5,9 mln

Ludność miejska[edytuj | edytuj kod]

Powstający Związek Radziecki był, podobnie jak jego poprzednik Carska Rosja, krajem rolniczym, gdzie większość obywateli mieszkała na terenach wiejskich. Według jedynego spisu przeprowadzonego w Rosji w 1897 roku ludność miejska stanowiła zaledwie 14,8% wszystkich mieszkańców. Okres I wojny światowej i wojny domowej w Rosji charakteryzował się ogromnym spadkiem urbanizacji kraju. Spowodowane było to po części głodem, epidemiami, utratą części ziem wchodzących w skład Rosji przed 1914 roku, a także exodusem w latach 1917 - 1920 ludności miejskiej z miast na wieś (szacuje się , że ludność miast w omawianym okresie zmniejszyła się o ok. 3 mln[3]). Ocenia się, że dopiero w 1926 roku przedwojenny poziom zaludnienia miast. Kolejne lata, z przerwą na II wojnę światową, charakteryzowały się postępującą urbanizacją Związku Radzieckiego. Wpływ na to miała postępująca industrializacja kraju. Rozbudowa starych i budowanie nowych miast przemysłowych. Trzeba też pamiętać, że sporo nowych miast przemysłowych (zwłaszcza na Syberii) było początkowo obozami pracy przymusowej. Dopiero później zaczęto je przekształcać w nowe ośrodki miejskie.

Proces urbanizacji ZSRR od 1926 do 1989 roku[4].[5]
Rok 1926 1939 1959 1970 1979 1989
Ludność miejska 26 314 000 55 910 000 99 978 000 135 991 000 163 586 000 188 791 000
Ludność miejska % 17,9% 32,8% 47,9% 56,2% 62,3% 65,8%

Przystępując do analizy demograficznej wzrostu ludności miast po II wojnie światowej, należy uwzględnić pewne istotne zaszłości. Przede wszystkim okres 1939 - 1945 charakteryzuje się znacznym regresem demograficznym powstałym na skutek działań wojennych. Niektóre z miast (np. Stalingrad) zostały całkowicie starte z powierzchni ziemi. Trzeba też pamiętać o przesunięciu granic ZSRR na zachód, a co za tym idzie pojawieniu się nowych miast uwzględnianych we wszystkich spisach. Dużo większą rolę odegrał powojenny boom narodzin, który skupił sie głównie w miastach.

Wzrost liczby ludności 10 największych miast ZSRR z roku 1989, w latach 1926 - 1989
Miasto 1926 1937 1959 1989
Moskwa 2 029 000 3 798 000 6 130 000 8 967 000
Leningrad 1 690 000 2 814 000 3 367 000 5 020 000
Kijów 514 000 776 000 1 104 000 2 587 000
Taszkent 324 000 545 000 927 000 2 073 000
Baku 453 000 691 000 968 000 1 757 000
Charków 417 000 759 000 953 000 1 611 000
Mińsk - - 509 000 1 589 000
Gorki(Niżny Nowogród) 222 000 576 000 941 000 1 438 000
Nowosybirsk 120 000 360 000 885 000 1 436 000
Jekaterynburg 140 000 387 000 779 000 1 367 000

Skład Narodowościowy ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Związek Radziecki powstał jako wielonarodowościowe państwo federacyjne. Należy przyznać, że pierwszy okres istnienia państwa był nad wyraz korzystny dla mniejszości narodowych. Oba spisy oddawały to w zupełności. Pomimo terroru i represji ludność ZSRR między obu spisami wzrosła. Dynamika wzrostu była znaczna, ale bardzo zróżnicowana narodowościowo. Czynnikiem decydującym był selektywny terror. Narody mniej przychylne nowej ideologi były poddawane ostrzejszym represjom (np.Polacy czy Kazachowie) Największe jednak straty według spisu z 1937 roku, w porównaniu do spisu z roku 1926, ponieśli Ukraińcy. Zmiany te były podyktowane nie tylko wielkim głodem na Ukrainie, ale też procesami asymilacyjnymi na pograniczu rosyjsko - ukraińskim.

Struktura narodowościowa/etniczna w ZSRR na podstawie spisów z 1926 i 1937[6]:
Narodowość Liczba w 1937 Udział % Różnica z 1926 r. Liczba w 1926 Udział %
Rosjanie 93 933 000 58,03% Green Arrow Up.svg 16 201 000 77 732 000 53,8%
Ukraińcy 26 421 000 16,3% Red Arrow Down.svg 4 768 000 31 189 000 21,6%
Białorusini 4 874 000 2,8% Green Arrow Up.svg 136 000 4 738 000 3,2%
Uzbecy 4 551 000 2,7% Green Arrow Up.svg 647 000 3 904 000 2,7%
Tatarzy 3 798 000 2,2% Green Arrow Up.svg 876 000 2 917 000 2%
Kazachowie 2 862 000 1,76% Red Arrow Down.svg 1 106 000 3 968 000 2,7%
Żydzi 2 669 000 1,6% Green Arrow Up.svg 69 000 2 600 000 1,8%
Gruzini 2 008 000 1,2% Green Arrow Up.svg 187 000 1 821 000 1,2%
Ormianie 1 969 000 1,2% Green Arrow Up.svg 402 000 1 567 000 1%
Niemcy 1 152 000 0,7% Red Arrow Down.svg 87 000 1 239 000 0,8%
Polacy 636 000 0,39% Red Arrow Down.svg 146 000 782 000 0,54%
Inni 16 880 000 10,4% Green Arrow Up.svg 5 009 000 11 871 000 8,2%
Ludność ogółem 161 753 000 100% Green Arrow Up.svg 17 425 000 144 328 000 100%

W okresie II wojny światowej wszystkie narody ZSRR poniosły poważne straty. Były one poważnie zróżnicowane narodowościowo. Istotne skutki narodowościowe przyniosła zmiana granicy zachodniej Związku Sowieckiego. Długi okres stabilizacji po wojnie przyniósł nowe uwarunkowania polityczne, społeczne i gospodarcze. Decydującą rolę zaczęły odgrywać: wielkość przyrostu naturalnego, tempo asymilacji oraz migracja. Najbardziej znamienny był szybki przyrost ludności muzułmańskiej przy zwalniającym ciągle przyroście ludności pochodzenia słowiańskiego. Wystarczy wspomnieć, że w 1959 ludność słowiańska (Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini, Polacy) liczyła w całym kraju 160,7 mln czyli 76,9% ogółu ludności. Natomiast według spisu z 1989 200,5 mln , ale tylko 70,2%. Natomiast w analogicznym okresie ludność muzułmańska , zwłaszcza zamieszkująca republiki centralne w Azji wzrosła z 13 mln w 1959 , do 34,3 mln w 1989 , tj. z 6,3% do 12%.

Struktura narodowościowa/etniczna w ZSRR na podstawie spisów z 1959 i 1989[7]:
Narodowość Liczba w 1989 Udział % Różnica z 1959 r. Liczba w 1959 Udział %
Rosjanie 145 155 000 50,7% Green Arrow Up.svg 31 041 000 114 144 000 54,6%
Ukraińcy 44 186 000 15,4% Green Arrow Up.svg 6 933 000 37 253 000 17,8%
Białorusini 10 036 000 3,5% Green Arrow Up.svg 2 123 000 7 913 000 3,7%
Uzbecy 16 698 000 5,8% Green Arrow Up.svg 10 683 000 6 015 000 2,8%
Kazachowie 8 136 000 2,8% Green Arrow Up.svg 4 514 000 3 612 000 1,7%
Azerowie 6 770 000 2,3% Green Arrow Up.svg 3 830 000 2 940 000 1,4%
Ormianie 4 623 000 1,6% Green Arrow Up.svg 1 836 000 2 787 000 1,3%
Polacy 1 126 000 0,39% Red Arrow Down.svg 254 000 1 380 000 0,6%
Żydzi 1 378 000 0,48% Red Arrow Down.svg 799 000 2 177 000 1%
Inni 47 635 000 17,63% Green Arrow Up.svg 16 999 000 30 636 000 15,1%
Ludność ogółem 285 743 000 100% Green Arrow Up.svg 76 916 000 208 827 000 100%

Religia[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Państwo radzieckie, w chwili powstania w 1922 roku, podobnie jak jego poprzednik carska Rosja, było zamieszkałe w większości przez chrześcijan. Wśród chrześcijan dominowało prawosławie. Należy przy tym pamiętać, że nowej bolszewickiej Rosji, pomimo wysiłków militarnych nie udało się utrzymać granic z 1914 roku. Tym samym zmieniła się struktura wyznaniowa, na skutek powstania niepodległych państw, gdzie dominowały inne religie niż chrześcijanie obrządku wschodniego. Od początku swojej władzy, bolszewicy rozpoczęli wojnę z religią. Największe represje spadły na Rosyjski Kościół Prawosławny, będący wyznaniem dominującym. M. in. dekretem z 22 II 1922 skonfiskowano całe mienie kościoła (nie tylko prawosławnego). Według danych cerkiewnych podczas konfiskat zgładzono ok. 2 691 duchownych (liczbę świeckich broniących swoich cerkwi trudno ustalić).

Kolejną akcję antyreligijną przeprowadzono w latach 1929-1930. W owym okresie wszystkich duchownych potraktowano tak samo jak kułaków , czyli wrogów ludu. Kolektywizacje rozpoczęto od zamykania i niszczenia cerkwi(zniszczono m. in. Sobór Chrystusa Zbawiciela w Moskwie) i aresztowania duchowieństwa. Największe prześladowania religijne rozpoczęły jednak w latach 1937 - 1941. W wyniku jej trwania liczba duchownych , wynosząca w 1936 roku 24 tys. osób , obniżyła się do 5 665 w 1941. Natomiast liczba obiektów sakralnych w ciągu tych pięciu lat spadła z 20 tys. do zaledwie 1000. Prześladowania religijne ustały dopiero podczas II wojny światowej. W 1943 Stalin wydał zgodę na odbudowę struktur cerkiewnych w ZSRR, a także na wybór nowego patriarchy Sergiusza (urząd ten miał vacat od 1925). Do końca życia Stalina Cerkiew Prawosławna mogła rozwijać się w miarę swobodnie. Ostrzejsze działania wobec religii powróciły dopiero w okresie rządów Chruszczowa, choć nigdy nie osiągnęły skali z lat 30. XX wieku. Późniejsze okresy charakteryzowały się słabnięciem represji wobec ludzi wierzących na skutek laicyzacji społeczeństwa radzieckiego. Było to szczególnie widoczne wśród prawosławnych Rosjan. Jedynie muzułmanie zachowali w ukryciu swoją wiarę.

Dane[edytuj | edytuj kod]

Bardzo trudno ocenić skutki ateizacji społeczeństwa radzieckiego. Jedynym skwantyfikowanymi informacjami są wyniki spisu z 1937 roku, opublikowane dopiero w 1990 roku. Jest to jedyny spis w którym pytano o wyznanie. Analizując spis należy uwzględnić parę czynników. Spis został przeprowadzony w 1937, w okresie masowego terroru skierowanego wobec religii. Przyznanie się do bycia wierzącym wymagało ogromnej odwagi. Trzeba też pamiętać, że w spisie uwzględniono jedynie osoby powyżej 16 roku życia które złożyły indywidualną deklarację. Ostatecznie spisano 98 411 000 ludzi, z czego wyznawcami poszczególnych wyznań było:

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Czubiński A., Historia Drugiej wojny światowej 1939-1945, Poznań 2004.
  • Eberhard Piotr, Geografia ludności Rosji, Warszawa 2002.
  • Encyklopedia Powszechna – PWN T. 4, Warszawa 1976.
  • Łopatto Janusz, Meljon Alina, Popularny Atlas Świata, Warszawa 1976.
  • Richard Pipes, Rosja Carów,Warszawa 2006.
  • Sojecki Cz., Mała Encyklopedia Powszechna, Warszawa 1969.

Przypisy

  1. Liczba ludności Carskiej Rosji w granicach ZSRR z 1922 , populacja całej Rosji wynosiła wtedy 178,3 mln
  2. Eberhard Piotr, Geografia ludności Rosji, Warszawa 2002, str. 23-24.
  3. Piotr Eberhard, Geografia ludnościowa Rosji, Warszawa 2002, str. 135.
  4. F. Lorimer, The Population of the Sowiet Union, Genewa 1946.
  5. Nasielenije SSSR 1988. Moskwa 1989.
  6. Eberhard Piotr, Geografia ludności Rosji, Warszawa 2002, str. 92.
  7. Eberhard Piotr, Geografia ludności Rosji, Warszawa 2002, str. 94.