Uzbecy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Uzbecy
Oʻzbeklar
Sultan-Mahmud-Ghaznawi.jpgПамятник Джелал ад-Дину Манкбурны.JPGTamerlan.jpgStamps of Uzbekistan, 2009-03.jpgAlisher Navoiy's Portrait.jpgBabur.2.jpgFayzullo Ubaydulloyevich Xojayev.JPGIslam Karimov (2009)-red.jpgAlisher Usmanov podium 2013 Fencing WCH SMS-IN t204812.jpgAbdul Rashid Dostum VOA Jan 22 2002 retouched.jpgBundesarchiv Bild 183-1987-0515-035, Dshamolidin Abdushaparow.jpgSafin shukhrat 20081120 olympiade dresden.jpgIroda Tulyaganova 1.jpgLilya-Bekirova.jpgLola Yuldasheva (23.03.2012).jpgOdil Ahmedov Anzhi.jpg
Mahmud z Ghazny, Dżalal ad-Din Manguberti, Timur Chromy[1], Uług Beg[2], Ali Szer Nizamaddin Nawoi[3], Babur[4], Fajzulla Chodżajew, Islom Karimov, Uliszer Usmanow, Abdul Raszid Dostum, Dżamolidin Abdużaparow, Shuhrat Safin, Rustam Qosimjonov, Iroda Toʻlaganova, Lilya Bekirova, Lola Yoʻldosheva, Odil Ahmedov
Liczebność ogółem
30-35 mln
Regiony zamieszkania
 Uzbekistan: 24,9 mln(2014)[5]
 Afganistan: 2,6 mln[6]
 Tadżykistan: 1,1 mln[7]
 Kirgistan: 816 219 (2013)[8]
 Kazachstan: 470 tys.[9]
 Arabia Saudyjska: 300.000-2,7 mln.
 Rosja: 289 862 (2010)
 Turkmenistan: 250 tys.[10]
 Pakistan: 70 tys.[11]
 Ukraina: 12 400[12]
 Chiny: 10 569 (2010)[13]
 Australia: 4 997
 Stany Zjednoczone: 4 930
 Białoruś: 1 593 (2009)[14]
 Łotwa: 908 (2014)[15]
 Mongolia: 260 (2010)[16]
Języki
uzbecki
Główne religie
islam sunnicki
Pokrewne grupy etniczne
ludy tureckie
Tradycyjny strój uzbecki

Uzbecy – najliczniejszy naród Azji Środkowej[17] zamieszkujący Uzbekistan, a także sąsiednie państwa Afganistan, Tadżykistan, Kirgistan, Turkmenistan i Kazachstan oraz chiński region autonomiczny Sinciang.

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Uzbecy wywodzą się z części mongolskiej Białej Ordy rządzonej przez ród Szejbanidów, która po pewnym czasie została sturkizowana. W XIV wieku grupa ta przyjęła nazwę Uzbecy, której pochodzenie jest niejasne; być może wywodzi się ona od imienia chana Złotej Ordy Ozbega (1313 - 1341)[18] Inne teorie mówią nazwa że pochodzi od wyrażenia oʻz bek, oznaczającego rządzący sobą.

Liczebność i rozmieszczenie[edytuj | edytuj kod]

Historyczna populacja Uzbeków w poszczególnych republikach radzieckich na podstawie radzieckich spisów ludności:

1926 1939 1959 1970 1979 1989
Uzbecka SRR 3,467,226 (73.0%) 4,804,096 (65.1%) 5,038,273 (62.2%) 7,733,541 (64.7%) 10,569,007 (68.7%) 14,142,475 (71.4%)
Tadżycka SRR 175,627 (21.2%) 353,478 (23.8%) 454,433 (23.0%) 665,662 (23.0%) 873,199 (22.9%) 1,197,841 (23.5%)
Kirgiska SRR 110,463 (11.1%) 151,551 (10.4%) 218,640 (10.6%) 332,638 (11.3%) 426,194 (12.1%) 550,096 (12.9%)
Turkmeńska SRR 104,971 (10.5%) 107,451 (8.6%) 125,231 (8.3%) 179,498 (8.3%) 233,730 (8.5%) 317,333 (9.0%)
Kazachska SRR 129,407 (2.1%) 120,655 (2.0%) 136,570 (1.5%) 207,514 (1.6%) 263,295 (1.8%) 332,017 (2.0%)
Rosyjska FSRR 942 (0.00%) 16,166 (0.01%) 29,512 (0.03%) 61,588 (0.05%) 72,385 (0.05%) 126,899 (0.09%)

Historia[edytuj | edytuj kod]

Za panowania chana Abu al-Chajr-chana (14281468) Uzbecy przenieśli się na tereny w dolnym biegu Syr-darii i zaczęli interweniować w walki pomiędzy poszczególnymi gałęziami Timurydów, co pozwoliło im w swoich łupieżczych wyprawach docierać do Chorezmu i Transoksanii. Państwo Uzbeków rozpadło się po śmierci Abu al-Chajr-chana, jednak jego restauracji dokonał jego wnuk, Muhammad Szejbani (15001510), któremu udało się opanować większość Azji Środkowej. Stopniowo Uzbecy przemieszali się z innymi tureckojęzycznymi ludami tego regionu, zarówno koczowniczymi jak i osiadłymi, które przejęły od nich ich nazwę.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Dominującą religią jest islam. Główne zajęcia to rolnictwo, handel, rzemiosło oraz hodowla zwierząt[17].

Przypisy

  1. Timor belongs to Turkic tribe of Barlas, and Barlas tribe is one of 92 tribe of Uzbeks. Consider the 92 tribes of Uzbeks and Allworth Edward, The modern Uzbeks from the fourteenth century to the present: a cultural history, Hoover Press, 1990, p.74
  2. http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Ulugh+Beg

    (also Ulugh Beg; real name, Muhammad Taragay). Born Mar. 22, 1394; died Oct. 27, 1449. Uzbek astronomer and mathematician.

    .
  3. http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Navoi,+Nizamaddin+Mir+Alisher

    (Nizam al-Din Mir Ali Shir Navai). Born Feb. 9, 1441, in Herat; died there Jan. 3, 1501. Uzbek poet, thinker, and statesman.

    .
  4. http://liv.piramidin.com/belas/Doil/soprikosnoweniie.htm

    Захиреддин Мухаммед Бабур (1483–1530) — великий узбекский поэт, а также падишах Индии, основатель государства Великих Моголов, потомок Тимура (Тамерлана), в 1526–27 гг. завоевал большую часть Северной Индии.

    .
  5. Özbəkistan Dövlətinin Statistika Komitəsinin rəsmi məlumatlarına əsasən Özbəkistan əhalisnin 81,7%-ni özbəklər təşkil edir və 1 yanvar 2014-cü il tarixinə Özbəkistan əhalisnin sayı 30 492 800 nəfərdir. Bu məlumatlara nəzərə alınaraq Özbəkistanda təxminən 24 milyon 912 min 600 nəfər özbəyin yaşadığı ehtimal edilir.
  6. CIA World Factbook - Afghanistan
  7. CIA World Factbook - Tajikistan
  8. [1]
  9. Ethnic groups in Kazakhstan, official estimation 2010-01-01 based on National Census 2009
  10. CIA World Factbook - Turkmenistan
  11. Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects
  12. State Statistics Committee of Ukraine: The distribution of the population by nationality and mother tongue
  13. Chinese National Minorities
  14. [2]
  15. [3]
  16. [4]
  17. 17,0 17,1 Obyczaje, języki, ludy świata. Encyklopedia PWN, Warszawa 2007, s. 791.
  18. Encyclopaedia Britannica, Uzbekistan, The early Uzbeks.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Obyczaje, języki, ludy świata. Encyklopedia PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.