Ukraińcy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ukraińcy (українці)
Ukraińcy
Liczebność ogółem
około 46 milionów[1]
Regiony zamieszkania
 Ukraina:
37 541 693 (2001)
 Rosja:
2 942 961 (2002)
 Kanada:
1 106 060
 Brazylia:
1 070 000
 Stany Zjednoczone:
890 000
 Kazachstan:
547 052 (1999)
 Mołdawia:
375 000
 Białoruś:
248 000
 Niemcy:
128 100
 Argentyna:
120 000
 Portugalia:
66 041
 Rumunia:
61 350
 Słowacja:
55 000
 Łotwa:
45 699
 Polska:
40 000
 Azerbejdżan:
30 000
 Włochy:
15 500
Pozostałe państwa:
200 000
.
Języki
język ukraiński, język rosyjski
Główne religie
chrześcijaństwo (prawosławie, Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego, Kościół rzymskokatolicki, protestantyzm)
Pokrewne grupy etniczne
Rosjanie, Białorusini, Rusini
Ukraińcy z północnej części Rumunii (region Marmarosz) w oryginalnych kozackich strojach ludowych z Centralnej Ukrainy. Zdjęcie: wieś Mokre 2007
Ukraińcy na Ukrainie według spisu powszechnego 2001 (według kryterium zadeklarowanej narodowości)
Ukraińcy na Ukrainie według spisu powszechnego 2001 (według kryterium zadeklarowanego języka ojczystego)

Ukraińcy (українці) – naród słowiański mieszkający w Europie Wschodniej, głównie w granicach Ukrainy (także w państwach sąsiednich: w Rosji, Białorusi, Polsce, Słowacji i Mołdawii), zaliczający się do Słowian wschodnich (obok Rosjan i Białorusinów). Ukraińcy są potomkami plemion, zamieszkujących południe Rusi Kijowskiej.

Liczebność[edytuj | edytuj kod]

Ukraińcy mieszkają zarówno na terytorium Ukrainy, jak i w diasporze. Na świecie mieszka ok 46 milionów Ukraińców[2], z czego 37,5 mln – na Ukrainie. W diasporze żyje ok. 7 milionów Ukraińców (zob. tabelka obok)[3].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ukraina (nazwa).

Nazwa "Ukraińcy" jako określenie narodu, pojawiła się w drugiej połowie XIX wieku w opozycji ukraińskiego ruchu narodowego do oficjalnej ideologii Imperium Rosyjskiego, określającego Rusinów zamieszkujących Kraj Południowo-Zachodni jako Małorusów - regionalny odłam Rosjan. Sam termin "ukraina" nie miał do XVI wieku charakteru oficjalnego i oznaczał jedynie "ugranicze" ("pogranicze", "krańce państwowe") poszczególnych terenów, będących pod kontrolą różnych państw[4][5][6][7]. Urzędowo nazwa ta została użyta po raz pierwszy za czasów Rzeczypospolitej w roku 1590 w tytule konstytucji sejmowej według projektu Jana Zamoyskiego: Porządek ze strony Niżowców i Ukrainy[8].

Po raz pierwszy czysty ukraiński język ludowy zapisany został przy pomocy alfabetu grażdańskiego w wydanym w Budapeszcie almanachu "Rusałka Dniestrowaja" z roku 1836. Na przełomie XIX i XX wieku Mychajło Hruszewski w 10-tomowej pracy Historia Ukrainy-Rusi (1898-1937) upublicznił termin "Ukrainiec" w sensie społeczno-politycznym.[9]

Za prekursora nowoczesnej literatury ukraińskiej uważany jest Iwan Kotlarewski, który w 1798 roku wydał "Eneidę", swobodną trawestację dzieła Wergiliusza (Eneida)[10]. Ukraińskie Oświecenie reprezentuje filozof i pisarz Hryhorij Skoworoda. Za ukraińskiego poetę narodowego doby romantyzmu uważany jest Taras Szewczenko.

Wyznania na Ukrainie[edytuj | edytuj kod]

Dominuje wyznanie prawosławne w trzech strukturach: Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego, Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego, Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny, a na zachodzie Ukrainy Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego. Na terytorium Ukrainy są również wierni Kościoła rzymskokatolickiego, protestanci, wierni judaizmu, islamu i innych wyznań.

Geneza, historia[edytuj | edytuj kod]

W XIX wieku nastąpił proces samookreślenia się Ukraińców jako społeczności na zasadzie etnograficznej (grupy etnicznej), analogicznie do procesów zachodzących w całej Europie (czeskie odrodzenie narodowe, odrodzenie narodowe Słowian Bałkańskich, odrodzenie narodowe Polaków na Śląsku, Warmii i Mazurach, litewskie odrodzenie narodowe etc.).

W 1897 w Imperium Rosyjskim mieszkało 22 380 551 Ukraińców[11](17,81% ogółu ludności Imperium). Zamieszkiwali zwarcie Kraj Południowo-Zachodni (gubernia kijowska (79,2 %)[12], wołyńska (70,1 %)[13] i podolska (80,9%)[14]), gubernie: chersońską (53,9%) [15], taurydzką (42,2 %, wobec 27% Rosjan i 13,6% Tatarów)[16], katerynosławską (68,9%)[17], połtawską (93%)[18], czernihowską (66,4%) [19], charkowską (80,6%)[20], południowo-zachodnią część Obwodu Wojska Dońskiego (28,1% całości ludności Obwodu) [21], obwód kubański (47,4% wobec 42,6% Rosjan)[22], gubernię stawropolską (36,6%) [23], południowo-zachodnią część guberni kurskiej (21,2% ogółu ludności guberni)[24], południowo-zachodnią część guberni woroneskiej (36,2% ogółu ludności guberni)[25].

Na terytorium Austro-Węgier liczebność Ukraińców wynosiła w 1910 ogółem 3 991 000 osób[26], z czego w Przedlitawii - 3 518 000 osób (Galicja - 3 211 000 (40,2% ludności kraju koronnego[27]), Księstwo Bukowiny – 305 101 Ukraińców (stanowiących 38,39% ludności prowincji))[28]. W Królestwie Węgier (Zalitawii): 472 000 Ukraińców[29], z czego na Zakarpaciu - 330 010 Ukraińców (stanowiących 54,5% ludności prowincji)[30].

I wojna światowa, powstanie niepodległych państw ukraińskich i ich upadek[edytuj | edytuj kod]

W konsekwencji I wojny światowej i rozpadu najpierw Imperium Rosyjskiego (1917), a później Monarchii Austro-Węgier na etnograficznych terytoriach ukraińskich należących do tego czasu do obu tych państw powstały, zgodnie z zasadą samostanowienia narodów dwa niepodległe państwa ukraińskie: Ukraińska Republika Ludowa i Zachodnioukraińska Republika Ludowa.

1 listopada 1918 na obszarze Galicji Wschodniej została proklamowana Zachodnioukraińska Republika Ludowa, która przestała istnieć w lipcu 1919 po zwycięstwie militarnym Wojska Polskiego w wojnie polsko-ukraińskiej.

Ukraińska Republika Ludowa była sojusznikiem Polski w wojnie polsko-bolszewickiej, do porozumienia rozejmowego z października 1920, gdy Polska uznała Ukrainę sowiecką - państwo marionetkowe Rosji sowieckiej jako podmiot prawa międzynarodowego.

Ostatecznie o przynależności Galicji Wschodniej do Polski zadecydowała 15 marca 1923 roku aliancka Rada Ambasadorów, która na podstawie artykułu 87 traktatu wersalskiego oraz art. 91 i 94 traktatu z Saint-Germain, potwierdziła wschodnie granice Polski i uznała polską suwerenność nad Galicją Wschodnią. Wschodnia granica Polski na Zbruczu została już wytyczona 23 listopada 1922 przez Mieszaną Komisję Graniczną na podstawie ustaleń traktatu pokojowego pomiędzy Polską a RFSRR i USRR[31], a uprzednio ustalona w traktacie sojuszniczym pomiędzy Polską a Ukraińską Republiką Ludową z 21 kwietnia 1920[32]. 26 września 1922 r. Sejm RP przyjął ustawę o "zasadach powszechnego samorządu wojewódzkiego, a w szczególności województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego" – w praktyce swych rozstrzygnięć ustalająca dla obszaru Galicji Wschodniej odrębną kurię polską i ukraińską każdego sejmiku wojewódzkiego, powołanie w ciągu dwóch lat uniwersytetu ukraińskiego finansowanego ze Skarbu Państwa polskiego, język ukraiński jako równorzędny z językiem polskim w urzędach w tychże województwach (z tym, że "władze samorządowe określają same swój język wewnętrznego urzędowania"), zakaz prowadzenia państwowej kolonizacji ziemskiej[33].

W okresie II Rzeczypospolitej region był określany jako Małopolska Wschodnia. Jeszcze w okresie spisu powszechnego 1931 część jego nie polskich mieszkańców (1126 tys.) stwierdzało, że używa języka "ruskiego", wobec 1675 tys. podających język ukraiński jako ojczysty. Jednocześnie 3256 tys. mieszkańców województw lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego podawało wyznanie greckokatolickie jako własne (10 tys. prawosławnych)[34].

Przypisy

  1. ponad 46 mln; poza granicami mieszka ok. 11 mln U., z tego ok. 7 mln w krajach WNP Hasło: Ukraińcy w: Encyklopedia PWN
  2. "ponad 46 mln; poza granicami mieszka ok. 11 mln U., z tego ok. 7 mln w krajach WNP" Hasło: Ukraińcy w Encyklopedia PWN
  3. Według danych Światowego Kongresu Ukraińców ukraińska diaspora liczy 20 milionów ludzi w 46 krajach świata Ukrainian diaspora abroad makes up over 20 million, 20 million Ukrainians live in 46 different countries of the world., 20 million Ukrainians living outside Ukrainian territory
  4. Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903
  5. Pojęcie Ukrainy, ukrain równoznaczne było najczęściej z pojęciem pogranicza państwowego. Były tedy ukrainy tatarskie, moskiewskie, litewskie, polskie, a nawet w samej Rzptej polskiej (...) były różne "ukrainy" czyli krańce państwowe Por. Franciszek Rawita-Gawroński, Nazwa Ukrainy: jej początek i charakter, "Ruś", 1911, z. 1
  6. Henryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków 1996, s. 496
  7. Zbigniew Wójcik, Wojny kozackie w dawnej Polsce, Kraków 1989, s. 1
  8. Władysław Konopczyński Dzieje Polski nowożytnej Wydanie czwarte krajowe, Warszawa 1999, Wyd. Instytut Wydawniczy Pax s. 211.
  9. Mychajło Hruszewski Історія України-Руси (język ukraiński)
  10. Jarosław Hrycak, Historia Ukrainy 1772–1999: Narodziny nowoczesnego narodu, przeł. Katarzyna Kotyńska, Lublin 2000, ISBN 83-85854-50-9, s.35.
  11. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям
  12. Spis powszechny Imperium Rosyjskiego 1897 - Ludność guberni kijowskiej według języka ojczystego
  13. Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego - gubernia wołyńska- ludność według deklarowanego języka ojczystego
  14. Pierwszy spis powszechny Imperium Rosyjskiego 1897 - gubernia podolska- ludność według deklarowanego języka ojczystego
  15. Pierwszy spis powszechny Imperium Rosyjskiego 1897- Gubernia chersońska- Ludność według języka ojczystego
  16. Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego 1897 - gubernia taurydzka - ludność według deklarowanego języka ojczystego
  17. Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego 1897 – Gubernia jekaterynosławska - ludność według deklarowanego języka ojczystego
  18. Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego 1897 – Gubernia połtawska - ludność według deklarowanego języka ojczystego
  19. Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego 1897 – Gubernia czernihowska - ludność według deklarowanego języka ojczystego
  20. Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego 1897 – Gubernia charkowska - ludność według deklarowanego języka ojczystego
  21. Ludność Obwodu Wojska Dońskiego wg narodowości 1897
  22. Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego 1897 - obwód kubański-ludność wg deklarowanego języka ojczystego
  23. Pierwszy spis powszechny Imperium Rosyjskiego 1897 Gubernia stawropolska – ludność wg deklarowanego języka ojczystego
  24. Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego 1897 - Gubernia kurska - ludność według deklarowanego języka ojczystego
  25. Pierwszy powszechny spis ludności Imperium Rosyjskiego 1897 - Gubernia woroneska - ludność według deklarowanego języka ojczystego
  26. Henryk Batowski, Rozpad Austro-Węgier 1914-1918: sprawy narodowościowe i działania dyplomatyczne, Wyd. II poprawione i uzupełnione, Kraków 1982, Wydawnictwo Literackie, ISBN 83-08-00581-0 s. 19.
  27. Henryk Batowski, Rozpad Austro-Węgier 1914-1918 : sprawy narodowościowe i działania dyplomatyczne, Wyd. II poprawione i uzupełnione, Kraków 1982, Wydawnictwo Literackie, ISBN 83-08-00581-0 s.22
  28. Іван Монолатій Австрійська Буковина: особливості національних, професійних та мовних поділів magazyn Ji, 56/2009.
  29. Henryk Batowski, Rozpad Austro-Węgier 1914-1918 : sprawy narodowościowe i działania dyplomatyczne, Wyd. II poprawione i uzupełnione, Kraków 1982, Wydawnictwo Literackie, ISBN 83-08-00581-0 s. 19.
  30. Karoly Kocsis and Eszter Kocsis-Hodosi, Hungarian Minorities in the Carpathian Basin Toronto - Buffalo 1995, ISBN 1-882785-04-5, tabela 11. wersja elektroniczna
  31. K. Grunberg, B. Sprengel Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 304. Pierwsze wytyczenie granicy polsko-sowieckiej ustalono podpisaniem preliminariów pokojowych, które zostały 20 października 1920 roku ratyfikowane przez Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy RFSRR (najwyższy organ ustawodawczy, zarządzający i kontrolny państwa), 21.X.1920 przez CKW Ukrainy, a 22.X.1920 przez sejm Polski. K. Grunberg, B. Sprengel Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 299
  32. Robert Potocki Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920-1939) Wydawnictwo: INSTYTUT EUROPY ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ, Lublin 1999 ; ISBN 83-85854-46-0,s. 56-65.
  33. Dz. U. z 1922 r. Nr 90, poz. 829 za :Odbudowa państwowości polskiej. Najważniejsze dokumenty 1912-1924 pod redakcją Kazimierza W. Kumanieckiego, Warszawa-Kraków 1924, s. 628-631
  34. Mały Rocznik Statystyczny 1938,s. 22, tabela:"Ludność według języka ojczystego w 1931", s.24 tabela: "Ludność według wyznania w 1931".

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Ukraińcy
Zobacz hasło Ukrainiec w Wikisłowniku

Bibliografia, literatura, linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]