Bopomofo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Bopomofo, właściwie zhuyin fuhao (chiń. trad. 注音符號, chiń. upr. 注音符号, pinyin zhùyīn fúhào czyli "znaki do zapisywania dźwięków") lub zhuyin zimu – oparte na piśmie chińskim pismo fonetyczne służące do zapisywania wymowy znaków języka chińskiego, stosowane zwłaszcza do zapisu wymowy tzw. dialektów chińskich (faktycznie: języków chińskich, różnych od urzędowego, standardowego języka mandaryńskiego) oraz niechińskich języków Chin. Alternatywna nazwa bopomofo pochodzi od nazw pierwszych czterech znaków tego systemu pisma (ㄅㄆㄇㄈ bo-po-mo-fo).

System został opracowany w latach 1912-1913 i oficjalnie wprowadzony w Republice Chińskiej w 1930. Po utworzeniu Chińskiej Republiki Ludowej system bopomofo został zarzucony na rzecz nowego pinyin. Bopomofo jest jednak do dziś używane na Tajwanie, gdzie jest nauczane w szkołach[1].

Znaki bopomofo z oznaczoną kolejnością stawiania kresek: 1) czerwona 2) zielona 3) niebieska. W opisie znaków AU odpowiada AO w pinyin, IU odpowiada Ü a EH odpowiada Ê.

Nie jest to system ani w pełni alfabetyczny, ani w pełni sylabiczny, trudno go też jednoznacznie zaliczyć do systemów alfabetyczno-sylabicznych, klasyfikuje się go więc czasem jako system półalfabetyczny. Dzieli on sylabę chińską (podstawową jednostkę morfologiczną języka chińskiego) na spółgłoskę inicjalną (inicjal) I (np. b, zh), półsamogłoskę medialną (medial) M (i, u lub ü) oraz tzw. final F, czyli resztę sylaby (samogłoskę, dwugłoskę, samogłoskę ze spółgłoską itp. np. a, ou, eng). Dla dopełnienia sylaby obowiązkowy jest zapis tonu.

Sylaba może mieć postać F, M, MF, I, IF, IM, IMF. Niektórych dźwięków finalnych nie zapisuje się wcale – np. nie zapisuje się dźwięku zapisywanego w pinyin literą "i" po z, c, s, zh, ch, sh lub r, stąd możliwy zapis sylaby jako samego inicjalu.

W systemie rozszerzonym istnieją jeszcze znaki specjalne do zapisu większej liczby tonów oraz znaki do zapisu dźwięków obcych językowi chińskiemu mandaryńskiemu, lecz występujące w innych językach chińskich oraz w językach mniejszości narodowych, np. inicjale 万 (v), 兀 (ng), 广 (gn = ń), final -Em, końcowe spółgłoski -p, -t, -k itp.

Typowy układ klawiatury wykorzystującej zhuyin fuhao

Tabela[edytuj | edytuj kod]

zhǔyīn pīnyīn IPA   zhǔyīn pīnyīn IPA   zhǔyīn pīnyīn IPA   zhǔyīn pīnyīn IPA
Nagłosy (聲母 shēngmǔ)
b   p   m m   f f
d   t   n n   l l
g   k   h x        
j ʥ̥   q ʨʰ   x ɕ   y j
zh ɖʐ̥   ch ʈʂʰ   sh ʂ   r ʐ
z ʣ̥   c ʦʰ   s s   w w
Końcówki (韻母 yùnmǔ)
a a   o o   e ɤ   ê ɛ
ai ai   ei ei   ao aʊ   ou ou
an an   en ǝn   ang ɑŋ   eng ǝŋ
ü y   i i   u u   er ɚ
  • Tony (聲調 shēngdiào)
    • 1: nic (pinyin: ˉ)
    • 2: ˊ (pinyin: ˊ)
    • 3: ˇ (pinyin: ˇ)
    • 4: ˋ (pinyin: ˋ)
    • 5: ・ (pinyin: nic)

Pochodzenie znaków[edytuj | edytuj kod]

Znaki zhuyin fuhao zaprojektował Zhang Binglin i pochodzą głównie z dawnych form lub form odręcznych znaków chińskich bądź z części niektórych współczesnych znaków, które zawierają dany dla znaku bopomofo dźwięk.

Pochodzenie znaków bopomofo
Zhuyin Pochodzenie
b Ze znaku 勹, górnej części 包 bāo
p Ze znaku 攵, części składowej 攴
m Ze znaku 冂, dawnej formy 冖
f Ze znaku 匚 fāng
d Z dawnej formy znaku 刀 dāo
t Ze znaku 子 widzianego na górze znaku 充
n Ze znaku /𠄎, dawnej formy 乃 nǎi
l Forma kaligraficzna znaku 力
g Z zarzuconego znaku 巜 guài 'rzeka'
k Ze znaku 丂 kǎo
h Ze znaku 厂 hàn
j Z dawnego znaku 丩 jiū
q Z dawnego znaku ㄑ quǎn, podstawy znaku 巛 chuān (dzisiaj 川)
x Ze znaku 丅, formy pieczęciowej 下 xià.
zh Ze znaku /㞢, dawnej formy 之 zhī.
ch Z 彳 chì
sh Ze znaku 尸 shī
r Semikursywna forma znaku 日
z Z wariantu znaku 卩 jié, dialektowo zié
c Wariant znaku 七 qī, dialektowo ciī
s Ze starszego znaku 厶 sī, który został zastąpiony przez 私 sī.
i, y Ze znaku 一
u, w Ze znaku 㐅, dawnej formy 五
ü, yu, iu Z dawnego znaku 凵 , który stał się elementem niektórych znaków
a Ze znaku 丫
o Z nieużywanego obecnie znaku 𠀀 hē,, odwróconego 丂 kǎo,, który jest teraz częścią fonetyczną znaku 可 [2].
e Zapożyczony z allofonu w standardowym mandaryńskim, ㄛ o
e, eh Ze znaku 也 .
ai hài, dawna forma 亥.
ei Ze znaku 乁 yí, nieistniejącego obecnie, który ma obecnie znaczenie 移 "poruszać się".
ao Ze znaku 幺 yāo
ou Ze znaku 又 yòu
an Z zarzuconego znaku ㄢ hàn "kwitnąć", zachowanego jako element fonetyczny 犯 fàn
en Ze znaku 乚 yǐn
ang Ze znaku 尢 wāng
eng Ze znaku 厶, obecnie będącego częścią znaku 厷 gōng
er Ze znaku 儿, dolnej części znaku 兒 ér używanego jako forma pisma odręcznego
ih (U+312D.svg, odwrócony znak ㄓ) Być może ze znaku 市, w dodatku do ㄓ. Reprezentuje głoskę zapisywaną jako "-i" w hanyu pinyin dla znaków ㄓ, ㄔ, ㄕ, ㄖ, ㄗ, ㄘ, ㄙ.

Kolejność stawiania kresek[edytuj | edytuj kod]

Kolejność stawiania kresek jest podobna do tej w piśmie chińskim, ale znaki ㄓ czy ㄖ pisane są trzema kreskami.

Przykład użycia[edytuj | edytuj kod]

王之渙 《登鸛雀樓》(Wáng Zhīhuàn, Dēng Guànquè Lóu)

Znaki chińskie Zhuyin fuhao Hanyu pinyin
白日依山盡
黃河入海流
欲窮千里目
更上一層樓
ㄅㄞˊ ㄖˋ 一 ㄕㄢ ㄐ一ㄣˋ
ㄏㄨㄤˊ ㄏㄜˊ ㄖㄨˋ ㄏㄞˇ ㄌ一ㄡˊ
ㄩˋ ㄑㄩㄥˊ ㄑ一ㄢ ㄌ一ˇ ㄇㄨˋ
ㄍㄥˋ ㄕㄤˋ 一ˋ ㄘㄥˊ ㄌㄡˊ
bái rì yī shān jìn
huáng hé rù hǎi liú
yù qióng qiān lǐ mù
gèng shàng yì céng lóu

Użycie bopomofo jako transkrypcji fonetycznej[edytuj | edytuj kod]

Znaki bopomofo pisze się po prawej stronie znaków chińskich w piśmie pionowym, nad znakami chińskimi w piśmie poziomym.



ㄥˊ

albo
ㄆㄧㄥˊ ㄗ˙

Przypisy

  1. Minglang Zhou, Hongkai Sun: Language policy in the People's Republic of China: theory and practice since 1949. Boston: Kluwer Academic Publishers, 2004, s. 22, seria: Language policy. ISBN 9781402080388.
  2. Dane Unihan dla U+ 20000