Mao Zedong

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
To jest biografia osoby noszącej chińskie nazwisko Mao.
Mao Zedong
Mao Zedong
Chińskie nazwisko i imię
Hanyu pinyin Máo Zédōng[1]
Wade-Giles Mao Tse-tung
Zn. tradycyjne 毛澤東
Zn. uproszczone 毛泽东
Mao Zedong
Data i miejsce urodzenia 26 grudnia 1893
China Qing Dynasty Flag 1862.png Shaoshan
Data i miejsce śmierci 9 września 1976
Chińska Republika Ludowa Pekin
Przewodniczący Chińskiej Republiki Ludowej[2]
Przynależność polityczna Komunistyczna Partia Chin
Okres urzędowania od 27 września 1954
do 27 kwietnia 1959
Następca Liu Shaoqi
Przewodniczący Komunistycznej Partii Chin
Przynależność polityczna Komunistyczna Partia Chin
Okres urzędowania od 20 marca 1943
do 9 września 1976
Poprzednik Chen Duxiu
Następca Hua Guofeng

Mao Zedong (chiń. upr.: 毛泽东; chiń. trad.: 毛澤東; pinyin: Máo Zédōng; Wade-Giles: Mao Tse-tung; PWN: Mao Ce-tung; wymowa i; ur. 26 grudnia 1893, zm. 9 września 1976) – chiński polityk, przywódca komunistyczny, od 1943 r. szef biura politycznego oraz Przewodniczący Komitetu Politycznego Komunistycznej Partii Chin (aż do śmierci).

1 października 1949 na placu Tian’anmen Mao ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Od lat pięćdziesiątych za jego sprawą przeprowadzono szereg kampanii politycznych i gospodarczych takich jak: kampania przeciwko prawicowcom, wielki skok naprzód, rewolucja kulturalna – nieudane eksperymenty gospodarcze doprowadziły do śmierci dziesiątków milionów ludzi.

Razem z Zhu De założył Armię Ludowo-Wyzwoleńczą (1 sierpnia 1927) po tym, jak Czang Kaj-szek rozpoczął serię czystek przeciwko komunistom. Po zdobyciu władzy Mao zapoczątkował przebudowę systemu gospodarczego i społecznego Chin poprzez proces kolektywizacji. Przyczynił się także do rozłamu w bloku wschodnim i zaognienia stosunków z ZSRR. U schyłku życia doprowadził do ocieplenia stosunków ze Stanami Zjednoczonymi.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Wczesne życie[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 26 grudnia 1893 we wsi Shaoshan, w okręgu Xiangtan, w prowincji Hunan w rodzinie zamożnego wieśniaka, Mao Yichanga, który z kolei urodził się w ubogiej rodzinie chłopskiej. Zanim wstąpił do armii przez dwa lata uczęszczał do szkoły. W 1885 poślubił Wen Qimei i zaraz po ślubie zaciągnął się do armii[3]

Po opuszczeniu wojska Mao Yichang rozpoczął uprawę wysokiej jakości odmiany ryżu i zajął się także lichwiarstwem. Założył sklep sprzedający ziarno, skupował zboże i sprzedawał w pobliskiej miejscowości. Dzięki temu stał się jednym z najbogatszych rolników w Shaoshan i posiadał na własność dwadzieścia akrów ziemi.

Mao Zedong określał ojca jako trzymającego dyscyplinę i niekiedy karzącego swoje dzieci biciem. Oprócz Zedonga byli to chłopcy: Zemin i Zetan oraz dziewczynka, Zejian[4]. Wen Qimei, była pobożną buddyjką starającą się złagodzić rygorystyczne podejście męża[5].

Mao do ósmego roku życia wychowywał się wśród członków klanu Wen swojej matki, ok. 10 kilometrów od Shaoshan. Przebywał tam razem ze swoją matką. Mao wspominał później ten czas jako idyllę[6]. Jako dziecko został buddystą, jednak porzucił tę wiarę w latach młodzieńczych. Jego ojciec był niewierzący, choć po tym, gdy przeżył spotkanie z tygrysem, złożył w podzięce bogom ofiary[7]. Rodzina Mao mieszkała z dziadkiem Zedonga, Mao Enpu, który zmarł, gdy miał on dziesięć lat[8].

Jako że jego ojciec miał pieniądze, to wysłał 8-letniego Zedonga do lokalnej szkoły podstawowej. W szkole poznawał konfucjanizm, jedną z dominujących ideologii moralnych Chin. Później Mao przyznał, że nie korzystał z klasycznych tekstów konfucjańskich filozofów, zamiast tego wolał czytać powieści Opowieści o Trzech Królestwach Luo Guanzhonga i Opowieści znad brzegów rzek[9]. W wieku 11 lat w reakcji na konfucjańskie wychowanie uciekł z domu jednak ojciec szybko przyprowadził go do domu[10].

W wieku trzynastu lat skończył szkolę podstawową. Ojciec ożenił go wówczas z 17-letnią Luo Yigu. Dzięki temu małżeństwu rodzina Mao stała się właścicielem nowych gruntów. Młoda para nigdy nie mieszkałą razem. Mao odmówił uznania jej za swoją żonę i krytykował zmuszenie go do małżeństwa przez swojego ojca. Luo Yigu w oczach lokalnego społeczeństwa została zhańbiona, zmarła w 1910[11].

Mao pomagał ojcu w pracy na roli[12], ale zainteresował się polityką m.in. teorią Zheng Guanyinga, który swoje poglądy przedstawił w broszurze Shengshi Weiyan. Zheng w swoich pracach skarżył się na pogorszenie statusu Chin w regionie Azji Wschodniej i domagał się wprowadzenia w Chinach demokracji przedstawicielskiej[13]. Pod wpływem osób takich jak George Washington czy Napoleon Bonaparte, Mao zainspirował się wojskowością i nacjonalizmem (rozumianym jako ruch narodowowyzwoleńczy)[14].

Jego poglądy polityczne kształtowane były przez Gelaohui. Ruch oporu przeciwko dynastii Qing, który powstał w okresie klęski głodu w Hunan. Mao popierał postulaty ruchu. Siły zbrojne stłumiły jednak działalność organizacji, wielu dysydentów zostało zabitych[15]. Klęska głodu dotarła i do Shaoshan, gdzie głodujący chłopi zajęli ziarno należące do jego ojca, Mao wyrażał dezaprobatę dla ich działania, uważając je za moralnie złe, jednocześnie wyrażał współczucie dla sytuacji, w której się znaleźli[16]. W wieku 16 lat, przeniósł się do wyższej szkoły podstawowej w pobliskim Dongshan[17]. Uczył się tam w większości obok nastolatków zajmujących wysoką pozycję społeczną, ze względu na to znosił szykany kolegów drwiących z jego niechlujnego, chłopskiego ubioru[18].

Rewolucja Xinhai[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Rewolucja Xinhai.

W 1911 przekonał ojca, aby pozwolił mu uczyć się w gimnazjum w Changsha[19]. Miasto, ze względu na wrogość wobec monarchii absolutnej cesarza Puyi, było uznawane za "wylęgarnię rewolucjonistów". Niektórzy z nich co prawda postulowali reformatorskie przejście do monarchii konstytucyjnej, większość opowiedziała się jednak za wyborem prezydenta i budową ustroju republikańskiego. Czołowym przedstawicielem ruchu był Sun Jat-sen - wykształcony w Stanach Zjednoczonych, chrześcijanin, który doprowadził do utworzenia tajnego stowarzyszenia znanego jako Tongmenghui czyli Liga Związkowa[20].

W trakcie pobytu w mieście napisał swój pierwszy esej polityczny, który został przyklejony na szkolnej ścianie. Później sam przyznał, że esej był "nieco zagmatwany". Mao poparł w nim utworzenie republiki na czele z Sunem, ale jednocześnie zaproponował, aby premierem został umiarkowany Kang Youwei, a ministrem spraw zagranicznych Liang Qichao[21]. Jako symbol oporu przeciwko dynastii Mandżurów, Mao ściął sobie warkocz, oznakę podporządkowania cesarzowi[22].

W trakcie rewolucji Xinhai (1911) walczył przez kilka miesięcy jako żołnierz po stronie rewolucjonistów jednak nie wziął udziału w bezpośrednich walkach. Początkowo Changsha znalazła się pod kontrolą monarchy, a gubernator w celu zdławienia protestów wprowadził stan wojenny. Po ataku wojsk republikańskich i ucieczce z miasta gubernatora, miasto znalazło się w rękach opozycji[23]. Jak się okazało północne prowincje pozostały wierne cesarzowi, w nadziei na uniknięcie wojny domowej, Sun Jat-sen pełniący funkcję tymczasowego prezydenta zaapelował do swoich zwolenników o kompromis z monarchistycznym generałem Yuan Shikaiem. Wkrótce monarchia została zniesiona a w jej miejsce powstała Republika Chińska. Prezydentem nie został jednak Sun Jat-sen, lecz Yuan Shikai. Po zwycięstwie rewolucji, Mao po sześciu miesiącach służby wojskowej zrezygnował z niej w 1912[24]. W tym czasie z artykułu prasowego dowiedział się o socjalizmie, przeczytał wówczas pamflet Jiang Kanghu, lidera chińskich studentów i założyciela Chińskiej Partii Socjalistycznej[25].

Kontynuacja nauki[edytuj | edytuj kod]

Po opuszczeniu wojska powrócił do nauki. Przez pewien czas uczęszczał do akademii policyjnej, szkoły produkcji mydła, szkoły prawniczej i ekonomicznej. Jego ojciec zaaprobował jedynie ostatnią ze szkół, jednak zajęcia w niej odbywały się w języku angielskim, którego Mao nie rozumiał. Szkołę ekonomiczną porzucił na rzecz gimnazjum w Changsha, które jednak opuścił na skutek zakorzenienia go w konfucjanizmie[26].

Podjął niezależną naukę, spędzał dużo czasu w bibliotece publicznej, gdzie czytał dzieła klasycznego liberalizmu autorstwa liberałów tj. Adama Smitha czy Monteskiusza. Przestudiował m.in. pracę Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów której poglądy stworzyły podwaliny liberalizmu gospodarczego a także pracę Duch prawa Monteskiusza. Poznał też dzieła zachodnich naukowców i filozofów, jak: Charles Darwin, Herbert Spencer, Jean-Jacques Rousseau i John Stuart Mill[27]. Uznawał się wówczas za intelektualistę. Po latach przyznał, że w tym okresie życia myślał o sobie, a nie o ludziach pracy[28]. Zainspirowany postulującymi liberalny indywidualizm pracami Friedricha Paulsena, wierzył że jednostki nie są związane kodeksami moralnymi, a ich celem jest dążenie do większego dobra w myśl zasady cel uświęca środki (konsekwencjalizm)[29]. Nie widząc praktycznego zastosowania poszukiwań intelektualnych syna, jego ojciec zaprzestał dawania mu pieniędzy, co zmusiło Mao Zedonga do zamieszkania w schronisku dla nędzarzy[30].

Pragnąc zostać nauczycielem, rozpoczął studia na kolegium kształcenia nauczycieli. Kilka miesięcy później szkoła do której uczęszczał połączyła się z placówką powszechnie uznawaną za najlepszą w Hunan[31]. Profesor etyki, Yang Changji zachęcał Mao do czytania radykalnej gazety, Nowa Młodzież (Xin Qingnian), założoną przez swojego przyjaciela, Chen Duxiu - dziekana Uniwersytetu Pekińskiego. Chen choć był chińskim nacjonalistą, uważał że Chiny powinny patrzeć na zachód w sprawie przyjęcia "Pana demokracji i pana nauki" i oczyszczenia się z autokracji i przesądów[32]. Właśnie w tym piśmie, w kwietniu 1917 Mao Zedong opublikował swój pierwszy artykuł pt. "Studium Kultury Fizycznej", artykuł zachęcał czytelników do zwiększania siły fizycznej w celu lepszej służby rewolucji[33]. Wkrótce przystąpił do Stowarzyszenia Studiów nad Wang Fuzhi, grupy rewolucyjnej stworzonej przez miejscowych intelektualistów chcących naśladować Wang Fuzhiego (1619-1692), filozofa symbolizującego opór Hanów wobec mandżurskiej inwazji[34].

W pierwszym roku szkolnym, Mao zaprzyjaźnił się ze starszym od niego uczniem, Xiao Yu. Wraz z nim udał się na pieszą wycieczkę do Hunan, w trakcie której utrzymywali się z żebrania i pisania próśb o dostarczanie żywności[35]. Mao był popularnym uczniem i pozostawał aktywny w działalności szkoły. W 1915 został wybrany sekretarzem Towarzystwa Studenckiego. Swoją pozycję użył do zawiązania Stowarzyszenia Samorządu Studenckiego, prowadzącego protesty przeciwko szkolnym zasadom[36].

Na wiosnę 1917 został wybrany na dowódcę armii uczniów-ochotników broniących szkoły przed grasującymi w okolicy żołnierzami. Oddział Mao uzbrojony był w prowizoryczne, drewniane i bambusowe włócznie[37]. Młody Mao coraz bardziej interesował się technikami wojny, aktywnie interesował się wydarzeniami I wojny światowej, oraz rozwijał swoje poczucie solidarności z pracownikami[38]. Wraz z Xiao Yu i Cai Hesenem (grupka kolegów określała się jako "Trzej bohaterowie" - przydomek ten pochodził z Opowieści o Trzech Królestwach) zorganizował konkurs wytrzymałości fizycznej. Wraz z innymi młodymi rewolucjonistami utworzyli w kwietniu 1918 Towarzystwo Odnowy Studiów Ludowych i zorganizowali debatę nt. pomysłów Chen Duxiu. Organizacja skupiła od 70 do 80 członków, w tym kobiet. Wielu działaczy później zasiliło szeregi partii komunistycznej[39]. Szkołę ukończył w czerwcu 1919 na trzecim miejscu w swoim roczniku[40].

Jako rewolucjonista[edytuj | edytuj kod]

Po skończeniu szkoły wyjechał do Pekinu, gdzie zarabiał pracując jako bibliotekarz w bibliotece uniwersyteckiej. Tam też po raz pierwszy zetknął się z ideologią marksistowską. W 1921 wziął udział w zjeździe założycielskim Komunistycznej Partii Chin.

W 1927 po klęsce zorganizowanego przez siebie powstania w prowincji Hunan zmuszony był uciec do Kantonu. W południowo-wschodnich Chinach organizował oddziały partyzanckie walczące z oddziałami Kuomintangu, a w 1931 stanął na czele Chińskiej Republiki Rad. Po jej likwidacji przez wojska Czang Kaj-szeka w 1934 wziął udział w Wielkim Marszu, w czasie którego w styczniu 1935 podczas konferencji w Zunyi wyrósł na głównego przywódcę KPCh. Założył pierwszą bazę zwolenników komunizmu w prowincji Shaanxi.

W latach 1936-1940 Mao napisał swoje główne prace teoretyczne i praktyczne dotyczące rewolucji, które stały się podstawą ideologii maoistowskiej.

Po utworzeniu Chińskiej Republiki Ludowej 1 października 1949 został wybrany na przewodniczącego Centralnego Rządu Ludowego. W 1950 odbył podróż do Moskwy, w trakcie której wynegocjował zwrot przez ZSRR zagarniętych w 1945 portów Lüshun i Dalian, a także Kolei Wschodniochińskiej. W 1954 objął stanowisko przewodniczącego ChRL, z którego zrezygnował 5 lat później. Jednakże do końca życia zachował faktyczną władzę nad państwem.

Jako przywódca ChRL zainicjował nieudaną kampanię gospodarczą zwaną wielkim skokiem (1958-1961), a następnie rewolucję kulturalną (1966-1976), które doprowadziły do zapaści gospodarczej, prześladowań politycznych i śmierci wielu milionów ludzi. Mao nie godził się na rolę państwa satelickiego ZSRR, rywalizując z nim o przywództwo w obozie socjalistycznym i samodzielność na arenie międzynarodowej, co w konsekwencji doprowadziło do rozłamu radziecko-chińskiego w 1960.

Jako przywódca Chin[edytuj | edytuj kod]

Powstanie Chińskiej Republiki Ludowej zostało proklamowane przez Mao Zedonga w dniu 1 października 1949 roku. W latach od 1943 do 1976 Mao pozostawał przewodniczącym Komunistycznej Partii Chin. W tym okresie, nazywany był Przewodniczącym Mao (毛主席, Máo Zhǔxí) lub Wielkim Liderem Przewodniczącym Mao (伟大领袖毛主席, Wěidà Lǐngxiù Máo Zhǔxí)[41]. Po objęciu władzy zamieszkał w zespole budynków Zhongnanhai nieopodal pekińskiego Zakazanego Miasta[42].

Reforma rolna oraz umacnianie władzy na początku lat 50.[edytuj | edytuj kod]

Mao wprowadził w życie reformę rolną, na skutek której ziemię bogatych chłopów rozdano ubogim. W trakcie reformy chłopi często odbierali ziemie na własną rękę, a niektórzy właściciele ziemscy zostali pobici na śmierć[43].

Równocześnie w celu umocnienia władzy rozpoczęto Kampanię Zwalczania Kontrrewolucjonistów[44]. Represje tej kampanii były skierowane przeciwko byłym urzędnikom Kuomintangu, biznesmeni oskarżeni o nieuczciwe dochody oraz pracownicy zachodnich firm i intelektualiści niechętni nowemu rządowi[45]. Na skutek kampanii zginąć mogło około 700 tysięcy ludzi (według samego Mao) lub też jak podają inne do 800 tysięcy[46].

W 1951 Mao Zedong ruszył z dwiema kolejnymi kampaniami mającymi oczyścić obszary miejskie z korupcji. O ile pierwsza kampania skupiła się na rządzie i urzędnikach partyjnych, kolejna została skierowana przeciwko elementom kapitalistycznym[47].

Po konsolidacji uruchomił pierwszy plan pięcioletni (1953-1958). Plan miał na celu zakończenie uzależnienia gospodarki Chin od rolnictwa i skierowanie kraju w stronę uzyskania pozycji potęgi światowej. Z pomocą Związku Radzieckiego zostały wybudowane nowe zakłady przemysłowe. Sukces pierwszego planu pięcioletniego zachęcił Mao do rozpoczęcia drugiego planu pięcioletniego zwanego jako wielki skok naprzód. Mao rozpoczął też przyśpieszoną kolektywizację.

KPCh podjęła się też innych reform: wprowadziła kontrolę cen, uprościła znaki pisemne (co miało ułatwić naukę czytania i pisania) oraz rozpoczęła projekty uprzemysłowienia.

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Ambicją Mao było uczynienie z Chin światowego mocarstwa. Początkowo miał nadzieję, że nastąpi to z pomocą ZSRR[48].

W 1950 r. podpisano traktat radziecko-chiński. Jego warunki okazały niekorzystne dla Chin, co wywołało powstanie nieufności. Niemal wszystkie gwarantowane traktatem radzieckie pożyczki miały być przeznaczone na zakup uzbrojenia w ZSRR. Dodatkowo traktat zapewniał ZSRR wyłączność w dostępie do rynków w Mandżurii i Sinciangu. Mao stwierdził, że Chiny nie są traktowane na równi z drugim sygnatariuszem, jednak już od powstania ChRL, radziecki dyktator, Stalin nie krył, że traktuje Chiny jako słabszego partnera. Mao potrzebował pomocy ZSRR, jednak nie godził się na takie lekceważące traktowanie[48].

W październiku 1950 r., podjął decyzję o wysłaniu Ludowej Armii Ochotniczej do Korei gdzie stoczyła ona walki z siłami ONZ[49]. Mao uznał tą sytuację za możliwość uzyskania przewagi nad Stalinem. Stalin nie chcąc otwarcie mieszać się w konflikt poprosił Chiny o wsparcie militarne sił północnokoreańskich. Mao chcąc wykorzystać to dla własnych celów poprosił ZSRR o pomoc wojskową, w tym wsparcie lotnictwa. Stalin zgodził się na wysłanie Chińczykom sprzętu wojskowego. Wojska chińskie liczyły 250 tysięcy żołnierzy[48].

Gdy okazało się że Sowieci nie wysłali do Korei samolotów, armia chińska musiała stawić samotnie czoła wojskom ONZ. Chińscy przywódcy byli sfrustrowani i rozczarowani zdradą. Mao wzywał Stalina do wzmocnienia chińskiego potencjału militarnego. Stalin zgodził się na przysłanie amunicji, ale zwlekał z przekazaniem technologii przemysłu zbrojeniowego. Te wydarzenia przekonały szybko Mao, że Chiny muszą być samowystarczalne i wpłynęły na jego decyzję o planie pięcioletnim[48].

ChRL starała się o miejsce w ONZ co udało się ostatecznie w 1971 roku gdy ChRL zastąpiła Republikę Chińską na Tajwanie[50].

ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Rozłam radziecko-chiński[edytuj | edytuj kod]
Information icon.svg Osobny artykuł: Rozłam radziecko-chiński.
Mao Zedong i Nikita Chruszczow, 1958
Państwa demokracji ludowej oznaczone na czerwono opowiedziały się za ZSRR, a oznaczone na żółto za ChRL. Korea Północna, Somalia i Jugosławia, oznaczone na czarno, nie opowiedziały się po żadnej ze stron

Okres po 1956 był okresem niepowodzeń ZSRR. Przyczyną rozłamu między ChRL a ZSRR był m.in. konflikt pomiędzy Mao Zedongiem a Nikitą Chruszczowem. Mao bronił Stalina, podczas gdy Chruszczow poddał go ostrej krytyce. Ponadto, Mao uważał nowego lidera ZSRR za tego, który zatracił rewolucyjne ideały[51]. Z drugiej strony Chruszczow, w kontekście stosunku do wojny jądrowej, określił Mao jako "szaleńca na tronie" [52].

Od 1958 oba mocarstwa nie szczędziły sobie krytyki. Sowieci oskarżali Chińczyków o nacjonalizm, a Chińczycy Rosjan – o rewizjonizm. Mao krytykował m.in. wznowienie przez ZSRR stosunków dyplomatycznych z Jugosławią, rozwiązanie Kominformu i doktrynę pokojowego współistnienia.

Podczas swoich dwóch wizyt w Pekinie (1958 i 1959), Chruszczow potępił realizowaną w Chinach kampanię "wielkiego skoku"[53]. Przywódca ZSRR miał również Mao Zedongowi za złe, że samowolnie sprowokował w 1958 zbrojny konflikt w Cieśninie Tajwańskiej, bez uprzedniego poinformowania Moskwy. Mao miał z kolei żal do Chruszczowa, że nie udzielił wówczas Chinom poparcia[53].

W atmosferze narastającego konfliktu ZSRR zerwał w 1959 porozumienie o dostawie do Chin technologii wojskowych i broni atomowej. Chińczycy natomiast odmówili zgody na budowę na swoim terytorium radzieckiej rozgłośni radiowej i odrzucili plany utworzenia wspólnej marynarki wojennej[54].

Północnemu sąsiadowi Chin, nie podobała się też ścieżka gospodarcza przyjęta przez Chiny. Industrializacja zacofanego kraju takiego jak Chiny, zmusiła Mao do przyjęcia zasady "opierania się na własnych siłach", co oznaczało typową dla stalinizmu (odrzuconego w ZSRR) akumulację kapitału kosztem potrzeb ludności, model ten doprowadził do konfliktu z wyżej rozwiniętym północnym sąsiadem[55]. Istotną przyczyną rozłamu były też mocarstwowe ambicje ChRL[56].

Rozłam został ostatecznie przypieczętowany w lecie 1960. Wówczas rząd Chin usunął z kraju wszystkich radzieckich ekspertów[57]. Na naradzie partii komunistycznych i robotniczych świata w Moskwie w 1960 delegacja KPCh potępiła politykę "pokojowego współistnienia". Jeszcze w tym samym roku Chińczycy opublikowali zbiór Niech żyje leninizm, który rozkolportowany został też poza granicami Chin. Ukazanie się tej pracy uważane jest za początek chińskich prób zdobycia hegemonii w ruchu komunistycznym. Od 1960 Chińczycy rozpoczęli swoją ofensywę, próbując wykorzystywać do tego przeróżne okazje, a przede wszystkim agitując na rzecz maoizmu na forach takich organizacji, jak: Światowa Federacja Związków Zawodowych, Światowa Federacja Młodzieży Demokratycznej czy Światowa Federacja Kobiet[58]. Do pierwszej konfrontacji maoistów z pozostałymi przedstawicielami ruchów komunistycznych doszło w listopadzie 1960 na naradzie 81 partii robotniczych i komunistycznych. Delegaci z Chin zakwestionowali tezy o możliwości pokojowej budowy socjalizmu i strategię innych partii[59].

W 1961 Zhou Enlai na XXII Zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego skrytykował KPZR i przeciwstawił hasła maoistowskie hasłom radzieckim. Podobną taktykę przyjęły delegację chińskie na innych zjazdach partii komunistycznych. W 1962 w organie KPCh, Renmin Ribao, ukazał się artykuł, który przedstawił ruch robotniczy jako dzielący się na rewizjonistów (większość) i rewolucjonistów (mniejszość). Na naradzie partii komunistycznych z 1960 okazało się, że większość ugrupowań odrzuca maoizm. 14 czerwca 1963 Chińczycy wysłali do Komitetu Centralnego KPZR 25-punktowy list, w którym domagali się zaakceptowania przez partię radziecką postulatów maoistycznych. KC KPZR podjął się prób dyskusji z Chińczykami, lecz zostały one przez stronę chińską odrzucone. Po nieudanych rozmowach, KC KPZR rozesłał listy do organizacji partyjnych, w których poinformował o tym, że Chńczycy dążą do narzucenia ruchowi komunistycznemu swojego punktu widzenia, który został określony przez KC KPZR jako sekciarski i dogmatyczny[60][61]. W 1963 prasa chińska oskarżyła ZSRR o restaurację kapitalizmu, a w 1964 ChRL wystąpiła z pretensjami terytorialnymi wobec ZSRR. Równocześnie głoszono, że centrum rewolucji światowej przesuwa się do Chin ("Wiatr ze wschodu przeważa nad wiatrem z zachodu")[62].

Po rozłamie Chruszczow próbował wielu desperackich prób przywrócenia sojuszu z Chinami, jednak Mao uważał je za bezużytecznie i odmawiał wszelkich negocjacji[63]. Rozłam wpłynął na propagandową rywalizację obu stron wewnątrz ruchu komunistycznego[64].

Konflikt nasilił się w połowie lat 60. XX w. Chiny uznały wówczas dotychczasową pomoc radziecką za zbyt małą, wysunęły także pretensje terytorialne wobec terenów zagarniętych przez carską Rosję w XIX wieku (Kraj Nadmorski, Władywostok).

Z państw socjalistycznych po stronie Chin opowiedziały się jedynie Albania i, w latach 70., Demokratyczna Kampucza.

Konflikt nad Ussuri[edytuj | edytuj kod]
Information icon.svg Osobny artykuł: Rozłam radziecko-chiński.

Pod koniec lat 60., za czasów kadencji Leonida Breżniewa, doszło do starć granicznych pomiędzy ZSRR a Chinami. Do starć dochodziło od 23 stycznia 1969. Niewielkie oddziały chińskie wkraczały na skutą lodem rzekę, dochodziło do wymiany ognia z wojskami ochrony pogranicza w rejonie wyspy Damanskij. Dochodziło do walk wręcz i rozrzucania materiałów o charakterze propagandowym. Pogranicznicy radzieccy otrzymali zakaz używania broni.

Konflikt rozszerzył się w marcu. Doszło wówczas do starć na linii brzegowej, które miały też przesunąć się na pustynny teren Kazachstanu, gdzie 13 sierpnia w okolicach Żałanoszkol w obwodzie semipałatyńskim granicę przekroczyło 300 żołnierzy Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej. Po godzinnej bitwie Chińczycy wycofali się. Sowieci poinformowali o 2 zabitych i 11 rannych[65][66].

W ZSRR rozważano możliwość prewencyjnego ataku rakietowego na chińskie instalacje jądrowe[67]. Walki chińsko-radzieckie trwały do końca kwietnia 1969. Zginęło co najmniej 48 żołnierzy radzieckich i być może 1000 Chińczyków.

Efektem ubocznym walk było zdobycie przez Chińczyków i poznanie nowego radzieckiego uzbrojenia, w szczególności czołgu T-62 uzbrojonego w działo gładkolufowe o dużej wówczas skuteczności[68].

Sojusz z Albanią[edytuj | edytuj kod]
Enver Hodża, prochiński przywódca Albanii

Po destalinizacji w podobnej sytuacji co Chiny, znalazła się Albania rządzona przez Envera Hodżę. Hodża odwiedził Chiny i spotkał się z Mao. Po wizycie pomoc Chin dla Albanii wzrosła do 21,6% (w 1955 było to 4,2%)[69]. Jednocześnie, aby zatrzymać Albanię w bloku wschodnim, pomoc dla niej zwiększył Chruszczow. Jego starania załamały się jednak po spotkaniu z Sofoklesem Venizelosem, greckim politykiem lewicy. W trakcie spotkania z Venizelosem, Chruszczow wypowiedział się za koncepcją nadania greckiemu Epirowi Północnemu statusu autonomii, co nie spodobało się rządowi Albanii[70].

Działania Hodży były krytykowane przez Chruszczowa w podobnych tonach, co działania Chińczyków. W trakcie jednego ze spotkań działaczy komunistycznych, po przemówieniu hiszpańskiej komunistki Dolores Ibarruri, Chruszczow wstał z krzesła i stwierdził, że Hodża był jak pies, który gryzie karmiącą rękę i że zachował się bardziej "bezwstydnie" niż Mao Zedong[71].

W rezultacie doszło do zbliżenia obu antyrewizjonistycznych krajów. W trakcie realizacji trzeciego albańskiego planu pięcioletniego, Chiny udzieliły Albańczykom pożyczek w wysokości 125 mln dolarów na budowę dwudziestu pięciu fabryk chemicznych, hut i instalacji elektrycznych. W porównaniu do dawnych sojuszników Albanii - Jugosławii i ZSRR, Chiny miały najmniejszy wpływ ekonomiczny w Albanii[72]. Chiny nigdy nie ingerowały w produkcję gospodarczą Albanii. Technicy chińscy otrzymywali takie same płace jak pracownicy albańscy. Było to więc inaczej, niż w przypadku techników sowieckich, którzy niekiedy pracowali za ponad trzykrotnie większe płace niż sam Hodża[73]. Pomoc przyznana z Chin była nieoprocentowana i nie musiała być spłacona, dopóki Albania nie mogła sobie na to pozwolić[74].

Pod względem strategicznym Adriatyk był atrakcyjny dla Chin. Chińczycy wierzyli, że pozwoli on im na zdobycie z pomocą Albanii nowych sojuszników w Europie, co jednak się nie udało. W styczniu 1964 Albanię odwiedził Zhou Enlai. 9 stycznia podpisano w Tiranie wspólne oświadczenie chińsko-albańskie[75]. Stwierdzono w nim, że stosunki między krajami socjalistycznymi muszą opierać się na zasadach pełnej równości, poszanowania suwerenności terytorialnej i niepodległościowej oraz nieingerencji w sprawy wewnętrzne państw. Pomoc powinna być oparta na zasadach proletariackiego internacjonalizmu. Postulowano sprzeciwienie się szowinizmowi i narodowemu egoizmowi w stosunkach między krajami socjalistycznymi[76].

Albania i Chiny broniły "czystości" marksizmu-leninizmu, atakując zarówno "amerykański imperializm", jak i "radziecki i jugosłowiański rewizjonizm". W "teorii podwójnego przeciwnika", Jugosławia postrzegana była jako oddział amerykańskiego imperializmu i sabotażyści wobec światowej rewolucji[77]. Poglądy te przyczyniły się do pogorszenia wzajemnych relacji, gdy Chiny zaczęły odchodzić od tej polityki[78]. W przeciwieństwie do sojuszu z ZSRR lub Jugosławią, sojuszowi z Chinami, brakowało organizacyjnej platformy regulacji i koordynacji polityki.

Mao wygłosił przemówienie 3 listopada 1966, w którym nazwał Albanię jedynym państwem marksistowsko-leninowskim w Europie. Ostrzegł, że atak na Albanię ze strony "imperialistów amerykańskich" lub "rewizjonistów radzieckich" spotka się z kontrakcją ze strony Chin[79]. Także i Hodża wygłosił przemówienie w podobnym tonie[80].

Stosunki Albanii z ChRL zaczęły się pogarszać po 15 lipca 1971, gdy Chiny odwiedził prezydent Stanów Zjednoczonych, Richard Nixon. Hodża poczuł się zdradzony. 6 sierpnia wysłał pismo KC Albańskiej Partii Pracy do KC KPCh, w którym nazwał Nixona "szalonym antykomunistą"[81]. W odpowiedzi dowiedział się, że Chiny ograniczą pomoc dla Albanii[82].

Relacje z Indiami i Pakistanem[edytuj | edytuj kod]

Próby nawiązania przymierza chińsko-indyjskiego[edytuj | edytuj kod]

W okresie międzywojennym lider indyjskiego ruchu niepodległościowego, Jawaharlal Nehru wiązał z Chinami duże nadzieje. W tych poglądach utwierdziła go wizyta w Chinach i sukces chińskiej rewolucji ludowej. Uważał że władza KPCh pozytywnie wpłynie na relacje tego kraju z Indiami. Indie uznały oficjalnie ChRL 30 grudnia 1949 roku. Nehru poparł włączenie ChRL do ONZ i odmówił uznania Chin za agresora w konflikcie koreańskim[83].

Sprawą, która potencjalnie mogła zakłócić stosunki między Indiami a ChRL, było rozszerzenie ChRL na Tybet, Nehru zajął w tej kwestii stanowisko pojednawcze. Zwrócił się do Pekinu, prosząc o powściągliwość i poszukiwanie pokojowego rozwiązania sprawy Tybetu, tak aby nie zagroziło to przyjęciu Chin do ONZ i innych organizacji międzynarodowych[84]. W latach 50. ugruntowane zostały bliskie stosunki Indii z ChRL. Nehru uważał że Chiny i Indie mogą zlikwidować przepaść między demokracjami ludowymi a państwami kapitalistycznymi.

W 1954 roku Nehru podpisał z Chinami pięć zasad pokojowego współistnienia znanego w Indiach jako Pańcza Sila (od słowa Pańcza: pięć, Sila: cnoty). Był to zestaw zasad, które regulowały stosunki indyjsko-chińskie, ich pierwsza oficjalna kodyfikacja w postaci traktatu została zawarta w umowie między Chinami i Indiami w 1954 roku. Zostały one zawarte w preambule do umowy między Tybetańskim Regionem Chin a Indiami, podpisanej w Pekinie w dniu 29 kwietnia 1954 roku[85].

W późniejszych latach doszło do chińsko-indyjskich sporów granicznych, ponadto Nehru udzielił azylu politycznego Dalajlamie[86].

Wojna chińsko-indyjska[edytuj | edytuj kod]
Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna chińsko-indyjska.

Od 1959 roku, a z największym natężeniem w 1961 r., Indie prowadziły politykę tworzenia posterunków wojskowych na spornych obszarach granicy chińsko-indyjskiej, w tym czasie powstało 43 placówek na terenie wcześniej nie kontrolowanym przez Indie[87].

Po atakach armii chińskiej na część z tych obiektów rozpoczęły się regularne starcia między Indiami a Chinami. W wyniku działał zbrojnych, Chiny wycofały się do przedwojennych linii strefy wschodniej w Tawang, zachowały przy tym Aksai Chin należące dawniej do Indii Brytyjskich. Indie były w stanie wysłać do strefy działań zbrojnych jedynie 14 tysięcy żołnierzy a rząd został skrytykowany za brak skutecznej obrony granic. Nehru aby zapewnić Indiom bezpieczeństwo nawiązał bliższe stosunki z USA, uzyskując pomoc militarną ze strony tego kraju. Dobre stosunki Nehru i prezydenta USA Johna Kennedy'ego okazały się w czasie wojny przydatne. W 1962 roku związany z Amerykanami prezydent Pakistanu Ayub Khan, zagwarantował Indiom nieagresję[88].

Wojna położyła kres wcześniejszym nadziejom na utworzenie bloku państw azjatyckich na czele z Indiami i Chinami, który w czasie zimnej wojny, będzie w stanie przeciwstawić się wpływom bloku zachodniego i wschodniego[89].

Pod koniec wojny wojsko indyjskie wyszkoliło tybetańskie siły zbrojne, składające się z tybetańskich uchodźców w Indiach, oddziały uchodźców uczestniczyły następnie w wojnach z Pakistanem w latach 1965 i 1971, rząd Indii nawiązał też kontakty z tybetańskimi rewolucjonistami na terenie Tybetu[90].

Normalizacja stosunków z Indiami[edytuj | edytuj kod]

Pięć zasad z czasów Nehru umocniło się w okresie rządów Indiry Gandhi i trzy letnich rządów Partii Ludowej (1977-1980).

Relacje między krajami ponownie ochłodziły się gdy w 1975 roku Sikkim został włączony w skład Indii[91] co zostało potępione przez Chiny[92].

Relacje z Pakistanem[edytuj | edytuj kod]

Huseyn Shaheed Suhrawardy jako pierwszy pakistański premier odwiedził Chiny w 1957. Przewodził delegacji, w skład której wchodził profesor Ahmed Ali, pierwszy poseł Pakistanu w Chinach (1951-1952). Pakistan ustanowił w Pekinie swoją ambasadę i wzmocnił dyplomatyczną przyjaźń między obydwoma krajami, tworząc drogę do przyszłego sojuszu Pakistanu i ChRL[93].

Do poprawy relacji Chin z Pakistanem doszło w okresie rządów prezydenta Ayub Khana i Zulfikara Ali Bhutto jako ministra spraw zagranicznych. Bhutto popierał politykę jednych Chin[94] - Pakistan uznawał ChRL, choć wiele państw w tym okresie za prawowity rząd chiński uznawało rząd Kuomintangu. Gdy w 1964, ZSRR, państwa bloku wschodniego (poza Albanią) i wielu sojuszników bloku na świecie zerwało stosunki z ChRL ze względu na różnice ideologiczne, Pakistan dalej utrzymywał z Chinami dobre kontakty. Popierał Pekin w Radzie Bezpieczeństwa ONZ i próbował budować mosty między Chinami a Stanami Zjednoczonymi.

Bhutto złożył oficjalną wizytę w Pekinie i spotkał się z Mao. Bhutto pomógł Ayubowi wynegocjować z rządem chińskim umowy handlowe i wojskowe. W zamian Chińczycy zgodzili się pomóc Pakistanowi w realizacji projektów militarnych i przemysłowych[95]. 2 marca 1963 Bhutto podpisał traktat graniczny z Chinami. Na jego podstawie Chiny zyskały 750 km² Kaszmiru, którego włączenia do swojego państwa domagały się Indie.

Rozwijanie współpracy z ChRL spotkało się z ostrą krytyką ze strony USA. Prezydent Lyndon B. Johnson wysłał do Ayub Khana list, w którym domagał się odsunięcia ministra Bhutto i utrzymywania przyjaznych więzi wyłącznie z wolnym światem. Styl kierowania MSZ przez Bhutto przyniósł mu jednak popularność wśród Pakistańczyków i większe wpływy w rządzie.

W 1962 na skutek wymiany terytorialnej zmniejszono granice z Indiami, a zwiększono granicę z ChRL. Gdy Pekin planował dokonać inwazji na północne obszary Indii, premier Chin Zhou i Mao zaproponowali Pakistanowi, aby kraj ten dołączył się do ataku i tym samym zdobył resztę kontrolowanego przez Indie Kaszmiru. Bhutto początkowo był przychylny chińskiemu pomysłowi jednak prezydent Ayub Khan sprzeciwił się pomysłowi ze względu na obawę indyjskiego kontrataku. Ayub Khan na wypadek chińskiej agresji zaproponował Indiom „wspólną obronę”, co Bhutto uznał za nieznajomość realiów polityki międzynarodowej prezydenta. Bhutto był świadomy tego, że mimo członkostwa Pakistanu w zachodnich sojuszach antykomunistycznych, Chiny powstrzymały się od krytyki Pakistanu.

Gdy w latach 70. Bhutto przejął władzę najpierw jako prezydent, a następnie jako premier, relacje Pakistanu z Chinami zostały znacznie poprawione[96].

Spuścizna[edytuj | edytuj kod]

Mao i Richard Nixon – spotkanie będące początkiem wyjścia Chin z izolacji

Dziedzictwo po Mao ma bardzo kontrowersyjny charakter i bywa często przedmiotem sporów. Niektórzy kontynentalni Chińczycy uważają Mao Zedonga za wielkiego rewolucyjnego przywódcę, który jednak nie ustrzegł się pewnych błędów w końcu życia. W 1983 r. Komitet Centralny Komunistycznej Partii Chin zdecydował na wniosek Deng Xiaopinga, że Mao miał rację w 70%, a w 30% się mylił. Deng mówił też o Mao, że "jego wkład i zasługi są ważniejsze od jego pomyłek". Inni obwiniają Mao za konflikt z ZSRR i pogorszenie stosunków z dotychczasowym sojusznikiem. Wielki skok i rewolucja kulturalna kładą się cieniem na jego rządach. Mao jest też obwiniany za brak wypracowania polityki kontroli urodzeń, co sprawiło, że doszło do ogromnego przyrostu ludności i zmuszenia następnego rządu do wdrożenia programu "jednego dziecka".

Zwolennicy Mao jako przykład jego osiągnięć podają, że stopień analfabetyzmu przed rokiem 1949 wynosił 80%, a średnia długość życia 35 lat. Po jego śmierci liczby te miały wynosić odpowiednio 7% i 70 lat (przy czym prawdziwość tych danych jest kwestionowana). Ponadto ogólna populacja Chin wzrosła o 75%, z 400 mln do 700 mln. Jego wielbiciele twierdzą, że za jego rządów skończyła się "epoka upokorzenia" Chin przez zachodnie mocarstwa, a ChRL stała się prawdziwą potęgą. Powołują się też na osiągnięcia w dziedzinie uprzemysłowienia kraju. Za jego zasługę poczytuje się też wyparcie „skorumpowanego” i „nieudolnego” Kuomintangu z kraju na Tajwan[97].

Po śmierci Mao w 1976 Chiny pod przywództwem Deng Xiaopinga odeszły od jego koncepcji polityczno-gospodarczych. Na zjeździe KPCh w 1981 dokonano krytycznej oceny dorobku Mao Zedonga i potępiono wielki skok oraz rewolucję kulturalną. Mao pozostał jednak w Chinach ważnym symbolem ideowym, zaś dla Chińczyków liczą się przede wszystkim jego zasługi: zjednoczenie kraju po paśmie wojen domowych i niedopuszczenie do uzależnienia Chin od Związku Radzieckiego.

Odbiór w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Mao Zedong był postacią lubianą w PRL, głównie za to, iż w 1956 poparł przemiany polskiego października[98].

W czasie, gdy po 1960 narastały konflikty radziecko-chińskie, rząd polski krytykował ChRL w przeciwieństwie do społeczeństwa, którego sympatia stała zazwyczaj po stronie chińskiej[99].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Mao Zedong zawarł małżeństwa z:

  1. Luo Yixiu (罗一秀, 1889-1910) z Shaoshan: małżeństwo w latach 1907-1910
  2. Yang Kaihui (杨开慧, 1901-1930) z Changsha: małżeństwo w latach 1921-1927, stracona przez Kuomintang w 1930
  3. He Zizhen (贺子珍, 1910-1984) z Jiangxi: małżeństwo w latach 1928-1939
  4. Jiang Qing: (江青, 1914-1991), małżeństwo od 1939 r. aż do śmierci

Członkowie rodziny:

  • Wen Qimei (文七妹, 1867-1919), matka
  • Mao Yichang (毛贻昌, 1870-1920), ojciec, znany też jako Mao Shunsheng (毛顺生)
  • Mao Enpu (毛恩普), dziadek ze strony ojca

Rodzeństwo:

  • Mao Zemin (毛泽民, 1895-1943), młodszy brat
  • Mao Zetan (毛泽覃, 1905-1935), młodszy brat
  • Mao Zehong, siostra (stracona przez Kuomintang w 1930)

Dzieci Mao Zedonga:

  • Mao Anying (毛岸英): syn z małżeństwa z Yang, żonaty z Liu Siqi (刘思齐), zabity podczas wojny w Korei
  • Mao Anqing (毛岸青): syn z małżeństwa z Yang, żonaty z Shao Hua (邵华), dzieci: syn Mao Xinyu (毛新宇)
  • Li Min (李敏): córka z małżeństwa z He, zamężna z Kong Linghua (孔令华), dzieci: syn Kong Jining (孔继宁) i córka Kong Dongmei (孔冬梅)
  • Li Na (李讷): córka z małżeństwa z Jiang, zamężna z Wang Jingqing (王景清), dzieci: syn Wang Xiaozhi (王效芝)

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Najsławniejszym dziełem Mao są opublikowane po raz pierwszy w 1966 słynne Cytaty Przewodniczącego Mao, zwane popularnie czerwoną książeczką, które zawierają wybór jego przemówień i artykułów. Mao napisał także kilka traktatów teoretycznych, główne z nich to:

  • W sprawie praktyki (实践论); 1937
  • W sprawie sprzeczności (矛盾论); 1937
  • O przewlekłej wojnie (论持久战); 1938
  • Pamięci Normana Bethune’a (纪念白求恩); 1939
  • Ku nowej demokracji (新民主主义论); 1940
  • Przemówienie o literaturze i sztuce na naradzie w Yan’an (在延安文艺座谈会上的讲话); 1942
  • Służyć ludowi (为人民服务); 1944
  • Dziadek Głupi przesunął góry (愚公移山); 1945
  • O właściwym traktowaniu sprzeczności w łonie ludu (正确处理人民内部矛盾问题); 1957

Mao był także poetą, tworzył głównie klasyczne utwory shi i ci. Był także uzdolnionym kaligrafem, który posiadał charakterystyczny styl, do dzisiaj jego kaligrafie w Chinach cieszą się dużym powodzeniem.

Wydania polskie[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim pisma Mao Zedonga ukazywały się tylko do początku lat 60., do czasu popadnięcia obozu państw demokracji ludowych, a zwłaszcza ZSRR, w konflikt z Chińską Republiką Ludową:

  • Wojna Chin przeciwko Japonii. Z zagadnień wojny partyzanckiej, wyd. Prasa Wojskowa, Warszawa 1949;
  • O zadaniach artysty i pisarza, wyd. Czytelnik, Warszawa 1950;
  • Strategia wojny rewolucyjnej w Chinach, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1951;
  • W sprawie praktyki, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1951;
  • W sprawie sprzeczności, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1952;
  • Dzieła wybrane, t. 1-4, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1953-1958;
  • W sprawie praktyki. W sprawie sprzeczności, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1954;
  • Zagadnienia strategii wojny rewolucyjnej w Chinach, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1954;
  • O właściwym traktowaniu sprzeczności w łonie ludu, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1957;
  • Szesnaście wierszy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959;
  • Wybrane pisma wojskowe, wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1960 (seria: "Biblioteka Wiedzy Wojskowej").

Oprócz tego w Pekinie wydano "czerwoną książeczkę" po polsku:

  • Wyjątki z dzieł Przewodniczącego Mao Tsetunga. Wydawnictwo Obcych Języków, 1972, Pekin, 426 stron.

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Wym. mał ce-tun(g), IPA: [mau̯ː˧˥ tsɤ˧˥.tʊŋ˥], tradycyjnie w Polsce ma-o ce-tunk
  2. 1949-54 przewodniczący Centralnego Rządu Ludowego, faktyczny przywódca kraju do śmierci w 1976 r.
  3. Jung, Halliday, Mao, s. 20.
  4. Schram 1966, s. 19–20; Terrill 1980, s. 4–5, 15; Feigon 2002, s. 13–14; Pantsov & Levine 2012, s. 13–17.
  5. Schram 1966, s. 20; Terrill 1980, s. 11; Pantsov & Levine 2012, s. 14, 17.
  6. Jung, Halliday, Mao, s. 21.
  7. Schram 1966, s. 20; Terrill 1980, s. 11; Pantsov & Levine 2012, s. 14, 17.
  8. Pantsov & Levine 2012, s. 13–14
  9. Schram 1966, s. 21–22; Terrill 1980, s. 9–10; Feigon 2002, s. 15
  10. Schram 1966, s. 21–22; Terrill 1980, s. 9–10; Feigon 2002, s. 15
  11. Terrill 1980, s. 12; Feigon 2002, s. 23, Pantsov & Levine 2012, s. 25–28
  12. Feigon 2002, s. 15; Terrill 1980, s. 10–11
  13. Schram 1966, s. 23; Terrill 1980, s. 12–13; Pantsov & Levine 2012, s. 21
  14. Schram 1966, s. 25; Terrill 1980, s. 20–21; Pantsov & Levine 2012, s. 29
  15. Schram 1966, s. 22; Terrill 1980, s. 13; Pantsov & Levine 2012, s. 17–18
  16. Terrill 1980, s. 14; Pantsov & Levine 2012, s. 18
  17. Schram 1966, s. 26; Terrill 1980, s. 19; Pantsov & Levine 2012, s. 28–30
  18. Schram 1966, s. 26; Terrill 1980, s. 19; Pantsov & Levine 2012, s. 28–30
  19. Schram 1966, s. 35–36; Terrill 1980, s. 22, 25; Pantsov & Levine 2012, s. 35.
  20. Carter 1976, s. 18–19; Pantsov & Levine 2012, s. 32–34
  21. Schram 1966, s. 26–27; Terrill 1980, s. 22–24; Pantsov & Levine 2012, s. 33
  22. Schram 1966, s. 26; Terrill 1980, s. 23; Pantsov & Levine 2012, s. 33
  23. Schram 1966, s. 30–32; Pantsov & Levine 2012, s. 32–35
  24. Schram 1966, s. 34; Pantsov & Levine 2012, s. 34–35
  25. Schram 1966, s. 34–35; Terrill 1980, s. 23–24
  26. Schram 1966, s. 35–36; Terrill 1980, s. 22, 25; Pantsov & Levine 2012, s. 35.
  27. Schram 1966, s. 36; Terrill 1980, s. 26; Pantsov & Levine 2012, s. 35–36.
  28. Pantsov & Levine 2012, s. 36–37.
  29. Pantsov & Levine 2012, s. 40–41.
  30. Carter 1976, s. 26; Pantsov & Levine 2012, s. 36
  31. Schram 1966, s. 36–37; Terrill 1980, s. 27; Pantsov & Levine 2012, s. 37.
  32. Schram 1966, s. 38–39
  33. Schram 1966, s. 41; Terrill 1980, s. 32; Pantsov & Levine 2012, s. 42.
  34. Schram 1966, s. 40–41; Terrill 1980, s. 30–31.
  35. Pantsov & Levine 2012, s. 43; see also Hsiao Yu (Xiao Yu). Mao Tse-Tung and I Were Beggars. ([Syracuse, N.Y.: Syracuse University Press, 1959).
  36. Schram 1966, pp. 42–43; Terrill 1980, p. 32; Pantsov & Levine 2012, s. 48.
  37. Schram 1966, p. 43; Terrill 1980, p. 32; Pantsov & Levine 2012, s. 49–50.
  38. Pantsov & Levine 2012, s. 49–50.
  39. Schram 1966, s. 44; Terrill 1980, s. 33; Pantsov & Levine 2012, s. 50–52.
  40. Schram 1966, p. 45; Terrill 1980, p. 34; Pantsov & Levine 2012, s. 52.
  41. Cheek T, ed. (2002). Mao Zedong and China's Revolutions: A Brief History with Documents. New York: Palgrave Macmillan. s. 125. ISBN 0-312-25626-4. "The phrase is often mistakenly said to have been delivered during the speech from the Gate of Heavenly Peace, but was first used on September 21, at the First Plenary Session of the Chinese People's Political Consultative Conference, then repeated on several occasions"
  42. Li 1994, s. xi
  43. Short 2001, s. 436–437
  44. Kuisong 2008
  45. Steven W. Mosher. China Misperceived: American Illusions and Chinese Reality. Basic Books, 1992. ISBN 0-465-09813-4 s. 72, 73
  46. Stephen Rosskamm Shalom. Deaths in China Due to Communism. Center for Asian Studies Arizona State University, 1984. ISBN 0-939252-11-2 s.24
  47. John Fairbank and Merle Goldman, China: A New History, (Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press, 2002), 349.
  48. 48,0 48,1 48,2 48,3 Zimna wojna Mao. Chiny kontra Związek Sowiecki (tytuł oryg. Mao's cold war. China vs the Soviet Union), produced by Beach House Pictures for Discovery Networks Asia-Pacific
  49. Burkitt, Laurie; Scobell, Andrew; Wortzel, Larry M. (July 2003). The lessons of history: The Chinese people's Liberation Army at 75. Strategic Studies Institute. s. 340–341. ISBN 1-58487-126-1.
  50. Owen Pearson. Albania in the Twentieth Century: A History Vol. III. New York: St. Martin's Press. 2006. s. 628.
  51. Gaddis 2005, s. 142
  52. Kempe, Frederick (2011). Berlin 1961. Penguin Group (USA). s. 42. ISBN 0-399-15729-8.
  53. 53,0 53,1 John K. Fairbank: Historia Chin. Nowe spojrzenie. Gdańsk: Wyd. Marabut, 1996, s. 351-352. ISBN 83-85893-79-2.
  54. Encyklopedia Historyczna Świata. Tom X. Kraków: Wydawnictwo Opres, 2002, s. 143. ISBN 83-85909-72-9.
  55. Chris Harman, Posłowie: Od Stalina do Gorbaczowa /w:/ Tony Cliff, Państwowy kapitalizm w Rosji: od Stalina do Gorbaczowa, Warszawa 1991, s. 244
  56. Andrzej Halimarski, Trzy kręgi polityki zagranicznej Chin, Warszawa 1982, s. 78, 213
  57. Jakub Polit: Chiny. Warszawa: Wydawnictwo Trio, 2004, s. 230-231. ISBN 83-88542-68-0.
  58. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.150
  59. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.150
  60. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.150-152
  61. Zagadnienia Międzynarodowego Ruchu Robotniczego, z. 6, PAP, Warszawa 1964, s. 21
  62. Andrzej Halimarski, Trzy kręgi polityki zagranicznej Chin, Warszawa 1982, s. 78, 213
  63. Gaddis 2005, s. 142
  64. Lüthi, s. 273–276
  65. Strzały nad Ussuri. [dostęp 2011-03-27].
  66. Zbigniew Moszumański, Jolanta Czarnotta-Mączyńska, "Ussuri 1969"; seria Największe Bitwy XX Wieku, Warszawa, 1997
  67. Encyklopedia historyczna świata. Tom VII. Kraków: Wyd. Opres, 2003. ISBN 83-85909-80-X.
  68. Ł.A. Kariakin, W.I. Moisjejew, Wojennaja tiechnika i woorużenije Kitaja. Wypusk pierwyj. Tanki, Sarańsk 200, s.108 (ros.)
  69. Elez Biberaj, Albania and China (Boulder: Westview Press, 1986), s. 27.
  70. O'Donnell, s. 46.
  71. Khrushchev Remembers, trans. Strobe Talbott (Boston: Little Brown and Co., 1970), 475–476
  72. Elez Biberaj, Albania and China (Boulder: Westview Press, 1986), 40.
  73. Hamm, 45.
  74. Hamm, 45.
  75. Biberaj, 48.
  76. "Sino-Albanian Joint Statement," Peking Review (17 stycznia 1964) 17.
  77. O'Donnell, s. 68.
  78. Biberaj, 49.
  79. Hamm, 43.
  80. Biberaj, 58.
  81. Enver Hoxha, Selected Works: 1966–1975, vol. 4 (Tirana: 8 Nëntori Publishing House, 1982), 666–667, 668.
  82. Biberaj, 90.
  83. Robert Sherrod (1963). "Nehru:The Great Awakening". The Saturday Evening Post 236 (2): s. 60–67
  84. Ashok Kapur India and the South Asian Strategic Triangle 2010 s. 96
  85. Robert L. Hardgrave, Jr., ‎Stanley A. Kochanek India: Government and Politics in a Developing Nation, 2008, s. 503
  86. Ranabir Samaddar Refugees and the State:Practices of Asylum and Care in India, 1947-2000 ,2003, s. 285
  87. Noorani, A.G. "Perseverance in peace process", Frontline
  88. "Asia: Ending the Suspense". Time
  89. "China's Decision for War with India in 1962 by John W. Garver". Web.archive.org
  90. Gangdruk, Chushi. "Chushi Gangdruk: History", ChushiGangdruk.Org
  91. Yogendra Kumar Malik (1988). India: The Years of Indira Gandhi. Brill Publishers. ISBN 978-90-04-08681-4. s. 120-121
  92. Bajpai, G. S. (1999). China's Shadow Over Sikkim: The Politics of Intimidation. Lancer Publishers. p. 210. ISBN 978-1-897829-52-3.
  93. [Bahree, Megha (2 July 2009). "China In Pakistan". Forbes]
  94. Suraiya, Jug (14 maja 2011). "Dealing with a Superpower by Zulfiqar Ali Bhutto". Bombay Times. The Times Group of India
  95. Government Officials (1962). Zulfiqar Ali Bhutto's historic visit to China (Television Production). Beijing, People's Republic of China: Government of China and Pakistan
  96. Malik, Ahmad Rashid (2009). Pakistan-Japan Relations: Continuity §Convergence and Divergence (1971–1977). United States, Canada, and Pakistan: Routledge Publications. s. 145–190. ISBN 0-203-89149-X.
  97. Dawid Juraszek: Majtki przewodniczącego Mao (pol.). Dziennik Polski, 2008-08-14. [dostęp 2013-02-20].
  98. prof. B. Michalski, Komentarz historyczny [w:] Wyjątki z dzieł Przewodniczącego Mao Tse-tunga (Czerwona książeczka), Wydawnictwo Książki Niezwykłej XXL, Wrocław 2006.
  99. Agnieszka Rybak: Za Chiny Ludowe (pol.). Rzeczpospolita, 2009-05-05. [dostęp 2013-02-20].
  100. Maria Kruczkowska: Chińska turystyka śladami Mao przynosi krociowe zyski (pol.). gazeta.pl, 2007-12-22. [dostęp 2013-02-20].
  101. Tom Herbert: Chairman Mao museum for sale (ang.). The Telegraph, 2009-10-08. [dostęp 2013-02-20].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Mao Zedonga
Commons in image icon.svg

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Edward Kajdański: Chiny. Leksykon. Warszawa: Książka i Wiedza, 2005. ISBN 83-05-13407-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]