Heim ins Reich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Arthur Greiser wita milionowego Niemca przesiedlonego do Kraju Warty ze wschodniej Europy – marzec 1944. W środku: Heinz Reinefarth.
Niemiecki przesiedleniec z Galicji wschodniej witany przez Heinricha Himmlera
Zasięg akcji osiedleńczej volksdeutschów w Wielkopolsce w ramach Heim ins Reich

Przesiedlenia Niemców podczas II wojny światowej (Heim ins Reich i, pol. Powrót do Rzeszy) – masowe i (teoretycznie) dobrowolne[1] przesiedlenia ludności pochodzenia niemieckiego, tzw. volksdeutschów z obszarów ZSRR, Rumunii i krajów bałtyckich na tereny Niemiec, Generalnego Gubernatorstwa oraz obszary włączone w granice Rzeszy; zaplanowane, zorganizowane i przeprowadzone przez rząd III Rzeszy na podstawie dwustronnych umów międzypaństwowych w latach 1939–1944[2].

Przyczyny[edytuj | edytuj kod]

Przed wojną przedstawiciele mniejszości niemieckiej mieszkali w różnych europejskich krajach południowej i wschodniej Europy. Osoby określane w III Rzeszy volksdeutschami, czyli ludnością pochodzenia niemieckiego nie posiadającą obywatelstwa niemieckiego, mieszkały w Polsce, krajach bałtyckich, ZSRR, Rumunii, Czechosłowacji, Bułgarii, Chorwacji, na Węgrzech i we Włoszech. Jednym z celów polityki nazistowskiej było utworzenie tzw. „Wielkiej Rzeszy Niemieckiej” (niem. Großdeutschland), jednolitej narodowo i zamieszkanej tylko przez czystych rasowo Niemców. Dla jej urzeczywistnienia deklarowano przesiedlenia tej ludności z innych państw do Rzeszy Niemieckiej w ramach tzw. akcji „Heim ins Reich” (pol. Powrót do Rzeszy). Dla Hitlera to właśnie obrona praw rzekomo prześladowanej mniejszości niemieckiej stała się pretekstem do zajęcia części Czechosłowacji w 1938 roku, a później Polski w roku 1939.

„(...) całą wschodnią i południowo-wschodnią Europę częściowo wypełniają odpryski niemieckiego narodu. Właśnie w tym leży powód i przyczyna następujących międzypaństwowych konfliktów. W epoce pryncypium narodowości i idei rasowej utopijna jest wiara, iż członkowie wysokowartościowego narodu mogą zostać zasymilowani. Zatem zadaniem perspektywicznego porządku europejskiego życia jest przeprowadzenie przesiedleń, aby tym sposobem zlikwidować część europejskiego podłoża konfliktów”. – Adolf Hitler mowa wygłoszona w Reichstagu 6 października 1939 roku[3][2]

Kolejną koncepcją, która inspirowała przesiedlenia, był Lebensraum, czyli zdobycie tzw. „przestrzeni życiowej” dla Niemców. Projekty i pierwsze programy osadnictwa Niemców na wschodzie kosztem wypędzeń rodzimej populacji rozpoczęto w Niemczech już podczas I wojny światowej (np. koncepcja Mitteleuropa). Stworzenie przestrzeni życiowej dla Niemców było jednym z celów II wojny światowej deklarowanych przez Adolfa Hitlera. Hitlerowcy planowali zdobycie dla Rzeszy terenów po Ural, gdzie po zwycięskiej wojnie miano osiedlić ludzi „krwi czysto nordyckiej”. Aby urzeczywistnić tę ideę, prowadzono dwutorowo przesiedlenia volksdeutschów z terenów innych państw takich jak Rosja, Rumunia czy państwa bałtyckie oraz jednoczesne wysiedlenia ludności etnicznej z terenów państw podbitych i inkorporowanych do Niemiec, jak część przedwojennej Polski czy Francji. Największą skalę działalność ta przybrała m.in. w Kraju Warty.

7 października 1939 roku opublikowany został tzw. "Dekret fuhrera i kanclerza Rzeszy o umocnieniu niemieckości", który stanowił podstawę prawną do sprowadzenia do III Rzeszy ludności niemieckiego pochodzenia mieszkającej zagranicą. Zapoczątkował on wielką akcję wysiedleńczo-koloniazacyjną w wyniku której rozpocząto wysiedlanie obywateli polskich oraz zasiedlanie na ich miejsce Volksdeutschów z zagranicy. Punkt pierwszy dekretu stawiał sobie za cel "sprowadzenie do Rzeszy tych Reichs- i Volksdeutschów mieszkających za granicą, których przewidziano do ostatecznego powrotu do kraju". W drugim w zakamuflowanej formie zapowiedziano wysiedlenia jako "zlikwidowanie szkodliwego wpływu takich narodowo obcych grup, które stanowią niebezpieczeństwo dla Rzeszy i niemieckiej wspólnoty"[4].

System organizacyjny przesiedleń[edytuj | edytuj kod]

Transport przesiedleńców niemieckich do Wielkopolski – maj 1940
Niemieccy przesiedleńcy z ziemi chełmskiej witani w wielkopolskich Pniewach portretami z Hitlerem
Łódź, marzec 1944 – Arthur Greiser przemawia podczas uroczystości na cześć milionowego Niemca przesiedlonego do Kraju Warty ze wschodniej Europy

W III Rzeszy istniały dwie organizacje zajmujące się przesiedleniami volksdeutschów na tereny okupowane. Pierwszą była organizacja VoMi (niem. Volksdeutsche Mittelstelle) (pol. Główny Urząd Kolonizacyjny dla Niemców etnicznych), a drugą RuSHA (niem. SS-Rasse-und-Siedlungshauptamt) (pol. Główny Urząd do spraw Rasowych i Osiedleńczych SS). Ich celem była germanizacja terenów podbitych za pomocą masowych wysiedleń ludności polskiej i zasiedlanie ich Niemcami. W 1940 roku obie organizacje zostały podporządkowane nowej organizacji nadrzędnej – Komisariatowi Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny, na której czele stał od jej utworzenia do końca wojny Ulrich Greifelt podlegający bezpośrednio Heinrichowi Himmlerowi. Urząd zajmował się całościowo logistyką działań mających na celu wysiedlenie względnie germanizację etnicznej ludności z terenów okupowanych i osiedlenie tam osadników niemieckich, przesiedlanych z Niemiec oraz krajów wschodniej Europy. Opracowywał w tym celu plany strategiczne oraz tworzył akty prawne regulujące te kwestie. Szefem działu przesiedleńczego był Werner Lorenz. Siedziba Urzędu mieściła się w Berlinie-Halensee, Kurfurstendamm 140[5].

Przesiedlenia w ramach akcji „Heim ins Reich”[edytuj | edytuj kod]

Przesiedlenia Niemców bałtyckich na tereny III Rzeszy i okupowanej Polski
Tereny na Lubelszczyźnie, z których w ramach tzw. Cholmeraktion przesiedlano volksdeutchów do Kraju Warty w miejsca po wysiedlonych Polakach

Pierwsze przesiedlenia Niemców miały miejsce jeszcze na krótko przed wybuchem II wojny światowej. Na podstawie umowy podpisanej między Berlinem a Rzymem w czerwcu 1939 roku przesiedlono ok. 56 tys. ludności pochodzenia niemieckiego z południowego Tyrolu i osiedlono ich na terenie Austrii. Kolejne przesiedlenia volksdeutschów nastąpiły po rozbiorze terenów Polski między Rzeszą niemiecką i ZSRR, kiedy to z jednej strony Niemcy włączyli w granice Niemiec Wielkopolskę, Pomorze Gdańskie, polską część Górnego Śląska oraz rejencję łódzką, a z drugiej wschodnia Polska, Łotwa, Estonia i część Rumunii została wchłonięta przez ZSRR. Na przełomie października i listopada 1939 roku Niemcy podpisali z ZSRR umowy o przesiedleniach Niemców z terenów Łotwy i Estonii oraz okupowanego przez ZSRR Wołynia i Galicji wschodniej. W 1940 Niemcy podpisali kolejną niemiecko-radziecką umowę o przesiedleniach z Bukowiny i Besarabii, oraz umowę z Rumunią o przesiedleniach Niemców z południowej Bukowiny i Dobrudży. Przesiedlenia w ramach akcji „Heim ins Reich” były dobrowolne. Niemiecko-radziecki układ o przesiedleniu z Besarabii i Północnej Bukowiny z 5 września 1940 głosił „(...) Chęć przesiedlenia może być wyrażona ustnie bądź pisemnie. Przesiedlenie jest dobrowolne; nie może być przy tym stosowany żaden pośredni lub bezpośredni nacisk”[6]. W latach 1939-1944 miały miejsce następujące przesiedlenia:

  • Przesiedlenia z Łotwy i Estonii w latach 1939-1941 objęły wg różnych szacunków między 69-76,9 tys. Niemców, z czego większość osób trafiło na tereny oczyszczonego z Polaków i Żydów Kraju Warty oraz Pomorza.
  • Przesiedlenia z Litwy w 1941 roku objęły między 51-54 tys. Niemców.
  • Przesiedlenia z Wołynia i Galicji wschodniej w latach 1939-1940. Akcja objęła między 128-136 tys. volksdeutschów z czego ok. 85 tys. osiedlono w Kraju Warty, a pozostałą część w innych częściach III Rzeszy.
  • Przesiedlenia z ziemi chełmskiej 1939-1940 – objęły 32,9 tys. Niemców, z czego 19 tys. trafiło do Kraju Warty.
  • Przesiedlenia z Północnej Bukowiny w 1940 roku objęły ok. 64 tys. osób niemieckiego pochodzenia, z czego ok. 34 tys. trafiło do Kraju Warty.
  • Przesiedlenia z Besarabii w 1940 roku objęły ok. 93,3 tys. Niemców, z czego ok. 40 tys. trafiło do Kraju Warty.
  • Przesiedlenia z Jugosławii w latach 1941-1942 objęła ok. 36 tys. osób.
  • Przesiedlenia z okupowanych części ZSRR w latach 1943-1944 objęły ok. 250 tys. volksdeutschów, z czego ok. 244 tys. osiedlono w Kraju Warty
Główne fale przesiedleń ludności niemieckiej w latach 1939–1944[7]
Nazwa terytorium Okres przesiedlenia Liczba wysiedlonych
Południowy Tyrol 1939–1940 83 tys.
Łotwa i Estonia 1939–1941 69 tys.
Litwa 1941 54 tys.
Wołyń, Galicja Wschodnia, Obszar Narwi (Nerewdeutschland) 1939–1940 128 tys.
Generalne Gubernatorstwo 1940 33 tys.
Północna Bukowina i Besarabia 1940 137 tys.
Rumunia (Płd. Bukowina i Płn. Dobrudża) 1940 77 tys.
Jugosławia 1941–1942 36 tys.
ZSRR 1939–1944 250 tys.
Razem 1939–1944 867 tys.

Przygotowania do przesiedleń[edytuj | edytuj kod]

„Na naszą wioskę przyszła kolej w dniu 17 stycznia 1940 roku o godzinie 18 (...) Nowi gospodarze przyjechali z Damasławka na wozach w asyście gestapowca Drewsa z Turzy(...) asystowało kilku żandarmów i członków SA. Idąc kolejno od jednego gospodarstwa do drugiego, osiedlali wyznaczonych Niemców. Zaskoczonym niespodziewaną „wizytą” Polakom oświadczano, że z tą chwilą właścicielom gospodarstwa jest taki to a taki Niemiec i że należy natychmiast opróżnić dla niego i jego rodziny odpowiednie pomieszczenia oraz pozostawić następcy na własność: meble, część bielizny, pościele. Wywłaszczonemu Polakowi dawano kilkanaście minut na zebranie tego, co Niemcy uważali za stosowne.(...) W czasie jednej godziny hitlerowcy wyrzucili w ten sposób z ojcowizny piętnastu polskich gospodarzy.” – Stanisław Kabaciński – mieszkaniec Czeszewa w powiecie wrzesińskim[8]

Przesiedlenia Niemców z południowej i wschodniej Europy były możliwe na tak dużą skalę dzięki wcześniejszym wysiedleniom Żydów oraz Polaków z terenów przedwojennej Polski włączonych w granice III Rzeszy. Równolegle z przesiedleniami Niemców z innych europejskich państw miało miejsce również wysiedlanie obywateli przedwojennej Polski z terenów Wielkopolski, Pomorza, Górnego Śląska, ziemi łódzkiej, Zamojszczyzny, Mazowsza itp. Na Śląsku po decyzji Heinricha Himmlera w połowie 1942 roku utworzono specjalny system obozów koncentracyjnych dla Polaków pod nazwą "Polenlager" służących do przetrzymywania wysiedlanych Polaków, którzy mieli zrobić miejsce dla przesiedlanych w ramach akcji Heim ins Reich Niemców ze wschodu[9][10].

  • Przesiedleń Niemców ze wschodu, z terenów zajętych przez ZSRR, dokonywano na tereny Kraju Warty po wysiedleniu 680 tys. Polaków i Żydów w latach 1939–1940. W Wielkopolsce osiedlono ponad 50 tys. Niemców z Wołynia, z Galicji – ponad 50 tys., z Podlasia – prawie 10 tys. Zgodnie z porozumieniem z ZSRR, rozpoczęto w 1940 r. politykę „repatriacji” dziesiątek tysięcy Niemców z Besarabii, Bukowiny i innych części Rumunii. Istniały plany sprowadzenia na te tereny Niemców zamieszkujących obie Ameryki.
  • Przesiedlenia na Pomorze – według niepełnych danych, podczas okupacji z różnych stron Europy przybyło na Pomorze około 130 tys. Niemców, w tym 57 tys. z Europy Wschodniej[11]
  • Przesiedlenia na Zamojszczyznę – powiązane z szeregiem akcji pacyfikacyjnych oraz wysiedleńczych ludności polskiej[12]. Władze III Rzeszy zamierzały osiedlić 60 tys. kolonistów niemieckich, jednak w wyniku oporu polskiego podziemia zdołano osiedlić ich na terenie Zamojszczyzny jedynie 12 tys.
Information icon.svg Osobny artykuł: Zamojszczyzna (1942-1943).
  • Przesiedlenia na Żywiecczyznę – w latach 1940–1943 z terenów tych wysiedlono ok. 20 497 Polaków. W ich domach osiedlono ok. 10 000 przesiedleńców z Galicji wschodniej i Bukowiny[13].
Information icon.svg Osobny artykuł: Akcja Saybusch.

W wyniku masowych przesiedleń ponad milion volksdeutschów osiedlono m.in. na terenach należących do przedwojennej Rzeczypospolitej – Pomorza, Kraju Warty, rejencji łódzkiej itp.

„Wypędzeni” przesiedleńcy z czasów II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie Niemcy przesiedlani w latach 1939–1944 ze wschodniej Europy przez rząd narodowosocjalistyczny na tereny okupowanej Polski oraz Generalnego Gubernatorstwa uciekając przed Armią Czerwoną na zachód uzyskali status „wypędzonych”. Prezydent Niemiec Horst Köhler publicznie zdystansował się od tego statusu, gdy również został do nich zaliczony[14]. Jego rodzina została przesiedlona do Rzeszy w roku 1940 z anektowanej przez ZSRR rumuńskiej Besarabii[15] w konsekwencji ustaleń paktu Ribbentrop-Mołotow. W 1942 niemiecka organizacja VoMi osiedliła ich w Skierbieszowie koło Zamościa, skąd dwa lata później, razem z matką i trojgiem rodzeństwa, uciekli przed Armią Czerwoną.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Mówi o tym w punkcie I „Niemiecko-radziecki układ o przesiedleniu z Besarabii i Północnej Bukowiny” z 5 września 1940 – Praca zbiorowa „Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1945. Atlas ziem Polski”, Demart 2008, s. 162, ISBN 978-83-7427-391-6.
  2. 2,0 2,1 Praca zbiorowa: Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1945. Atlas ziem Polski. Demart, 2008. ISBN 9788374273916.
  3. Dokumente der Deutchen Politik. Bd. VII, 1, Berlin 1940, s. 347.
  4. Alfred Koneczny, "Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa. Okres okupacji hitlerowskiej..", Wrocław 1980, str. 16.
  5. Rozporządzenie nr 67/I za Dzieci polskie oskarżają. Józef Wnuk, Helena Radomska-Strzemecka, PAX, Warszawa 1961.
  6. Praca zbiorowa „Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1945. Atlas ziem Polski”, Demart 2008, s. 162, ISBN 978-83-7427-391-6.
  7. Enzyklopadie Migration in Europa. Vom 17. Jahrhundert bis zur Gegenwart. München: K.J.Bade, 2007, s. 1082–1083. (niem.)
  8. Ryszard Dyliński, Marian Flejsierowicz, Stanisław Kubiak: Wysiedlenie i poniewierka. Wspomnienia Polaków wysiedlonych przez okupanta hitlerowskiego z ziem polskich „wcielonych” do Rzeszy 1939-1945. Wyd. Poznańskie, Poznań 1985, ISBN 83-210-0529-2.
  9. Roman Harbar, Zofia Tokarz, Jacek Wilczur: Czas niewoli, czas śmierci. Interpress, Warszawa 1979
  10. Roman Z. Hrabar: Niemieckie obozy dla Polaków na Śląsku w czasie II wojny światowej "Polenlager", Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, Wydawnictwo "Śląsk", 1972
  11. Piotr Szubarczyk. „Umacnianie niemczyzny” na polskim Pomorzu. „Nasz Dziennik”. 
  12. Z. Klukowski: Zamojszczyzna 1944–1959. Warszawa: 2007. ISBN 978-83-88288-93-7.
  13. Mirosław Sikora. Aktion Saybusch. Geneza i cel niemieckich akcji przesiedleńczych. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, 2009. 
  14. Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 30 grudnia 2007.
  15. Artykuł: Prezydent wszystkich wypędzonych we „Wprost” nr 35, 2006 r., s. 6. W pakcie o granicach i przyjaźni pomiędzy III Rzeszą a Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich z 28.09.1939 r. uzgodniono repatriację ludności pochodzenia niemieckiego z terenów okupowanych i anektowanych przez ZSRR. Obejmowało to zarówno wschodnie tereny II Rzeczypospolitej jak i anektowane przez ZSRR latem 1940 Litwę, Łotwę, Estonię i rumuńską Besarabię.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Praca zbiorowa: Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1945. Atlas ziem Polski. Demart, 2008. ISBN 9788374273916.
  2. Z. Klukowski: Zamojszczyzna 1944–1959. Warszawa: 2007. ISBN 978-83-88288-93-7.