Hunowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Hunowie (gr. Οῦννοι, Χοῦνοι; łac. Huni, Hunni, Chuni, Unni[1]) – lud koczowniczy, który ok. roku 370 najechał Europę i wywołując wielką wędrówkę ludów, przyczynił się do upadku Cesarstwa Rzymskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Hunowie (jako Χοῦνοι) po raz pierwszy wzmiankowani są przez Ptolemeusza (zm. ok. 168), który umieszcza ich pośród ludów europejskiej Sarmacji. Analiza jego tekstu pozwala na przyjęcie, że ówcześni Hunowie żyli pomiędzy Donem a Manyczem na północy, górnym biegiem Kubania na południu i Morzem Azowskim na zachodzie. Na wschodzie ich terytorium mogło się rozciągać aż do Morza Kaspijskiego i regionu ujścia Wołgi. Wydaje się, że w ciągu następnych dwóch stuleci nie zmienili oni miejsca pobytu, ponieważ Ammianus Marcellinus nadal umieszcza ich „za maeockimi bagnami”, czyli w pobliżu Morza Azowskiego. W sumie nawet sceptyczny wobec utożsamiania „Hunów” Ptolemeusza z Hunami późniejszymi Denis Sinor przyznaje, że „nie można polemizować ze stwierdzeniem, iż przed wejściem w kontakt ze światem rzymskim Hunowie żyli na wschód od Morza Azowskiego, na stepach południowej Rosji, lub być może nawet dalej na wschodzie”[1].

Zarówno Ptolemeusz, jak i Ammianus, umieszczają Hunów w pobliżu Alanów, i to ci ostatni mieli być pierwszą ofiarą najazdu Hunów ok. roku 370. Pokonani Alanowie zostali zmuszeni do brania udziału w następnych wyprawach wojennych swoich zwycięzców. Połączone siły Hunów i Alanów ok. roku 376 zwróciły się przeciwko Ostrogotom. Ich król, Hermanaryk, miał popełnić samobójstwo, nie będąc w stanie przeciwstawić się najeźdźcy, zaś jego następca, Witimeris, zginął w bitwie. Po tych wydarzeniach Ostrogoci podporządkowali się Hunom, chociaż nadal byli rządzeni przez własnego króla. Część Ostrogotów nie pogodziła się jednak z huńską dominacją i nawiązała kontakt z wodzem Wizygotów Atanarykiem. Hunowie jednak niespodziewanie przekroczyli Dniestr i pobili Atanaryka, zanim ten zdołał połączyć się z niezadowolonymi Ostrogotami. Pokonani Wizygoci schronili się albo w regionie Karpat, albo w Tracji, gdzie Rzymianie pozwolili im się osiedlić. W Tracji jednak wkrótce podnieśli bunt i w roku 378 pokonali Rzymian pod Adrianopolem[2][3].

O wspomnianym jedynie przez Jordanesa królu (łac. rex) Hunów, Balamberze, który miał zapoczątkować wojnę z Ostrogotami, nie wiadomo nic poza jego imieniem. Według jednego z historyków: „Wydaje się czymś rozsądnym założyć, że Balamber nigdy nie istniał; Goci wymyślili go, by wyjaśnić, kto ich podbił”[4]. Denis Sinor uważa, że w najlepszym wypadku Balamber był przywódcą plemienia lub ad hoc utworzonej grupy wojowników. Według Ammianusa Hunowie „Gdy dostaną do rozpatrzenia jakieś ważne sprawy publiczne, wszyscy odbywają naradę, nie zsiadając z koni. Nie poddają się żadnej władzy królewskiej, lecz zadowalają mało rygorystycznym przywództwem swej elity”[5]. Źródła nie dostarczają żadnych świadectw istnienia narodowej świadomości wśród Hunów, ani nawet silniejszego poczucia solidarności. Przeciwko swoim huńskim agresorom Witimeris miał zaciągnąć również huńskich najemników. Autonomię różnych huńskich grup potwierdza także fakt, że część z nich przyjęła status sprzymierzeńców i wspólnie z Gotami i Alanami osiedliła się w Panonii. Ci Hunowie brali następnie udział w wojnach Cesarstwa Rzymskiego, w roku 384 walcząc przeciwko Jutungom na służbie Walentyniana II (375-392), zaś w roku 388 pomagając Teodozjuszowi I (379-395) pokonać uzurpatora Maksymusa. W roku 394 huńscy wojownicy z Tracji ponownie zostali najęci przez Teodozjusza, kiedy ten walczył z uzurpatorem Eugeniuszem. Nie ulega wątpliwości, że na przełomie IV i V stulecia „nikt nie mógł rościć sobie pretensji do władzy nad wszystkimi huńskimi frakcjami”, o czym świadczy także fakt, iż aż do roku 395 żaden Hun (oprócz wątpliwego Balambera) „nie jest wspomniany z imienia – jasna wskazówka co do tego, że żaden z nich nie był wpływowym przywódcą”[6].

W latach 395-396 Hunowie przedsięwzięli wielki rajd przez Kaukaz do Armenii, Syrii, Palestyny i północnej Mezopotamii, który był „traumatycznym wydarzeniem dla mieszkańców tych całkowicie cywilizowanych regionów”[6]. Na czele tej wyprawy mieli stać niejacy Basich i Kursich, których źródła określają jako „archontów” (gr. ἄρχωντες), przez co należy rozumieć wysokiej rangi dowódców. Zanim Hunowie wycofali się ze splądrowanych terytoriów, mieli jeszcze podjąć atak na perski Ktezyfon, jednak w wyniku Sasanidzkiego kontrataku ponieśli ciężkie straty i musieli porzucić większość swojej zdobyczy. Kierunek huńskiej inwazji sugeruje, że większość z nich pozostała na Stepie Pontyjskim, nie biorąc udziału w wędrówce ludów. Niemniej jednocześnie z wyprawą azjatycką inni Hunowie przekroczyli Dunaj, atakując Trację, i źródła wskazują, że w tym okresie część Hunów wybrała jako miejsce zamieszkania Panonię i dzisiejszą wschodnią Rumunię[7].

To te ostatnie tereny były bazą operacji Uldina, drugiego po Balamberze wodza Hunów, którego źródła nazywają królem (regulus). Kiedy w roku 400 gocki wódz Gajnas po swoim nieudanym buncie przeciwko cesarstwu postanowił z resztkami swojej armii uciec za Dunaj, został rozgromiony właśnie przez siły Uldina. Ten odesłał głowę Gajnasa cesarzowi Arkadiuszowi (395-408) i otrzymał za to nagrodę, zaś pomiędzy Hunami a wschodnim cesarstwem zawarty został traktat. Nie przeszkodziło to jednak Uldinowi w latach 404-405 przedsięwziąć kolejnego rajdu na Trację, jak zwykle bez zamiaru trwałej okupacji. W kwietniu 406 roku Hunowie w służbie dowódcy wojsk cesarstwa zachodniego, Stylichona, przyczynili się do pokonania gockiego króla Radagajsa w bitwie pod Fiesole. W roku 408 Uldin ponownie zaatakował Trację, zdobywając Castra Martis (dzis. Kuła) w Mezji. Jednakże wkrótce wiele jego wojsk, przekupionych przez cesarza, opuściło go, inne zaś zostały zniszczone, tak że Uldin z trudnością przedostał się na północny brzeg Dunaju, gdzie słuch po nim zaginął. W roku 409 oddział trzystu Hunów walczył po stronie Rzymian przeciwko gocko-huńskiej armii Ataulfa, co było kolejnym widomym znakiem tego, iż „Hunowie stanowili militarną rezerwę, na której mógł polegać każdy, kto był gotów zapłacić cenę (w pieniądzu i dewastacji)”[8].

W roku 412 Rzymianie zawarli traktat z kolejnym huńskim „królem”, Charatonem, którego siedziba prawdopodobnie znajdowała się w Panonii. Poza tym o Charatonie nie wiemy właściwie nic i nie posiadamy żadnych wiadomości o Hunach aż do roku 422. W tym roku Hunowie najechali Trację pod wodzą niejakiego Rugi (zm. 434), zagrażając samemu Konstantynopolowi i ostatecznie wymuszając traktat, zgodnie z którym cesarstwo miało im co roku wypłacać 350 funtów złota. Ruga kontrolował tereny położone na południe od Karpat oraz na północ od Dunaju, podczas gdy jego brat Oktar (zm. 430) rządził na terytorium Niziny Węgierskiej. Oktar miał zginąć w roku 430 w walce z Burgundami. W roku 425 Aecjusz, który był niegdyś zakładnikiem Hunów i od tej pory pozostawał z nimi w zażyłych stosunkach, przyprowadził podobno 60 tys. Hunów na pomoc uzurpatorowi Janowi. Jan został zabity przez siły Walentyniana III (425-455) klika dni przed przybyciem huńskich posiłków, jednak ich obecność pozwoliła Aecjuszowi na wytargowanie dla siebie przebaczenia i stanowiska. Na jego prośbę Hunowie mieli powrócić, nie wyrządzając szkody. W roku 432 Ruga wsparł Aecjusza, pomagając mu w przywróceniu jego władzy w Rawennie, za co w następnym roku Hunowie otrzymali prowincję Pannonia Prima[9].

Przypuszczalny zasięg terytorium kontrolowanego przez Attylę ok. roku 450

Mając zapewniony pokój z cesarstwem zachodnim, Ruga zagroził cesarstwu wschodniemu, oświadczając, że zamierza rozpocząć wojnę z plemionami uważanymi przez niego za jego poddanych, które niegdyś uciekły na bizantyńskie terytorium. Rzymianie rozpoczęli negocjacje, podczas których Ruga zmarł. Niemniej władzę objęli po nim jego następcy, Bleda (434-444 albo 445) na dawnym terytorium Rugi, a Attyla (ok. 430-453) Oktara, i kontynuowali rozmowy. Zawarty w ich wyniku traktat z Margus (dzis. Požarevac) podwyższał należny Hunom trybut do 700 funtów złota. W roku 436 Hunowie wespół z Aecjuszem zniszczyli burgundzkie królestwo Wormacji, co mogło być ich zemstą za śmierć Oktara. Te wydarzenia stały się potem historycznym rdzeniem „Pieśni o Nibelungach”. W latach 436 do 439 huńskie oddziały wspierały także Rzymian w walce z Wizygotami na terenie Galii, dopóki nie zostały przez tych ostatnich zniszczone. W roku 441 ponownie jednak wybuchła wojna pomiędzy Hunami a wschodnim cesarstwem. W jej trakcie Hunowie zniszczyli takie miasta jak Viminacium, Margus, Singidinum (dzis. Belgrad) oraz kluczową twierdzę Sirmium. Rozmiary klęski cesarstwa obrazują twarde warunki pokoju z roku 447. Roczny trybut miał być podniesiony do wysokości 2100 funtów złota, a ponadto Rzymianie mieli zapłacić 6000 funtów trybutu zaległego. Huńscy uciekinierzy mieli być wydani i miano nie udzielać im schronienia w przyszłości, a na południe od Dunaju cesarstwo miało utworzyć szeroki na pięć dni drogi pas ziemi niczyjej, tak by łatwo można było kontrolować ruchy armii[10][11].

Gdzieś w roku 444 albo 445 Attyla zabił Bledę i stał się jedynym władcą Hunów. Zakres jego władzy jest jednak trudny do oszacowania. Rzymscy historycy, koncentrując się na aktywności Hunów na Bałkanach, nie dostarczają informacji na temat ich polityki na Stepie Pontyjskim. Z relacji Priskosa wiemy, że gdzieś ok. roku 445 Hunowie prowadzili wojnę z zamieszkującym nad Morzem Czarnym ludem Akatzirów, który po klęsce został oddany we władanie syna Attyli Ellaka (453-454 albo 455). Świadczy to o tym, że nie ma powodów, by uważać, że Hunowie stracili kontrolę nad Stepem Pontyjskim. W roku 449 Attyla wyraził swoje niezadowolenie z powodu niedotrzymywania przez Rzymian warunków pokoju z roku 447, to jest oferowanie azylu huńskim dezerterom i nieutworzenie pasa ziemi niczyjej na południe od Dunaju. W rezultacie negocjacji w roku 450 zawarto kolejny traktat pomiędzy Hunami a wschodnim cesarstwem. Jednakże po śmierci Teodozjusza II (408-450) 28 lipca tego samego roku jego następca Marcjan (450-457) odmówił płacenia Hunom rocznego trybutu. W tej sytuacji pod pretekstem odwetu za odmowę ręki siostry Walentyniania III, Honorii, Attyla zaatakował Galię. Aecjusz porozumiał się jednak ze swoimi dawnym wrogami, Wizygotami, i wspólnie odparli oni huńsko-germańską armię w bitwie na Polach Katalaunijskich w roku 451. Mimo porażki, w następnym roku Attyla wyruszył na Italię i zdobył Akwileję, miał się jednak wycofać na prośbę papieża Leona Wielkiego (440-461). Do podjęcia tej decyzji z pewnością przyczynił się chorobliwy klimat doliny Padu i atak cesarza Marcjana na wschodzie[12][13].

Attyla był bez wątpienia najważniejszym z władców Hunów, jednak według Otto Maenchen-Helfena jego potęga została wyolbrzymiona. Kontrolował on Panonię i niektóre ziemie przyległe oraz był władcą Hunów, Gotów i Gepidów, oraz być może innych grup. Także w jego przypadku nie jest czymś pewnym, czy panował on nad wszystkimi Hunami, w szczególności dotyczy to Hunów północnokaukaskich. Był on „przez kilka lat czymś więcej niż niedogodnością dla Rzymian, chociaż w żadnym momencie realnym zagrożeniem”[14]. Jego celem było zmuszenie Rzymian do uregulowania kwestii płacenia trybutu, a jego kampanie nie miały na celu podboju. Były raczej typowymi próbami koczowników zapewnienia sobie stałego dopływu dostaw i gotówki. Na tym polu Attyla poniósł klęskę. Kiedy zmarł w roku 453 „jego pospiesznie zbudowana konfederacja (którą z trudnością można nazwać państwem, a tym bardziej imperium) załamała się”[15]. Władza uległa podziałowi pomiędzy synów Attyli, co musiało osłabić autentycznie huński element w każdym z nowo powstałych władztw. Hunowie stanowili mniejszość wśród coraz bardziej germańskiej populacji, a w sytuacji porażki ich polityki w stosunku do cesarstwa nie było powodu by nadal to oni jej przewodzili. Król Gepidów Ardaryk stanął na czele buntu koalicji różnych ludów przeciwko Hunom, pokonując ich w roku 454 albo 455 w bitwie nad rzeką Nedao. Straty Hunów miały być bardzo ciężkie, w bitwie zginął m.in. najstarszy syn Attyli, Ellak. Wielu z tych, którzy przeżyli, udało się w kierunku nadczarnomorskich stepów, gdzie władzę miał nad nimi przejąć kolejny syn Attyli, Ernak. Wydaje się, że jego starszy brat, Dengizich (zm. 469), zajął miejsce Ellaka. W roku 467 obaj bracia zażądali od cesarza Leona I (457-474) zawarcia traktatu i otwarcia targowiska, na którym Hunowie mogliby handlować z Rzymianami, spotkali się jednak z odmową. W tej sytuacji Dengizich chciał rozpocząć wojnę, ale Ernak wolał odejść na Step Pontyjski. Osamotniony Dengizich bezskutecznie próbował odzyskać Panonię i prosił Leona o ziemię i pieniądze. Była to próba odnalezienia się Hunów w ramach cesarstwa i Leon zgodził się ich przyjąć na bizantyńskim terytorium. Dengizich miał jednak nie przestrzegać zawartych ustaleń i jego Hunowie w roku 469 zostali pokonani w bitwie, a głowa jego samego została wystawiona w Konstantynopolu na widok publiczny[16][17].

Najwyraźniej większość huńskich plemion o rodowodzie koczowniczym powróciła na stepy i została włączona w nowe grupy plemienne. Współczesne mu źródła nie mówią nic o dalszych losach Ernaka, jako Irnik występuje on jednak w „Imienniku chanów protobułgarskich”, co sugeruje, że Hunowie wzięli udział w etnogenezie Bułgarów. Nie ma jednak sposobu by ocenić, czy ci, którzy poszli za Ernakiem, stanowili większość Hunów. Dalsze losy tych ostatnich są trudne do prześledzenia także dlatego, iż w bizantyńskiej historiografii nazwa „Hunowie” zaczęła służyć jako ogólne określenie ludów koczowniczych, tak że stosowano ją do ludów, które ani pod względem politycznym, ani etnicznym, nie miały z nimi wiele wspólnego. Kiedy zatem appendiks do syryjskiej kroniki Pseudo-Zachariasza Retora opisuje misję ormiańskiego biskupa Kardusata wśród północnokaukaskich Hunów w połowie VI w., to nie możemy być pewni, czy chodzi tu rzeczywiście o Hunów, czy też o Sabirów, którzy w tym okresie także zamieszkiwali ten region i często byli nazywani Hunami. Nie całkiem jasna jest także tożsamość etniczna „huńskiego” króla Gordasa, który według źródeł bizantyńskich w roku 527 miał się nawrócić na chrześcijaństwo, został jednak zamordowany przez swojego brata, gdy spalił czczone przez swój lud bożki. Bardziej pewna jest identyfikacja ludu, który na północ od Derbentu tworzył tzw. „Kaukaskie królestwo Hunów” i w roku 682 był przedmiotem misji albańskiego biskupa Izraela. Nie wiemy nic o początkach tego państwa, ale ci Hunowie są wyraźnie odróżniani od Sabirów. Ich królestwo podlegało Chazarom i stanowili oni odrębną grupę aż do końca VII wieku, kiedy przestali figurować w źródłach. „Prawdopodobnie bezpiecznie jest powiedzieć, że była to ostatnia dająca się zidentyfikować społeczność huńska, jeśli nie zaliczymy do takiej huńskiego biskupstwa wymienionego w Notitia episcopatum datowanego na połowę VIII wieku”[18].

Pochodzenie i język[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Język huński.

Zgodnie z hipotezą wysuniętą po raz pierwszy przez Josepha de Guignesa w roku 1758, Hunowie są potomkami Xiongnu, od IV w. p.n.e. koczujących na północ od Chin. W roku 36 p.n.e., a potem znowu w roku 91 n.e., po klęskach poniesionych w walce z wojskami dynastii Han część Xiongnu udała się na zachód. Druga z tych grup w roku 153 miała znajdować się na północ od pasma Tienszan (o jej dalszych losach brak jest informacji). W sogdyjskim dokumencie z roku 313 znajduje się informacja, że „Xwn” splądrowali Luoyang, natomiast ze źródeł chińskich wynika, że byli to Xiongnu. Z kolei Dharmaraksza w swoich przekładach z sanskrytu oddawał „Hūṇa” (utożsamianych z Heftalitami) jako „Xiongnu”. Dla specjalistów z dziedziny chińskiej fonologii bliskość starożytnej wymowy chińskich znaków, które dzisiaj transkrybuje się jako „Xiongnu” do sogdyjskiego „Xwn” czy sanskryckiego „Hūṇa”, nie ulega wątpliwości[19]. Przeciwnicy tej koncepcji zauważają jednak, iż termin „Hun” często pełnił rolę generalnego określenia ludów barbarzyńskich. Tak np. Hunami Bizantyńczycy często określali Węgrów lub Turków Osmańskich. „Niemcy nie są ani Hunami, ani Xiongnu, chociaż w korespondencji z Franklinem D. Rooseveltem Winston Churchill nazywa ich Hunami. Lud, który zdobył Luoyang w 311 nie może być identyczny z ludem, który walczył z Gotami około sześćdziesiąt lat później”[20].

Nawet zwolennicy utożsamienia nazw „Xiongnu” i „Hunowie” przyznają, że nie oznacza to, iż Hunowie europejscy są bezpośrednimi potomkami Xiongnu. Nazwa „Hunowie”, wywodząca się od Xiongnu, mogła bowiem być używana kolejno przez wiele plemion. Należy zatem mówić raczej nie o tym, że europejscy Hunowie są potomkami Xiongnu, lecz iż używając ich imienia, chcieli być za takich uważani. W Księdze Wei pod datą roczną 457 znajduje się zapis, zgodnie z którym „dawniej Xiongnu zabili króla (Sogdiany) i zagarnęli jego kraj. Król Huni jest trzecim królem tej linii”[19]. W innym miejscu wspomina ona z kolei o „resztkach potomków Xiongnu” jako zachodnich sąsiadach odłamu Rouran, na północny zachód od Gobi, około 400 roku n.e. Sugeruje to przetrwanie tożsamości Xiongnu daleko na północy, w miejscu, gdzie należało się ich spodziewać po tym, jak większość ich oddziałów przekroczyła Wołgę albo Syr-darię. Z archeologicznego punktu widzenia nie budzi dzisiaj większych wątpliwości fakt wywodzenia się huńskich kotłów z Węgier od kotłów Xiongnu – były one używane i zakopywane w tych samych miejscach, nad brzegami rzek, co dowodzi istnienia kulturalnej ciągłości pomiędzy Xiongnu i Hunami. W sumie zatem „nie posiadamy nieprzerwanego łańcucha świadectw, które bezpośrednio łączyłyby Xiongnu z Hunami. Ale taki łańcuch wydaje się prawdopodobny. Rdzeń Xiongnu (nie jest jasne czy etniczny czy polityczny) pozostał, zachowując swoją pełną prestiżu nazwę, podczas gdy doznawał etnicznych i bardzo prawdopodobnie językowych przemian”[21].

Hunowie, wędrując z Azji Środkowej, wchłonęli elementy irańskie, słowiańskie i germańskie. Wieloetniczność Hunów potwierdzają zapiski starożytnych historyków, które świadczą o tym, że mówiło się wśród nich wieloma językami[22]. Za język „właściwych” Hunów uważa się najczęściej jakąś odmianę tureckiego lub innego języka ałtajskiego, uzasadniając to rozważaniami etymologicznymi (np. imię Attyla wiąże się z tureckim określeniem WołgiAtil/Itil). Według Omeljana Pritsaka huński był językiem ałtajskim, „pomiędzy tureckim a mongolskim, prawdopodobnie bliższym temu pierwszemu niż ostatniemu. Język ten miał silne powiązania ze starobułgarskim i współczesnym czuwaskim[23]. Ostateczne rozstrzygnięcie kwestii językowej afiliacji Hunów nie jest jednak możliwe, ponieważ „nie ma niepodważalnego świadectwa dotyczącego ich języka. [...] Bardzo niewiele słów języka Hunów – w większości imion – zostało odnotowanych we współczesnych im źródłach i ich analiza, lub, jak powinniśmy raczej powiedzieć, odcyfrowanie, nie przyniosło powszechnie zaakceptowanych lub możliwych do przyjęcia rozwiązań”[18]. Źródła nie pozostawiają wątpliwości, że wygląd typowych Hunów bardzo różnił się od wyglądu mieszkańców świata rzymskiego. Opis Attyli dany przez Priskosa wskazuje, że był on mongoloidem. Jednakże tych niewiele grobów, które mogą być uważane za huńskie, zawiera zaledwie kilka mongoloidalnych czaszek i żadna z nich nie może być z pewnością przypisana Hunom. Znaczne proporcje niemongoloidalnego elementu znalezionego w grobach datowanych na okres huński pokazują mieszany charakter populacji zarówno najeźdźców, jak i podbitych. Jednym z wyjaśnień braku mongoloidalnych pozostałości może być praktykowanie przez Hunów kremacji zmarłych, ale zwyczaj ten nie jest wspomniany w źródłach pisanych[24].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Huńska fibula z motywem głowy konia
 Osobne artykuły: Religia HunówSztuka Hunów.

Zachowało się wyjątkowo mało archeologicznych pozostałości kultury Hunów, jednakże nawet te nieliczne przedmioty, których charakter można bez wątpliwości określić jako huński, jasno wskazują na ich pochodzenie z Azji Wewnętrznej. Są to m.in. refleksyjne, kompozytowe łuki i wspomniane już brązowe kotły, w większości w kształcie chińskich dzwonów. Kotły znalezione w Europie posiadają oczywiste odpowiedniki w Azji Środkowej, Syberii i północnych Chinach. Zgodne ze zwyczajami koczowników Wielkiego Stepu są także znane nam huńskie praktyki dyplomatyczne (takie choćby jak negocjacje prowadzone na grzbietach koni), a opis pogrzebu Attyli wskazuje, że także ryty pogrzebowe Hunów nie różniły się znacząco od ich azjatyckich pobratymców. Według wspomnianego już biskupa Izraela, kaukascy Hunowie składali w ofierze konie „gigantycznemu, dzikiemu potworowi, którego przywoływali jako boga T’angri Chana”, oraz oddawali cześć ogniu, wodzie, bogom dróg i księżycowi, „a wszystkie stworzenia w ich oczach były na pewien sposób godne szacunku”[25]. Wszystko to ma swoje odpowiedniki w kultach ludów tureckich, a T’angri Chan to oczywiście Tengri, najwyższy bóg ludów ałtajskich[25].

Hunowie według rzymskich obserwatorów byli narodem wojowników. Ich jedyną produktywną i możliwą do sprzedania na rynku umiejętnością były działania militarne. Wartość bojowa Hunów zależała od ilości pastwisk dostępnych dla ich koni. Ich militarne porażki próbuje się wyjaśnić tym, że kiedy osiedli na Nizinie Węgierskiej, ze względu na jej warunki musieli się stać półkoczownikami lub nawet zrezygnować z koczownictwa w ogóle. Ich siły nie były już w większości konne i pozbawione charakterystycznej dla koczowników ruchliwości utraciły swoją przewagę nad Rzymianami. Tereny Zachodniej Europy, ze względu na brak dostatecznej ilości paszy dla koni nie nadawały się do zastosowania tradycyjnej koczowniczej strategii. Jak pisze Denis Sinor „na Polach Katalaunijskich Hunowie stanowili mniejszość huńskiej armii, w bitwie Goci walczyli z Gotami na swój tradycyjny sposób. W relacji danej przez Jordanesa nie wspomina się o szarżach huńskiej kawalerii, które robiły takie wrażenie na tych, co widzieli je wcześniej, a „deszcz strzał”, również tak typowy dla huńskiej sztuki wojennej, miał pochodzić od Rzymian, nie od Hunów. [..] Hunowie na Polach Katalaunijskich mogą być porównani do piechoty morskiej operującej głęboko na lądzie, z dala od brzegu, z przerwanymi liniami zaopatrzenia”[26]. Nie znamy żadnych szczątków huńskich koni, jednak źródła zawierają wiele odniesień do tych brzydkich, lecz wytrzymałych zwierząt, posiadamy także ich dosyć szczegółowy opis pozostawiony przez weterynarza Wegecjusza. Na tej podstawie można bezpiecznie założyć, że typowy huński koń pochodził od mongolskiego kuca[27].

Wikimedia Commons
Zobacz hasła Hun i huński w Wikisłowniku

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Sinor 1990 ↓, s. 178-179.
  2. Martin Schottky: Huns (ang.). Encyclopaedia Iranica. [dostęp 14 czerwca 2012].
  3. Sinor 1990 ↓, s. 180.
  4. E.A. Thompson: A History of Attila and the Huns. London: 1948, s. 57. za: Denis Sinor: The Hun period. W: Denis Sinor: The Cambridge History of Early Inner Asia. Cambridge: Cambridge University Press, 1990, s. 181. ISBN 0521243041.
  5. Marcellinus 2002 ↓, s. 200.
  6. 6,0 6,1 Sinor 1990 ↓, s. 182.
  7. Sinor 1990 ↓, s. 182-184.
  8. Sinor 1990 ↓, s. 185.
  9. Sinor 1990 ↓, s. 185-187.
  10. Sinor 1990 ↓, s. 187-190.
  11. Tyszkiewicz 2004 ↓, s. 116, 121.
  12. Sinor 1990 ↓, s. 189-197.
  13. Tyszkiewicz 2004 ↓, s. 146.
  14. Otto J. Maenchen-Helfen: The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1973, s. 125-126. ISBN 0-520-01596-7. za: Peter B. Golden: An introduction to the history of the Turkic peoples: ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992, s. 91. ISBN 9783447032742.
  15. Golden 1992 ↓, s. 91-92.
  16. Sinor 1990 ↓, s. 197-199.
  17. Golden 1992 ↓, s. 92.
  18. 18,0 18,1 Sinor 1990 ↓, s. 201.
  19. 19,0 19,1 Étienne de la Vaissière: Xiongnu (ang.). Encyclopaedia Iranica. [dostęp 10 maja 2010].
  20. Sinor 1990 ↓, s. 179.
  21. Golden 1992 ↓, s. 87.
  22. Golden 1992 ↓, s. 88-89.
  23. Pritsak 1982 ↓, s. 470.
  24. Sinor 1990 ↓, s. 202-203.
  25. 25,0 25,1 Golden 1992 ↓, s. 108.
  26. Sinor 1990 ↓, s. 194, 204.
  27. Sinor 1990 ↓, s. 203.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]