Rycerstwo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Rycerz)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Rycerz”. Zobacz też: film pod tym tytułem.
Zawisza Czarny – najsłynniejszy polski rycerz (fragment obrazu Bitwa pod Grunwaldem Jana Matejki)
Ilustracja przedstawiająca XIII-wiecznego rycerza

Rycerstwostan społeczny złożony z konnych wojowników istniejący w Europie w okresie pełnego średniowiecza i późnego średniowiecza. Warstwa ta wytworzyła swoisty styl życia, ceremoniał i etykę. W zamian za nadanie ziemskie przyjmowało obowiązek służby pod rozkazami seniora. W późnym średniowieczu przekształciło się w szlachtę[1].

W większości państw europejskich tytuł rycerski stał się jednym z niższych tytułów szlacheckich, np. we Francji jako – chevalier, w Niemczech i Monarchii Austro-WęgierskiejRitter, w Wielkiej Brytaniiknight . W Polsce z uwagi na zasadę równości szlacheckiej rycerstwem tytułowano ogół szlachty, stosując też określenia kawaler (tytuł szlachecki) lub formę łacińskąequitus.

W Zachodniej Europie początki rycerstwa sięgają czasów wczesnego średniowieczna. Był to stan o ściśle określonych prawach i obowiązkach. Pierwotnie rycerzem mógł być nazwany każdy konny wojownik, lecz od około XI wieku nazwę tę mógł nosić tylko wojownik pasowany na rycerza[2]. By mogło to nastąpić wojownik musiał od 15-tego roku życia służyć jako giermek u boku pasowanego rycerza i zaprawiać się do wojennego rzemiosła. Po złożeniu dowodów męstwa oraz uzyskania odpowiedniego wykształcenia (władania bronią, jazdy konnej, obyczajów, śpiewu i poezji), pasowano giermka na rycerza[3]. Do aktu pasowania na rycerza wojownik przygotowywał się przez spowiedź, a cała ceremonia odbywała się w trakcie mszy świętej, po której wojownik składał przysięgę wierności Kościołowi, przestrzegania czci niewieściej, bronienia wdów i sierot[4]. Następnie z rąk panującego otrzymywał pas rycerski i złote ostrogi. Z aktem pasowania na rycerza wiązało się nadanie ziemskie, dzięki czemu obdarowany dobrami rycerskimi (beneficjum), popadał w zależność lenną od nadawcy, stając się jego wasalem[5]. Panujący pasowała młodych rycerzy zwykle po ukończeniu przez nich 21-ego roku życia, chociaż w razie wyjątkowych zasług, stać to się mogło wcześniej[6].

Rycerze mieli specjalny status społeczny i byli przedstawicielami uprzywilejowanej warstwy feudalnej. Ich postępowanie opierało się na specjalnym etosie z uwzględnieniem kodeksu rycerskiego.

W XIII i XIV wieku rycerstwo przekształciło się w szlachtę.

Taktyka walki[edytuj | edytuj kod]

Rycerstwo średniowieczne walczyło konno, najczęściej jako ciężka kawaleria. W razie potrzeby rycerze mogli też walczyć jako kawaleria lekka, a nawet piechota. Broń zaczepną stanowił miecz, włócznia (kopia), topór oraz sztylet zwany mizerykordią[7]. Broń ochronną stanowiła tarcza, hełm i zbroja.

Mobilizację rycerzy przeprowadzano przez rozesłanie wici, informujących o terminie i miejscu zbiórki. Na wezwania swojego pana rycerz przybywał wraz z pocztem liczącym kilku jeźdźców (giermków i pachołków) - była to najniższa jednostka organizacyjna w wojsku. Jednostką wyższą obejmującą rycerstwo określonego terytorium, stanowiła chorągiew. Połączone chorągwie stanowiły większy oddział - hufiec[8].

W czasie bitwy rycerze ustawiali się najczęściej pojedynczo w rozciągniętym szeregu, a za nimi stali ich giermkowie i pachołkowie. Jeżeli obie strony decydowały się stoczyć bitwę w tym samym szyku, to starcie przeradzało się w serię pojedynków stojącego naprzeciw siebie rycerstwa, w którym uczestniczyli także wodzowie. Zdarzało się też, że stosowano szyk kolumnowy, który pozwalał na manewrowanie wojskiem w czasie bitwy. Dzielono wtedy armię na kilka hufców, które ustawiano w jednej lub kilku liniach, nierzadko wydzielano też hufiec odwodowy, w którym znajdował się często dowódca[9].

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Polskie słowo "rycerz" pochodzi od niem. Ritter, które oznacza jeźdźca, co potwierdza utożsamienie rycerza z jeźdźcem na koniu bojowym. W językach romańskich również zachował się ślad jeździeckich skojarzeń z rycerzem. Francuskie chevalier, hiszp. caballero, port. cavaleiro pochodzą od późnego łac. caballus, co znaczy "jeździec"[10]. Jednocześnie istniało staropolskie określenie na rycerza - raciądz, od psł. *ratęgъ (od *ratъ = walka, jak w imieniu Racibor), które przeszło w nazwę osobową, stąd nazwy miejscowe: Raciąż, Raciążek[11].

Patron[edytuj | edytuj kod]

Patronem rycerzy był święty Jerzy, dziś opiekun harcerzy.

Współczesny obraz rycerza[edytuj | edytuj kod]

W świadomości współczesnej obraz rycerza jawi się jako wizerunek szlachetnego opancerzonego wojownika walczącego konno za pomocą różnorakiej broni białej w obronie słabych i uciśnionych. Został on ukształtowany przez średniowieczną sztukę, m.in. francuskie pieśni rycerskie zwane chansons de geste oraz legendy (Król Artur i Rycerze Okrągłego Stołu), a także przez wyidealizowaną rolę rycerstwa podczas wypraw krzyżowych, kiedy przedstawiani byli jako nieskazitelni wojownicy w błyszczących zbrojach szerzący Słowo Boże.

W dzisiejszych czasach rekonstrukcją obyczajów i strojów rycerskich zajmują się m.in. bractwa rycerskie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Encyklopedia popularna PWN, Warszawa, 2011. Str. 887
  2. Wielka Ilustrowana Encyklopedja Powszechna, wyd. Gutenberg, Kraków, tom XV. Str. 143.
  3. Wielka Ilustrowana Encyklopedja Powszechna, wyd. Gutenberg, Kraków, tom XV. Str. 143.
  4. Wielka Ilustrowana Encyklopedja Powszechna, wyd. Gutenberg, Kraków, tom XV. Str. 143.
  5. Wielka Ilustrowana Encyklopedja Powszechna, wyd. Gutenberg, Kraków, tom XV. Str. 143.
  6. Wielka Ilustrowana Encyklopedja Powszechna, wyd. Gutenberg, Kraków, tom XV. Str. 143.
  7. Wielka Ilustrowana Encyklopedja Powszechna, wyd. Gutenberg, Kraków, tom XV. Str. 143.
  8. Tomasz Jasiński: Przerwany hejnał, wyd. KAW, 1988. Str. 33.
  9. Tomasz Jasiński: Przerwany hejnał, wyd. KAW, 1988. Str. 33.
  10. Anna Brzezińska, Poczet rycerzy [w:] Polityka, wydanie specjalne 4/2010, Pomocnik historyczny: 1410 Grunwald, s.27
  11. Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s.318

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Contamine P. – Wojna w średniowieczu,Bellona, Gdańsk – Warszawa 2004
  • Baker A. – Rycerstwo średniowiecznej Europy, Świat Książki, Warszawa 2004
  • Barber R. – Rycerze i rycerskość, Bellona, Warszawa 2000
  • Brzustowicz B. – Turniej rycerski w królestwie polskim w późnym Średniowieczu i Renesansie na tle europejskim, DiG, Warszawa 2004
  • Flori J. – Rycerstwo średniowiecznej Francji, Volumen, Warszawa 1999
  • Huizinga J. – Jesień średniowiecza, PIW, Warszawa 1967
  • Iwańczak W. – Tropem rycerskiej przygody, PWN, Warszawa 1985
  • Kusiak F. – Rycerze średniowiecznej Europy łacińskiej, PIW, Warszawa 2002
  • Le Goff, J. (red.) – Człowiek średniowiecza, Warszawa 2000
  • Nadolski A. – Broń i strój rycerstwa polskiego, Ossolineum, Wrocław 1979
  • Ossowska M. – Ethos rycerski i jego odmiany, PWN, Warszawa 1973
  • Pastoureau M. – Życie codzienne we Francji i Anglii w czasach rycerzy Okrągłego Stołu, PIW, Warszawa 1983
  • Franciszek Piekosiński Rycerstwo polskie wieków średnich, 1901
  • Piwowarczyk D. – Obyczaj rycerski w Polsce późnośredniowiecznej (XIV-XV w.), Wydawnictwo DiG, 2000
  • Skurzyński P. – Rycerze polscy, Świat Książki
  • Wrzesiński Sz. -Tajemnice Rycerzy. Życie codzienne śląskich feudałów, Replika, Zakrzewo-Poznań 2008
  • Zakrzewski L.S.Ethos rycerski w dawnej i współczesnej wojnie, Trio, Warszawa 2004
  • Żukowski R. – Rycerstwo polskie X-XV w., Volumen, Warszawa 1999
  • Żygulski Z. (Jun.) – Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu, PWN, Warszawa 1982