Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Małgorzaty w Krakowie

Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Małgorzaty
kościół konwentualny
A-5 z dnia 10 kwietnia 1974
Kościół św. Katarzyny - widok od ul. Augustiańskiej (od wschodu)
Państwo	Polska
Miejscowość	Kraków
Wyznanie	katolickie
Kościół	rzymskokatolicki
Parafia	Parafia św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Krakowie
Wezwanie	św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Małgorzaty
Historia Data zakończenia budowy 1342
Dane świątyni Świątynia • materiał budowlany • cegła, kamień
Położenie na mapie Krakowa Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Małgorzaty
50°02′58″N 19°56′28″E
Multimedia w Wikimedia Commons

Widok od zachodu

Kruchta

Nawa główna z widokiem na prezbiterium i ołtarz główny

Krużganki klasztoru

Misericordia Domini na krużgankach

Nagrobek Spytka Jordana (z prawej)

Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Małgorzaty – zabytkowy kościół rzymskokatolicki, zajmujący wraz z klasztorem oo. Augustianów Eremitów obszar mieszczący się między ulicami Skałeczną, Augustiańską, Paulińską oraz Skałką w krakowskiej dzielnicy Kazimierz.

Zespół ten jest jednym z najlepszych przykładów architektury gotyckiej w Polsce. Smukła i strzelista sylwetka świątyni, różnorodność form i detalu architektonicznego, bogactwo pamiątek średniowiecznych wyróżniają ten zespół w europejskim budownictwie z czasów dojrzałego gotyku.

Historia

Powstanie tego zespołu klasztornego w powstającym właśnie mieście Kazimierz związane jest ze sprowadzeniem przez Kazimierza Wielkiego z Pragi augustianów. Miało to miejsce w 1342 – z tą datą wiąże się rozpoczęcie budowy zespołu klasztornego, a dokładniej wschodniego ramienia klasztoru z kaplicami św. Tomasza i św. Doroty. Król chciał, aby założone przez niego nowe miasto Kazimierz prócz kościoła parafialnego pw. Bożego Ciała posiadało nowy kościół, równie piękny, jak świątynie sąsiedniego wówczas Krakowa. Było to pokłosie konfliktów radców krakowskich z ojcem monarchy, Władysławem Łokietkiem. W roku 1378 zostało konsekrowane przez biskupa krakowskiego Jana Bodzantę prezbiterium kościoła. Budowa korpusu nawowego trwała potem długie lata (zasadniczo prace zakończono w 1426), a jej realizacja zupełnie odbiegała od zamierzonej koncepcji, co wykorzystał około 1404 Ścibor ze Ściborzyc, fundując na miejscu pierwotnego przęsła zachodniego kaplicę św. Moniki. W 1443 wskutek trzęsienia ziemi runęło sklepienie nawy – odbudowywano je do 1505. Na rok 1448 datuje się ukończenie budowy nawy południowej i kruchty, której inicjatorami byli ród Lanckorońskich oraz biskup Zbigniew Oleśnicki. Z XV stulecia pochodzi wolnostojąca dzwonnica.

W XVI w. kościół nawiedziły kolejne kataklizmy – powódź w 1534 oraz pożar w 1556. Z kolei w trakcie potopu szwedzkiego urządzono tutaj lazaret. Mimo tych przeciwności losu, w 1634, na miejscu poliptyku augustiańskiego (znajdującego się obecnie w Galerii Sztuki Dawnej Polski Muzeum Narodowego w Krakowie), wzniesiono obecny wczesnobarokowy ołtarz główny, zaś w 1766 kaplicę bł. Izajasza Bonera.

Lata zaborów dla kościoła były najcięższymi; jeszcze w 1786 dotknęło go trzęsienie ziemi. Wkrótce potem Austriacy, którzy przejęli władzę w Krakowie, dokonali kasaty zakonu (powrócił tu w 1814), zamienili kościół na skład broni, a następnie na magazyn słomy i siana. Stan kościoła był na tyle tragiczny, że w 1827 Senat Wolnego Miasta Krakowa zamierzał go zburzyć. Interwencja biskupa Skórkowskiego i następnie utworzenie w 1833 komitetu odnowy kościoła spowodowały, że zespół ten nie podzielił losu wielu zburzonych w tym okresie zabytków. Odnową kierowali Karol Knaus i Karol Kremer.

W okresie międzywojennym przez pewien czas w budynkach klasztornych funkcjonowała bursa studencka. Podczas okupacji hitlerowskiej niemal wszystkich zakonników wywieziono do obozów koncentracyjnych. W 1942 został kościołem parafialnym. W okresie komunistycznym rozwiązano w Polsce zakon augustianów, który został reaktywowany w Krakowie dopiero w 1993 roku. Od lat 70. są prowadzone kolejne prace konserwatorskie (m.in. odkryto kilka fragmentów polichromii z przedstawieniem św. Jana Ewangelisty).

Architektura i wnętrze

Jest to kościół trójnawowy, bazylikowy, bezwieżowy, bez transeptu. Pięcioprzęsłowe prezbiterium zakończone jest pięciobocznie, ma późnogotyckie sklepienie gwiaździste. Z kolei korpus nawowy ma jedynie cztery przęsła, co jest efektem zaniechania budowy planowanego przęsła piątego. Obecne sklepienie nawy głównej kościoła pochodzi z XIX wieku i jest drewnianą imitacją poprzedniego, zniszczonego w czasie trzęsienia ziemi.

Wyposażenie kościoła jest bardzo skromne, co podkreśla czystość linii architektonicznych. Najcenniejszymi dziełami sztuki są trójkondygnacyjny barokowy ołtarz główny z 1634, z obrazem przedstawiającym mistyczne zaślubiny św. Katarzyny pędzla Andrzeja Wenesty oraz znajdujący się w nawie południowej poźnorenesansowy (ok. 1603) nagrobek Wawrzyńca Spytka Jordana, pochodzący z warsztatu Santiego Gucciego. W nawie południowej znajduje się ponadto renesansowy (ok. 1580) obraz alegoryczny Koło Śmierci, a także przedstawienie Matki Boskiej Kotwicznej. W nawie północnej wisi cykl barokowych obrazów augustiańskich autorstwa Zachariasza Dzwonowskiego, ucznia Tomasza Dolabelli. Ciekawostką jest figura św. Rity – czczona szczególnie w Ameryce Południowej, na Filipinach, a także tu, w zakonie augustiańskim w Krakowie (Nowenna do św. Rity).

W kościele znajduje się dwoje cennych XIX-wiecznych organów. Mniejsze, na emporze w prezbiterium, zostały ukończone w 1867 przez krakowskiego organmistrza Ignacego Wojciechowskiego, większe (28-głosowe), na emporze zachodniej w szafie zaprojektowanej przez Karola Knausa są ukończonym w 1896 dziełem lwowskiego organmistrza Jana Śliwińskiego.

Od południa przylega do kościoła późnogotycka kruchta z dwoma portalami o bogatej kamiennej dekoracji rzeźbiarskiej. Od strony południowo-zachodniej sąsiaduje natomiast z klasztorem gotycka, surowa kaplica św. Moniki, służąca jako oratorium dla sióstr augustianek – posiadają one dom zakonny po drugiej stronie ul. Skałecznej, połączony z tą kaplicą krytym gankiem nad ulicą (wybudowanym w 1728).

Od północy sąsiaduje z kościołem gotycki klasztor augustianów z wirydarzem i krużgankami. Na krużgankach zachował się zespół renesansowych i gotyckich fresków, a wśród nich Misericordia Domini (ok. 1470, przemalowany w XVI w., otoczony kultem), Św. Augustyn nadaje regułę augustianom" (ok. 1425), Ukrzyżowanie (poł. XVI w.). Jednak najcenniejszym freskiem jest gotycko-renesansowy, cudowny i otoczony szczególnym kultem, wizerunek Matki Boskiej Pocieszenia, znajdujący się w wydzielonej z krużganków kaplicy. Jest to prawdopodobnie najstarszy cudowny wizerunek maryjny w Polsce. Do krużganków przylega również gotycka kaplica św. Doroty, będąca najstarszą częścią kompleksu klasztornego).

Ciekawostki

• Kościół nigdy nie został ukończony – według pierwotnego planu nawa główna miała być dłuższa o jedno przęsło, czyli o ok. 12 metrów (w kierunku zachodnim); do fasady miały natomiast przylegać dwie wieże. Ściana obecnie zamykająca nawę miała być tylko prowizoryczna, jednak zaplanowanej fasady nigdy nie zbudowano. Prostymi blendami szczyt fasady ozdobiono dopiero w XVII wieku, gdy było już jasne, że budowa nie zostanie doprowadzona do końca.
• Mimo że w Polsce trzęsienia ziemi są rzadkością, kościół św. Katarzyny poważnie uszkodziły aż dwa, w latach 1443 i 1786.
• Do kościoła przylegają dwa z pięciu znajdujących się w Krakowie gotyckich pomieszczeń wspartych na jednym, środkowym filarze. Są to zakrystia i kaplica św. Moniki.
• Z budową kościoła wiązana bywa historia śmierci Marcina Baryczki. Został on utopiony w Wiśle w grudniu 1349 z rozkazu Kazimierza Wielkiego, ponieważ miał krytykować nazbyt swobodny tryb życia króla. Skutkiem tego aktu było obłożenie króla klątwą przez ówczesnego biskupa krakowskiego Bodzantę. Kościół św. Katarzyny bywa wiązany z tym wydarzeniem w dwojaki sposób:
  • kościół miał zostać zbudowany w ramach królewskiej pokuty za ten uczynek (jako jeden z serii kościołów ekspiacyjnych wzniesionych przez króla po 1349) – wydaje się jednak, że budowa kościoła została rozpoczęta wcześniej;
  • ciało Baryczki miało wypłynąć na brzeg w pobliżu klasztoru oraz bić blaskiem – zakonnicy mieli udać się po nie w procesji oraz pochować w jednej z kaplic (ponoć jeszcze w XVIII w. tablica nagrobna Baryczki była wymieniana jako istniejąca).
• O Kościele św. Katarzyny, wspomina się w książce Grahama Mastertona "Noc Gargulców". Tytułowe gargulce zostały sprowadzone do Stanów Zjednoczonych właśnie z krakowskiego kościoła.

Bibliografia

• Crossley Paul, Gothic Architecture in the Reign of Kasimir the Great, Kraków 1985.
• Dobrowolski Tadeusz, Sztuka Krakowa, Kraków 1978.
• Legutko-Ołownia Agnieszka, Krakowski Kazimierz, Kraków 2004, s. 153-154.
• Rożek Michał, Przewodnik po zabytkach Krakowa, Kraków 2006, s. 381-390.
• Rożek Michał, Gondkowa Barbara, Leksykon kościołów Krakowa, Kraków 2003, s. 68-71
• Spiechowicz-Jędrys Agnieszka, Janicka-Krzywda Urszula, Kościół Św. Katarzyny w Krakowie, Kraków 2006.
• Węcławowicz Tomasz, Gotyckie Bazyliki Krakowa, Kraków 1993.

Linki zewnętrzne

• Strona parafii św. Katarzyny
• Historia i zdjęcia na stronie zakonu augustianów
• Nieoficjalna strona z bogatą galerią zdjęć i historią kościoła
• Historia i bibliografia dot. kościoła
• Panoramy sferyczne z kościoła
• Informacje o organach