Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Małgorzaty w Krakowie

Z Wikipedii

Skocz do: nawigacji, szukaj

Kościół św. Katarzyny - widok od ul. Skałecznej

Kościół św. Katarzyny - widok od ul. Augustiańskiej

Kościół św. Katarzyny - wnętrze

Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Małgorzaty - wraz z klasztorem oo. Augustianów Eremitów zajmuje obszar mieszczący się między ulicami Skałeczną, Augustiańską, Paulińską oraz Skałką w krakowskiej dzielnicy Kazimierz. Zespół ten jest jednym z najlepszych przykładów architektury gotyckiej w Polsce. Smukła i strzelista sylwetka świątyni, różnorodność form i detalu architektonicznego, bogactwo pamiątek średniowiecznych wyróżniają ten zespół w europejskim budownictwie z czasów dojrzałego gotyku.

[edytuj] Historia

Powstanie tego zespołu klasztornego w powstającym właśnie mieście Kazimierz związane jest ze sprowadzeniem przez Kazimierza Wielkiego z Pragi augustianów, zakonu mendykanckiego. Miało to miejsce w 1342 r. - z tą datą wiąże się rozpoczęcie budowy zespołu klasztornego - wschodniego ramienia klasztoru z kaplicami św. Tomasza i św. Doroty. Król chciał, aby założone przez niego nowe miasto prócz kościoła parafialnego posiadało nowy kościół, równający się z pięknem świątyń sąsiedniego wówczas Krakowa. Było to pokłosie konfliktów radców krakowskich z ojcem monarchy Władysławem Łokietkiem. W roku 1378 zostało konsekrowane przez biskupa krakowskiego Jana Bodzantę prezbiterium kościelne. Budowa korpusu nawowego trwała jednak potem długie lata (zasadniczo prace zakończono w 1426), a jej realizacja zupełnie odbiegała od zamierzonej koncepcji, co wykorzystał około 1404 Ścibor ze Ściborzyc, fundując na miejscu pierwotnego przęsła zachodniego kaplicę św. Moniki. W 1443 wskutek trzęsienia ziemi runęło sklepienie nawy - odbudowywano je do 1505. Na rok 1448 datuje się ukończenie budowy nawy południowej i kruchty, których inicjatorami byli ród Lanckorońskich oraz biskup Zbigniew Oleśnicki (kardynał). Z XV stulecia pochodzi wolnostojąca dzwonnica.

W XVI w. kościół nawiedziły kolejne kataklizmy - powódź w 1534 oraz pożar w 1556. Z kolei w trakcie potopu szwedzkiego urządzono tutaj lazaret. Mimo tych przeciwności losu w 1634 r. na miejscu 'poliptyku augustiańskiego' (znajdującego się obecnie w Galerii Sztuki Dawnej Polski Muzeum Narodowego w Krakowie) wzniesiono obecny wczesnobarokowy ołtarz główny, zaś w 1766 kaplicę bł. Izajasza Bonera.

Lata zaborów dla kościoła były najcięższymi; jeszcze w 1786 dotknęło go trzęsienie ziemi. Wkrótce potem Austriacy , którzy przejęli władzę w Krakowie, dokonali kasacji zakonu (powrócił tu w 1814), zamienili kościół na skład broni, a następnie na magazyn słomy i siana. Stan kościoła był na tyle tragiczny, że w 1827 Senat Wolnego Miasta Krakowa zamierzał go zburzyć. Interwencja biskupa Skórkowskiego i następnie utworzenie w 1833 komitetu odnowy kościoła spowodowały, że ten zespół klasztorny nie podzielił losu wielu zburzonych w tym okresie zabytków. Odnową kierowali Karol Knaus i Karol Kremer.

W okresie międzywojennym przez pewien czas w budynkach klasztornych funkcjonowała bursa studencka. Podczas okupacji hitlerowskiej niemal wszystkich zakonników wywieziono do obozów koncentracyjnych, w 1942 został kościołem parafialnym. W okresie komunistycznym rozwiązano w Polsce zakon augustianów, który został reaktywowany w Krakowie dopiero w 1993 roku. Od lat 70. są prowadzone kolejne prace konserwatorskie (m.in. odkryto kilka fragmentów polichromii z przedstawieniem Św. Jana Ewangelisty).

[edytuj] Architektura i wnętrze

Jest to kościół trójnawowy, bazylikowy, bezwieżowy, bez transeptu. Pięcioprzęsłowe prezbiterium zakończone jest pięciobocznie, znajduje się tu późnogotyckie sklepienie gwieździste. Z kolei korpus nawowy ma jedynie cztery przęsła, co jest efektem zaniechania budowy planowanego przęsła piątego. Obecne sklepienie nawy głównej kościoła pochodzi z XIX wieku i jest drewnianą imitacją poprzedniego, zniszczonego w czasie trzęsienia ziemi.

Wyposażenie kościoła jest bardzo skromne, co podkreśla czystość linii architektonicznych. Najcenniejszymi dziełami sztuki są trójkondygnadcyjny ołtarz główny, barokowy, z 1634, z obrazem przedstawiającym mistyczne zaślubiny św. Katarzyny pędzla Andrzeja Wenesty oraz znajdujący się w nawie południowej poźnorenesansowy (ok. 1603) nagrobek Wawrzyńca Spytka Jordana, pochodzący z warsztatu Santi Gucciego. W nawie południowej znajduje się ponadto renesansowy (ok. 1580) obraz alegoryczny "Koło Śmierci", a także przedstawienie Matki Boskiej Kotwicznej. W nawie północnej wisi cykl barokowych obrazów augustiańskich autorstwa Zachariasza Dzwonowskiego, ucznia Tomasza Dolabelli. Ciekawostką jest figura Św. Rity - czczona szczególnie w Ameryce Południowej, na Filipinach, a także tu, w zakonie augustiańskim w Krakowie (Nowenna do Św. Rity).

Od południa przylega do kościoła późnogotycka kruchta z dwoma portalami o bogatej kamiennej dekoracji rzeźbiarskiej. Od strony południowo-wschodniej sąsiaduje natomiast z klasztorem gotycka, surowa kaplica św. Moniki, służąca jako oratorium dla sióstr augustianek - posiadają one dom zakonny po drugiej stronie ul. Skałecznej, połączony z tą kaplicą krytym gankiem nad ulicą (wybudowanym w 1728).

Od północy sąsiaduje z kościołem gotycki klasztor augustianów z wirydarzem i krużgankami. Na krużgankach zachował się zespół renesansowych i gotyckich fresków, a wśród nich "Misericordia Domini" (ok. 1470, przemalowany w XVI w., otoczony kultem), "Św. Augustyn nadaje regułę augustianom" (ok. 1425), "Ukrzyżowanie" (poł. XVI w.). Jednak najcenniejszym freskiem jest gotycko-renesansowy, cudowny i otoczony szczególnym kultem wizerunek Matki Boskiej Pocieszenia, znajdujący się w wydzielonej z krużganków kaplicy. Jest to prawdopodobnie najstarszy cudowny wizerunek maryjny w Polsce. Do krużganków przylega również gotycka kaplica św. Doroty, będąca najstarszą częścią kompleksu klasztornego).

[edytuj] Ciekawostki

Kościół nigdy nie został ukończony – według pierwotnego planu nawa główna miała być dłuższa o jedno przęsło, czyli o ok. 12 metrów (w kierunku zachodnim); do fasady miały natomiast przylegać dwie wieże. Ściana obecnie zamykająca nawę miała być tylko prowizoryczna, jednak zaplanowanej fasady nigdy nie zbudowano. Prostymi blendami szczyt fasady ozdobiono dopiero w XVII wieku, gdy było już jasne, że budowa nie zostanie doprowadzona do końca.
Mimo że w Polsce trzęsienia ziemi są rzadkością, kościół św. Katarzyny poważnie uszkodziły aż dwa, w latach 1443 i 1786.
Do kościoła przylegają dwa z pięciu znajdujących się w Krakowie gotyckich pomieszczeń wspartych na jednym, środkowym filarze. Są to zakrystia i kaplica św. Moniki.
Z budową kościoła wiązana bywa historia śmierci Marcina Baryczki. Został on utopiony w Wiśle w grudniu 1349 z rozkazu Kazimierza Wielkiego, ponieważ miał krytykować nazbyt swobodny tryb życia króla. Skutkiem tego aktu było obłożenie króla klątwą przez ówczesnego biskupa krakowskiego Bodzantę. Kościół św. Katarzyny bywa wiązany z tym wydarzeniem w dwojaki sposób:
- kościół miał zostać zbudowany w ramach królewskiej pokuty za ten uczynek (jako jeden z serii kościołów ekspiacyjnych wzniesionych przez króla po 1349) - wydaje się jednak, że budowa kościoła została rozpoczęta wcześniej;
- ciało Baryczki miało wypłynąć na brzeg w pobliżu klasztoru oraz bić blaskiem - zakonnicy mieli udać się po nie w procesji oraz pochować w jednej z kaplic (ponoć jeszcze w XVIII w. tablica nagrobna Baryczki była wymieniana jako istniejąca).

[edytuj] Bibliografia

Crossley Paul; Gothic Architecture in the Reign of Kasimir the Great, Kraków 1985
Dobrowolski Tadeusz, Sztuka Krakowa, Kraków 1978
Legutko-Ołownia Agnieszka; Krakowski Kazimierz, Kraków 2004, s. 153-154.
Rożek Michał; Przewodnik po zabytkach Krakowa, Kraków 2006, s. 381-390.
Rożek Michał, Gondkowa Barbara; Leksykon kościołów Krakowa, Kraków 2003, s. 68-71
Spiechowicz-Jędrys Agnieszka, Janicka-Krzywda Urszula; Kościół Św. Katarzyny w Krakowie, Kraków 2006
Węcławowicz Tomasz; Gotyckie Bazyliki Krakowa, Kraków 1993