Krzywonos (ptak)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krzywonos
Hymenolaimus malacorhynchos[1]
(J. F. Gmelin, 1789)
Krzywonos
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd blaszkodziobe
Rodzina kaczkowate
Rodzaj Hymenolaimus[2]
G. R. Gray, 1843
Gatunek krzywonos
Synonimy
  • Anas malacorhynchos Gmelin, 1789[3]
  • Rhynchapsis malacorhynchos Stephens, 1824[3]
  • Malacorhynchos forsterum Wagler, 1832[3]
  • Malacorhynchos membrinaceus Eyton, 1838[3]
  • Hymenolaimus malacorhynchus Gray, 1843[3]
  • Hymenolœmus malacorhynchus Bonaparte, 1856[3]
  • Fuligula malacorhycha Reichenow, 1882[3]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 EN pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     Osiadły (cały rok)

     Prawdopodobnie wymarły

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Krzywonos (Hymenolaimus malacorhynchos) – gatunek dużego ptaka wodnego z rodziny kaczkowatych (Anatidae). Zasiedla obie główne wyspy Nowej Zelandii. Zagrożony wyginięciem.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Krzywodziób został opisany po raz pierwszy przez Johanna Friedricha Gmelina pod nazwą Anas malacorhynchos. Okaz typowy pochodził z Cieśniny Sound z Wyspy Południowej[5]. Podgatunek malacorhynchos ma niepewny status, ale niedawno został wyodrębniony[5]. Blisko spokrewniona z krzywodziobem jest zbrojówka (Merganetta armata)[6].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała wynosi 50–57 cm, przy czym samce są nieznacznie większe niż samice. Masa ciała to około 775–1000 g (w przybliżeniu 70% masy ciała kaczki krzyżówki[7]). Samce cięższe od samic. Rozpiętość skrzydeł waha się pomiędzy 65 a 80 cm[8]. Skrzydło mierzy 235–242 mm, dziób 46 mm[3]. Sam tułów ma długość 48–51 cm[3]. Charakteryzuje się na końcu rozszerzonym i spłaszczonym dziobem.

Brak dymorfizmu płciowego. Dorosłe osobniki mają jasnoróżowy dziób z rozszerzonym i spłaszczonym na końcu dziobem. Cała ta część jest czarna, na końcu równo ścięta. Ogólnie cały jest szaroniebieski, z ciemniejszą głową i kasztanowymi znaczeniami na piersi. Tęczówki żółte. Nogi są ciemne, prawie czarne. Podgatunek hymenolaimus ma ciemniejszy grzbiet[8].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Krzywonos jest endemiczny dla obu wysp Nowej Zelandii. Zasięg występowania szacowany jest na około 54,700 km2[9], czyli obszar w przybliżeniu 4911 razy mniejszy, niż cała powierzchnia Nowej Zelandii. Dawniej ptak był szeroko rozpowszechniony, obecnie w niektórych obszarach prawdopodobnie wyginął. Pewne jest jednak, że dalej występuje na Wyspie Południowej w West Coast i wzdłuż zachodnich wybrzeży Southland. Na Wyspie Południowej nadal spotykany wzdłuż wschodnich wybrzeży, centralnej części oraz okolicach Stratford. Prawdopodobnie wymarły w pozostałych rejonach, omijając najbardziej zachodnią część i Przylądek Północny na Wyspie Południowej. Biotop Hymenolaimus malacorhynchos stanowią bagna, czyste, rwące górskie rzeki oraz strumienie na obszarach leśnych.

Tryb życia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej aktywny jest o świcie i o zmierzchu. Nie migruje, ale pary w okresie lęgowym mogą wędrować wzdłuż strumieni. Wielkość terytorium wynosi 0,7–1 km i jest odcinkiem rzeki. Silnie terytorialny ptak, każdy intruz jest od razu przeganiany. Jeśli akurat nie żeruje, zazwyczaj odpoczywa na kamieniu na rzece. Żyje średnio 8 lat, najdłuższa zanotowana długość życia (w naturze) wynosiła 10 lat. Rzadko lata.

Głos[edytuj | edytuj kod]

Samice odzywają się przeciągłym "craak". Samce wydają ochrypłe "whio" (czyt. "fio"), skąd wzięła się jego nazwa w języku Māori jej nazwa Whio albo Wio[3].

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Pożywienie łapie pływając i nurkując. Składają się na nie wyłącznie słodkowodne bezkręgowce, w tym dużo larw chruścików (Trichoptera), ale są także widelnice (Plecoptera), poczwarki jętek (Ephemeroptera), ślimaki (Gastropoda) oraz ochotkowate (Chironomidae). Ptaki z podgatunku nominatywnego zjadają także nasiona roślin rosnących w potokach. Jedna z przyczyn zagrożeń to rywalizacja o pokarm z introdukowanymi na Nową Zelandię łososiowatymi.

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Krzywonosy mają zupełnie odmienne zachowania lęgowe niż inne kaczki. Zazwyczaj samiec i samica w trakcie lęgów przebywają osobno i nie pomagają sobie. U Hymenolaimus malacorhynchos samiec często pomaga samicy w inkubacji i angażuje się w opiekę nad młodymi. Najprawdopodobniej razem bronią terytorium. Lęgi wyprowadzają jeden raz w roku, od sierpnia do listopada. Terytorium stanowi odcinek rzeki lub strumienia, o długości 0,7–1 km. Do opierzenia przeżywa 50–60% młodych[10]. Samice uzyskują zdolność do rozrodu po 1 roku, samce po 2 latach.

Samice znoszą 4–7 białych jaj, ich masa stanowi około 10% masy ciała samicy, czyli w przybliżeniu 70 gramów. Gniazdo często umieszczane jest w gęstej roślinności przy zakolu rzeki, nierzadko w małych jamach w brzegu. Samica wysiaduje przez około miesiąc, w tym czasie samiec trzyma się okolic gniazda, aby ich bronić. Pisklęta wykluwają się z nieproporcjonalnie dużymi stopami, co pomaga im w radzeniu sobie z szybko płynącą wodą. Są głównie czarno-białe z ciemnozielonym opalizowaniem na piórach. Obie płcie przez następne 8–10 tygodni ochraniają swoje młode. Niechętnie opuszczają one dalsze okolice lęgu. Inne szczegóły gniazdowania nie są zawarte w literaturze.

Podgatunki[edytuj | edytuj kod]

Takson monotypowy[11]. Ewentualnie niektórzy badacze wyróżniaja 2 podgatunki krzywonosa[1][5][12]:

Wyróżniane podgatunki
H. m. malacorhynchos
(J. F. Gmelin, 1789)
Podgatunek nominatywny, zasiedla Wyspę Południową[8].


H. m. hymenolaimus
Mathews, 1937
Ma ciemniejszy grzbiet niż podgatunek malacorhynchos, zasiedla Wyspę Północną[8].


Status, zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Przez IUCN krzywonos klasyfikowany jest jako zagrożony (EN – Endangered). Stan ten trwa od 2002 roku, wcześniej przyznawano mu status VU (Vulnerable, do 2000) oraz NT (Near Threated, do 1988). Klasyfikowany jest jako zagrożony, ponieważ zasięg jest mały i rozproszony, a różne czynniki łatwo oddziałują na populację[4].

Ze zwierząt zagrażają jej introdukowane ssaki, które często na nie polują lub szkodzą lęgom. Dorosłym ptakom zagrażają szczury (Rattus), zdziczałe psy (Canis lupus familiaris), gronostaje (Mustela erminea), tchórze (Mustela putorius) oraz łasice (Mustela nivalis). Naturalnymi wrogami jaj krzywonosów są pałanka kuzu (Trichosurus vulpecula) i weki (Gallirallus australis). Pisklęta często porywane są przez mewy z rodzaju Larus, jastrzębie (Accipitridae), węgorzowate (Anguillidae), kormorany z rodzaju Phalacrocorax a także sokoły z rodzaju Falco, które niekiedy zjadają także dorosłe osobniki.

Populacja przeżyła znaczny spadek przez 4 główne zagrożenia:

  • tracenie oraz zmiany środowisk
  • rywalizację pokarmową z łososiami
  • drapieżnictwo, zwłaszcza ze strony introdukowanych gatunków
  • rozproszenie się populacji (zasięgu)

Pływające w strumieniach węgorze elektryczne (Electrophorus electricus) oraz odpoczywający na ich brzegach ludzie niepokoją krzywodzioby. Różnorodne zagrożenia dla tych ptaków ponaglają do zaangażowania w ochronę. W 1998 roku powstała Blue Duck Conservation Strategy i podejmowała się ochrony aż do 1992. Pozwoliła ona poznać szerzej występowanie, demografię, ekologię i populację tegoż ptaka. Druga z organizacji, The Department of Conservation Blue Duck Recovery Plan, powstała w 1997 roku i jest nadal aktywna. Populacja stanowi obecnie około 1200 ptaków, z czego więcej jest samców. Ptaki z podgatunku nominatywnego są bardziej zagrożone. Celem działań ochronnym jest stworzenie pięciu zdolnych do przeżycia populacji w miejscach, gdzie nie ma introdukowanych drapieżników.

Do działań ochronnych należą ochrona środowisk i miejsc lęgowych gatunku, kontrola zagrażających gatunków, zarządzanie populacją oraz reintrodukcja[4].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Hymenolaimus malacorhynchos w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Plectropterus. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2013-11-09]
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 John Charles Phillips: A Natural History of the Ducks. s. 94. ISBN 0-486-25142-X.
  4. 4,0 4,1 4,2 Hymenolaimus malacorhynchos. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  5. 5,0 5,1 5,2 Blue Duck (Hymenolaimus malacorhynchos) (ang.). Internet Bird Collection. [dostęp 2010-07-16].
  6. Steven L. Hilty, Rodolphe Meyer de Schauensee: Birds of Venezuela. Princeton: Princeton Universitety Press, 2003, s. 199. ISBN 0-691-02131-7.
  7. Perry McCarney: Bird facts: Blue duck (ang.). [dostęp 2010-07-16].
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Malcolm Alexander Ogilvie, Steve Young: Wildfowl of the world. 1998, s. 82. ISBN 1-84330-328-0.
  9. BirdLife International: Blue Duck (Hymenolaimus malacorhynchos) (ang.). [dostęp 2010-07-16].
  10. Department of Conservation Biodiversity Recovery Unit.: Blue Duck (Whio), Hymenolaimus malacorhynchos Recovery Plan (ang.). New Zealand Department of Conservation. 1997, 1997. [dostęp 2010-07-17].
  11. Frank Gill, David Donsker: Family Anatidae (ang.). IOC World Bird List: Version 4.2. [dostęp 2014-07-18].
  12. D. Lepage: Krzywonos (Hymenolaimus malacorhynchos). Avibase. Światowa Baza Danych o Ptakach. [dostęp 2010-07-17].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]