Mleczaj rydz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mleczaj rydz
Mleczaj rydz: zdjęcie
Systematyka
Domena jądrowce
Królestwo grzyby
Gromada grzyby podstawkowe
Klasa pieczarniaki
Rząd gołąbkowce
Rodzina gołąbkowate
Rodzaj mleczaj
Gatunek mleczaj rydz
Nazwa systematyczna
Lactarius deliciosus (L.) Gray
Nat. Arr. Brit. Pl. 1: 624 (Londyn, 1821)
Mapa zasięgu
Mleczaj rydz: zasięg występowania na mapie
Zasięg w Europie
Mleczaj rydz: drugie zdjęcie
Cecha charakterystyczna dla rydza: mleczko zieleniejące po uszkodzeniu
Charakterystyczne dla rydza prążkowanie kapelusza
Mleczaj rydz przygotowany do przyrządzenia

Mleczaj rydz, rydz (Lactarius deliciosus (L.) Pers.) – gatunek grzybów należący do rodziny gołąbkowatych (Russulaceae)[1].

Systematyka i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z zasadami nomenklatury botanicznej (dotyczącej także grzybów) przyjęto, że gatunek ten został poprawnie zdiagnozowany taksonomicznie po raz pierwszy przez Karola Linneusza (jako Agaricus deliciosus) w "Species Plantarum" z 1753. Do rodzaju Lactarius został przeniesiony przez Samuela Graya w "A Natural Arrangement of British Plants" z 1821 i zatwierdzony przez Eliasa Friesa.

Nazwę polską podał Franciszek Błoński w 1889. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten ma też inne nazwy: bedłka rydz, rydz prawdziwy[2]. Przez grzybiarzy nazywany jest po prostu rydzem, ale ma też inne regionalne nazwy: rydz pański, rydzyk, rydzek, rycek, ryżyk, ryzok[3].

Synonimów łacińskich ma ok. 30. Niektóre z nich[4].

  • Agaricus deliciosus L. 1753
  • Galorrheus deliciosus (L.) P. Kumm. 1871
  • Lactifluus deliciosus (L.) Kuntze 1891

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Kapelusz

Średnicy 4–12 cm, barwy cielistoczerwonawej lub w różnych odcieniach pomarańczowej, czasami z domieszką zieleni. Powierzchnia koncentrycznie strefowana, czasami jamkowato-plamista. U młodych owocników pokrój kapelusza jest wypukły, dojrzewający wklęsły, z płytkim wgłębieniem na środku, u starych okazów lejkowaty, długo z podwiniętymi brzegami. Pokryty śluzowatą przy dużej wilgotności powietrza skórką[5][6][7].

Hymenofor

Blaszkowy, blaszki barwy pomarańczowożóltawej, podobnej jak kapelusza, o różnej długości (mieszane), prosto przyrośnięte lub lekko zbiegające na trzon, cienkie i kruche. Po uszkodzeniu wybarwiają się lekko zielonawo.

Trzon

Długości 3–7 cm i 1–2,5 cm średnicy, barwy kapelusza lub jaśniejszy, z ciemniejszymi jamkowatymi plamkami (poza tym gładki), przesiąknięty mleczkiem. Cylindryczny, początkowo pełny, potem pusty, przy podstawie zwężony.

Miąższ

Zbudowany z kulistawych komórek, które powodują jego specyficzną kruchość i nieregularny przełam. Barwy bladopomarańczowej, zwarty, u dojrzałych owocników kruchy, przesiąknięty jaskrawopomarańczowym mleczkiem (długo nie zmieniającym barwy, czasem jaśniejącym lub ciemniejącym, a po okresie doby zieleniejącym), o smaku lekko gorzkawym, cierpkim i słodkawej, owocowej woni.

Wysyp zarodników

Kremowy. Zarodniki niemal kuliste, o wymiarach przeważnie 7,5–9×6–8 μm, o powierzchni pokrytej amyloidalną siateczką, tworzoną przez brodawki połączone różnej szerokości listewkami[5], bez pory rostkowej[8].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Jest szeroko rozprzestrzeniony na całej półkuli północnej na obszarach o klimacie umiarkowanym. Występuje także w Australii[3]. Rośnie w lasach i młodnikach iglastych, na piaszczystych glebach. Tworzy mikoryzę z sosnami (Pinus sp.)[9]. Owocniki wytwarza na ziemi. w Polsce od sierpnia do listopada[2].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Grzyb jadalny. Owocniki mleczaja rydza są jadalne, określane jako "wysoko cenione"[10][5], "wyborne"[8] i najbardziej poszukiwane grzyby jadalne. Najczęściej używa się ich do marynowania w occie, gdyż przy takim przyrządzeniu nabierają doskonałego, korzennego smaku. Nadają się również do panierowania i smażenia, nie nadają się natomiast do suszenia, ani jako dodatek do zup. Podczas przyrządzania cierpki posmak owocników znika[3].

Gatunki podobne[edytuj | edytuj kod]

Wśród grzybów o morfologicznie zbliżonych owocnikach wymienia się następujące gatunki[5]:

  • mleczaj świerkowy (Lactarius deterrimus), występujący wyłącznie pod świerkami (Picea sp.), o mleczku po ok. 30 min. przebarwiającym się czerwonofioletowo;
  • mleczaj jodłowy (Lactarius salmonicolor), występujący pod jodłami (Abies sp.) i jedlicami (Pseudotsuga sp.). Nigdy nie zielenieje po uszkodzeniu;
  • mleczaj zmienny (Lactarius semisanguifluus), o bardziej oliwkowozielonym kapeluszu, o mleczku przebarwiającym się winnoczerwono przy wysychaniu;
  • mleczaj czerwieniejący (Lactarius sanguifluus), o mleczku winnoczerwonym i podobnie lekko zabarwionymi blaszkami;
  • mleczaj modrzewiowy (Lactarius porninsis), występujący wyłącznie pod modrzewiami (Larix sp.), o białym mleczku.

Przez grzybiarzy gatunki te zazwyczaj są nierozróżniane; rozróżnienie ich tylko na podstawie wyglądu jest bardzo trudne, a czasami niemożliwe. Należy brać pod uwagę jeszcze inne cechy; miejsce występowania, kolor mleczka i zmianę koloru miąższu po uszkodzeniu. Z punktu widzenia grzybiarzy rozróżnienie gatunków nie jest bardzo istotne; gatunki te są bowiem jadalne, chociaż dość znacznie różnią się smakiem[9]. Jedynie mleczaj modrzewiowy jest lekko trujący[5]. Najbardziej charakterystycznymi cechami mleczaja rydza są: występowanie pod sosnami, wyraźne prążkowanie kapelusza i zieleniejące mleczko i miąższ po uszkodzeniu[9].

Przypisy

  1. Index Fungorum (ang.). [dostęp 2013-03-05].
  2. 2,0 2,1 Władysław Wojewoda: Checklist of Polisch Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Scienceas, 2003. ISBN 83-89648-09-1.
  3. 3,0 3,1 3,2 Albert Pilát, Otto Ušák: Mały atlas grzybów. Warszawa: PWRiL, 1977.
  4. Species Fungorum (ang.). [dostęp 2013-04-15].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: 1985, s. 418-419. ISBN 8309007140.
  6. Ewald Gerhardt: Przewodnik GRZYBY. Warszawa: 2001, s. 94. ISBN 8370730841.
  7. Ewald Gerhardt: Grzyby – wielki ilustrowany przewodnik. Warszawa: 2006, s. 410. ISBN 8374045132.
  8. 8,0 8,1 Marcus Flück: Atlas grzybów – oznaczanie, zbiór, użytkowanie. Warszawa: 1995, s. 197. ISBN 8371753373.
  9. 9,0 9,1 9,2 Andreas Gminder: Atlas grzybów jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej. 2008. ISBN 978-83-258-0588-3.
  10. Marek Snowarski: Mleczaj rydz – Lactarius deliciosus (pol.). [dostęp 25 stycznia 2010].