Sfaleryt

Sfaleryt
Sfaleryt – kryształy szkieletowe Sfaleryt i wurtzyt (żółty i brązowy) oraz galena
Kryształ sfalerytu
Właściwości chemiczne i fizyczne
Skład chemiczny	siarczek cynku (ZnS)
Twardość w skali Mohsa	3,5–4
Przełam	muszlowy
Łupliwość	doskonała, sześciokierunkowa
Układ krystalograficzny	regularny
Gęstość minerału	3,92–4,2 g/cm³
Właściwości optyczne
Barwa	bezbarwny, domieszki innych metali zabarwiają minerał na żółto, czerwono do czarnego
Rysa	żółta
Połysk	diamentowy
Multimedia w Wikimedia Commons

Sfaleryt (blenda cynkowa) – minerał z gromady siarczków. Bardzo pospolity i szeroko rozpowszechniony.

Nazwa pochodzi od gr. sphaleros = zwodniczy, niepewny, podstępny, złudny; nawiązuje do kłopotów jakie sprawia minerał przy identyfikacji (dopiero w XVII w. określono, że jest to kruszec cynku).

Właściwości

Tworzy kryształy izometryczne (tetraedry lub dwunastościany rombowe), często występują zbliźniaczenia oraz charakterystyczne prążki na ścianach kryształów. Występuje w formie skupień zbitych, ziarnistych, pylastych ( – brunckit), nerkowatych, naciekowych i skorupowych. Razem z wurcytem stanowi odmianę polimorficzną siarczku cynku. Jest kruchy, przezroczysty, zawiera domieszki żelaza, kadmu, manganu, talu, indu, ołowiu, srebra.

Odmiany

• blenda karmelowa – żółta lub brunatna
• cleiofan – czysty, bezbarwny
• blenda rubinowa – z małą domieszką żelaza, zabarwiony na czerwono, pomarańczowo
• gumucionit – zielony, szary, brunatnoczarny
• marmatyt, – z dużą domieszką żelaza, zabarwiony na ciemnozielony do czarnego
• christofit – czarny, zawiera domieszki żelaza
• przybramit – zawiera domieszki kadmu

Występowanie

Najczęściej tworzy się w wyniku działalności gorących roztworów przenikających przez różne skały. Bywa spotykany w żyłach kruszcowych, w pegmatytach, gabrach. Prawie zawsze występuje z galeną, pirytem, chalkopirytem, markasytem, kalcytem. Obecny we wszystkich skałach zawierających siarczki.

Miejsca występowania: Hiszpania, Meksyk, USA, Australia, Rosja, Kazachstan, Namibia, Niemcy.

W Polsce – pospolity kruszec złóż cynku i ołowiu okolic Bytomia, Tarnowskich Gór, Olkusza. Znany też z Dolnego Śląska – okolice Boguszowa, Kowar, Strzegomia i Kletna. Spotkać go można w kopalni miedzi w rejonie Lubina i Polkowic.

Zastosowanie

• źródło cynku (67% Zn).
• źródło kadmu, srebra, (też indu, galu)
• poszukiwany przez kolekcjonerów
• dobrze wykształcone kryształy są wykorzystywane w jubilerstwie
• służy do wyrobu drobnej galanterii ozdobnej.

Ciekawostki

Przy pocieraniu o niepolerowaną płytkę porcelanową sfaleryt wydziela zapach siarkowodoru.

Dawniej, gdy cynk nie był znany, górnicy sascy nazywali sfaleryt blendą, czyli rudą, która mami i zwodzi – obiecuje metal a nie daje go.

Specjalista górniczy Agricola w XVI w. uważał sfaleryt za kruszec ołowiu. Dopiero w XVIII w. szwedzki chemik Georg Brandt rozpoznał w nim ważny kruszec cynku.

Bibliografia

• Rudolf Ďuda, Luboš Reil: Wielka Encyklopedia Minerałów. Warszawa: Elipsa 2, 1994. ISBN 83-86013-00-1.