Piryt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Piryt
Pyriteespagne.jpg
Właściwości chemiczne i fizyczne
Inne nazwy iskrzyk, złoto głupców
Skład chemiczny FeS2
Twardość w skali Mohsa 6,5
Przełam muszlowy
Łupliwość brak
Układ krystalograficzny regularny
Gęstość minerału 4,95 do 5,10 g/cm³
Właściwości optyczne
Barwa mosiężnożółta, mosiężna, złota
Rysa czarna
Połysk metaliczny
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło piryt w Wikisłowniku
Agregat kryształów sześciennych

Pirytminerał żelaza z gromady siarczków, nadsiarczek żelaza(II), FeS2. Nazwa pochodzi od gr. pyr = ogień oraz pyrites = iskrzący, gdyż minerał ten iskrzy się pod wpływem uderzeń krzesiwa (krzemienia, twardego metalu).

Właściwości[edytuj | edytuj kod]

Występuje niemal we wszystkich typach skał. Tworzy kryształy izometryczne, przyjmujące najczęściej postać sześcianów, ośmiościanów, dwunastościanów pentagonalnych (pięciokątnych). Na ścianach kryształów często są widoczne wyraźne zbrużdżenia. Czasami tworzy charakterystyczne bliźniaki, zwane „krzyżami żelaznymi”. Występuje też w skupieniach zbitych, ziarnistych, skorupowych, kulistych i groniastych. Obok markasytu jest odmianą polimorficzną siarczku żelaza. Ze względu na podobieństwo barwą do złota nazywany bywa „złotem głupców”.

Często zawiera domieszki niklu, kobaltu, cynku, srebra, złota, miedzi.

Występuje najczęściej w asocjacji z sfalerytem, galeną, chalkopirytem, markasytem, arsenopirytem oraz pirotynem.

Pod wpływem tlenu i wilgoci atmosferycznej ulega szybkiemu powierzchniowemu wietrzeniu, utleniając się do tlenków i wodorotlenków żelaza (np. do limonitu) oraz siarczanów żelaza (korozja atmosferyczna). Nawet dotknięcie palcem ścian kryształu pirytu może skutkować pojawieniem się rdzy na jego powierzchni w ciągu kilku dni, ze względu na naturalną wilgoć i kwaśny odczyn skóry.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Powstaje w końcowych fazach krystalizacji magmy, w procesach hydrotermalnych i pneumatolitowych, powszechny również w skałach metamorficznych i osadowych.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Występuje we wszystkich typach skał. Należy do minerałów bardzo pospolitych i szeroko rozpowszechnionych.

Włochy – Rio Marina, Elba, Campiano, Toskania; Hiszpania – Rio Tinto, Tharsis, Huelva; Grecja – Xante; Norwegia – Grong Lokken; Szwecja – Gallivare, Klefva; Rosja – Ural, Kaukaz, Dalniegorsk; USA – Kolorado, Pensylwania, Tennessee, Utah; Peru; Meksyk; Uganda.

W Polsce: Rudki k. Nowej Słupi, Kowala, Kostomłoty, Kielce Ślichowice (Góry Świętokrzyskie); Sosnowiec, Szczygłowice, Bytom (GZW); Wałbrzych, Nowa Ruda (Dolnośląskie Zagłębie Węglowe); Turoszów; Olkusz, Trzebinia, Bytom, Tarnowskie Góry (śląsko-krakowskie złoża cynku i ołowiu); Sieroszowice, Lubin, Rudna (Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy); Wieściszowice, Miedzianka, Ciechanowice (Rudawy Janowickie); Złoty Stok; Radzimowice (Góry Kaczawskie); Borów k. Strzegomia, Szklarska Poręba (Dolny Śląsk)

Odmiany pirytu[edytuj | edytuj kod]

Zastosowania[edytuj | edytuj kod]

Piryt, jako siarczkowa ruda żelaza (33-45% Fe, 32-45% S), jest surowcem do otrzymywania dwutlenku siarki i surówki żelaza:

4 FeS2 + 11 O2 → 2 Fe2O3 + 8 SO2

Z uzyskanych półproduktów wytwarza się kwas siarkowy i żelazo. Ponadto z pirytu uzyskuje się inne metale stanowiące domieszki.

Inne zastosowania:

  • atrakcyjny i łatwy do zdobycia kamień kolekcjonerski
  • stosowany od czasów starożytnych do wyrobu biżuterii i ozdób
  • bywa stosowany jako proszek polerski
  • do wyrobu czerwonych i brunatnych farb mineralnych
  • w przeszłości do jednego ze sposobów rozpalania ognia, np. w zamku kołowym dawnej broni palnej.