Wirek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Rudy Śląskiej Wirek
dzielnica Rudy Śląskiej
Wirek 1 Maja Ruda Śląska Plaza 24 09 2010 P9243856.JPG
Centrum handlowe "Plaza" w Wirku
Miasto Ruda Śląska
Status dzielnica
W granicach Rudy Śląskiej od 1959 r.
Ludność (2006)
 • liczba ludności

20 595
Strefa numeracyjna 32
Kod pocztowy 41-710
Tablice rejestracyjne SL, SRS
Położenie na planie Rudy Śląskiej
Położenie na planie Rudy Śląskiej
Położenie na mapie Rudy Śląskiej
Mapa lokalizacyjna Rudy Śląskiej
Wirek
Wirek
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wirek
Wirek
Ziemia 50,27°N 18,86°E/50,274500 18,864400
Strona internetowa
Kościół św. Wawrzyńca i św. Antoniego
Kościół ewangelicki
Kolonia robotnicza "Ficinus"
Poczta w Wirku
Typowy familok, Wirek, Ruda Śląska, ul. Targowa 7

Wirek (niem. Antonienhütte; do 1948 Nowa Wieś [1]) – dzielnica Rudy Śląskiej, którą według danych z 2006 roku zamieszkiwało 20 595 osób[2].

Herb Nowej Wsi (Wirku) przedstawia osełkę, strug i kowadło.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze dzieje (do końca XVII w.)[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka, gdzie występuje nazwa Wirek to czeski dokument, w którym jest mowa o wzgórzu o tejże nazwie. Początkowo wieś, na której dzisiaj opiera się Wirek zwano Nową Wsią. Wieś powstała nad Kochłówką na obszarze wsi Kochłowice. Dopiero w 1828 wydzieliła się z Nowej Wsi gmina Wirek, która była niezależna, aż do 1870.

W epoce industrializacji (XIX w.)[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza kopalnia "Gottessegen" (Błogosławieństwo Boże) powstała w 1828. Z tej właśnie kopalni pochodzi zabytkowy szyb "Andrzej". Szyb powstał w latach 70. XIX w. i działał, aż do 1969 (istnieje do dziś jedynie budynek nadszybia). Kształtem przypomina on basztę obronną.

W 1805 powstała huta żelaza "Antonienhütte" (Antonia). Działała do lat 90. tego samego wieku. Zamknięto ją z powodu przestarzałych urządzeń, które przestały pracować efektywnie w stosunku do innych hut. Hutę cynku "Hugo" wybudowano w 1812, a działała, aż do 1932. Inna, o nazwie "Liebe-Hoffnung" (Miłość-Nadzieja) działała przez ok. 100 lat, aż do 1925.

Wieś zaczęła się w szybkim tempie rozrastać, powstawały kolonie przy obecnych ulicach Katowickiej, 1 Maja, Bytomskiego, Kubiny, Robotniczej. Przy ulicy Kubiny zachowały się domy robotnicze, które dzisiaj służą jako pasaż handlowy. Pierwsza szkoła powstała w Wirku w 1856, na jej potrzeby przekształcono więzienie przy obecnej ulicy Tuwima. Natomiast pierwsza szkoła w Nowej Wsi powstała w 1863. Kolejne powstały w latach 1896, 1902 oraz 1937.

Pierwsza kaplica pw. św. Wawrzyńca znajdowała się w więzieniu. Parafię św. Wawrzyńca erygowano 17 kwietnia 1869. Pierwszy kościół zbudowano w latach 1873-1874, znajdował się on przed wejściem do dzisiejszego kościoła. Dziszejszy kościół zbudowano w latach 1907-1909. W 1891 Żydzi zbudowali synagogę przy obecnej ulicy Kupieckiej. Została ona zniszczona w 1939 przez nazistów. W 1902 zbudowano kościół ewangelicki.

W 1861 Wirek otrzymał ekspedycje pocztową. Linie towarową pociągów z Chebzia utworzono w 1875. W latach 90. XIX w. powstały linie tramwajowe, które prowadziły od Bytomia, przez Wirek do Świętochłowic, a w 1902 powstała tu zajezdnia tramwajowa.

W wieku XX[edytuj | edytuj kod]

W Plebiscycie w 1921 padło w Nowej Wsi 2 935 głosów za Polską i 1 438 za Niemcami, natomiast w Wirku oddano 2 634 głosy za Polską i 2 851 za Niemcami. W 1932 zaczęła w Wirku działać grupa miejscowa towarzystwa Schlesischer Wintersportverein, z której najprężniejsza była sekcja narciarska.

Obszar dworski Wirek połączono z gminą Nowa Wieś w 1924. Wybudowano nowy ratusz w latach 1929-30. Nazwę gminy Nowa Wieś zmieniono w 1948 na gmina Wirek. Wirek otrzymał prawa miejskie w 1949. Wirek przyłączono do Nowego Bytomia w 1951, a wraz z Nowym Bytomiem został włączony jako jedna z dzielnic do Rudy Śląskiej w 1959. Dzisiejsza powierzchnia Wirku to 5,9 km².

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół pw. św. Wawrzyńca i Antoniego (1907-1909) ul. Nowary. Trójnawowa świątynia wzniesiona w latach 1907-1908 w stylu neogotyckim z elementami neoromanizmu przez Ludwiga Schneidera w miejscu wcześniejszego kościoła z 1874 r. Prace murarskie i kamieniarskie wykonał mistrz murarski Neumann z Bytomia. Uwagę zwraca masywna wieża wzorowana na ottoński westwerk, nakryta dachem dwuspadowym z sygnaturką.
  • Kolonia robotnicza Ficinus (ok. 1867 r.) ul. Kubiny. Zespół 16 piętrowych domów robotniczych z 1867 r. zbudowanych dla pracowników kopalni węgla kamiennego "Gottessegen" ("Błogosławieństwo Boże"). Jest to jedno z najstarszych osiedli tego typu na Górnym Śląsku. Domki są murowane, wybudowane z piaskowca. Wewnątrz każdego znajdowały się 4 mieszkania. Za domami znajdowały się budynki gospodarcze, a dalej pola uprawne. Kolonia w 2006 r. znalazła się na Szlaku Zabytków Techniki wiodącym po najciekawszych obiektach zabytkowych związanych z przemysłem województwa śląskiego.
  • Kościół ewangelicko-augsburski pw. Odkupiciela (1902) ul. Kubiny i 1 Maja. Kościół został wybudowany z cegły w stylu neogotyckim w 1902 roku. Nad jego bryłą wznosi się ustawiona asymetrycznie wieża nakryta ostrosłupowym hełmem. Autorem projektu był niemiecki architekt Felix Henry (1857-1920). W elewacji wschodniej znajduje się niemiecka inskrypcja wykonana pismem gotyckim: "Ein feste Burg ist unser Gott 1901-1902" (tłum: Warownym grodem jest nasz Bóg).
  • Wieża wyciągowa szybu "Andrzej" (lata 70-te XIX w.) między ulicami Obrońców Westerplatte i Odrodzenia. Budynek nadszybia szybu "Andrzej" należał do kopalni "Gottessegen" ("Błogosławieństwo Boże"), która funkcjonowała do 1926 r. Obiekt jest murowany z cegły w formie obronnej wieży typu Małachow, o podstawie kwadratu o boku 14 m. Wysokość wieży wynosi 23,4 m (łącznie z konstrukcją dachową 28 m). Grubość murów do wysokości 5,5 m wynosi 1300 mm, następnie do wysokości 17,8 m (do poziomu pomostu kół linowych) 1030 mm, a powyżej - 510 mm.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Przed II wojną światową na Wirku przy obecnej ulicy Kupieckiej znajdowała się synagoga. Została wysadzona przez hitlerowców w 1939 r.
  • Tzw. Ptasie Osiedle dzieli droga, a konkretniej pas ulicy Górnośląskiej na dwie części. Jedna należy do Wirku, druga do Bykowiny.
  • Położone wzdłuż ulicy Ignacego Paderewskiego tzw. Osiedle Konty leży na granicy dzielnic Wirek i Bielszowice. Takie położenie jest wynikiem celowego działania władz w latach 80. i 70., które miało na celu scalenie dzielnic Rudy Śląskiej w jednolity organizm miejski.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Brzoza F., Parafia świętego Wawrzyńca we Wirku, b.m., 1950, mps.
  • Koziołek Alojzy, Kochłowice i Kłodnica, Nowa Wieś, Bykowina, Halemba oraz Stara Kuźnica, mps., Kochłowice 1945.
  • Łata Paweł, Architektura i przestrzeń sakralna świątyni chrześcijańskiej na przykładzie kościoła świętych Wawrzyńca i Antoniego w Rudzie Śląskiej – Wirku, Ruda Śląska 2009.
  • Musioł Ludwik, Kochłowice. Z dziejów gminy i parafii, mps., 1964, s.189.
  • Ratka Antoni, Od osady Villa Nova do Wirku, [w:] Jesteśmy z wireckiego liceum. 1933/34-2003/2004. 70-lecie II Liceum Ogólnokształcącego im. Gustawa Morcinka, Ruda Śląska 2004.
  • Zając Franciszek, Kościół pod wezwaniem świętego Wawrzyńca w Rudzie Śląskiej Wirku, [w:] Przezacny żywot świętego Wawrzyńca patrona bibliotekarzy, biedaków i innych także, z okazji roczni nadobnych wydany A.D. MMIX w mieście Ruda Śląska na Górnym Śląsku, red. Krystian Gałuszka, Ruda Śląska 2009.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. M.P. z 1948 r. Nr 2, poz. 7
  2. Tab. 47 Rozkład dysfunkcji w mieście w latach 2003-2006. W: Lokalny Program Rewitalizacji Miasta Ruda Śląska na lata 2007-2015. Ruda Śląska: Urząd Miasta Ruda Śląska, 2007-09, s. 52.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]