Andrzej Szalawski

Andrzej Szalawski

Imię i nazwisko	Andrzej Wojciech Pluciński
Data i miejsce urodzenia	4 grudnia 1911 Warszawa
Data i miejsce śmierci	11 października 1986 Warszawa
Zawód	aktor
Współmałżonek	Kazimiera Kruszelnicka (1939–?; rozwód) Stefania Gintel-Domańska (1956–1965; rozwód) Izabela Wilczyńska-Szalawska (1975–1986; jego śmierć)
Lata aktywności	1929–1986

Grób Andrzeja Szalawskiego na cmentarzu na Powązkach

Andrzej Szalawski, właśc. Andrzej Wojciech Pluciński, ps. „Florian” (ur. 4 grudnia 1911 w Warszawie, zm. 11 października 1986 tamże) – polski aktor teatralny, filmowy i telewizyjny.

Życiorys

Syn urzędnika państwowego Józefa Plucińskiego i Idy z Szalawskich. Po ukończeniu gimnazjum wstąpił do Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej w Warszawie, który ukończył w 1936. Przez trzy kolejne sezony zdobywał aktorskie szlify na scenach Poznania i Lwowa. Grał w filmach od 1929, zyskał przed wojną popularność rolą w filmie Dziewczęta z Nowolipek, był także aktorem teatralnym w Poznaniu i Lwowie. Kształcił głos u Ady Sari i Adama Didura.

Na stopień podporucznika został mianowany ze starszeństwem od 1 stycznia 1937 i 1079. lokatą w korpusie oficerów rezerwy piechoty. We wrześniu 1939 został zmobilizowany do 26. pułku piechoty, stacjonującego w Gródku Jagiellońskim. Czwartego dnia wojny jego oddział skierowano do Lwowa. Bronił miasta do jego kapitulacji przed Armią Czerwoną 22 września. Po kapitulacji miasta zignorował zarządzenie radzieckiego okupanta i nie zarejestrował się jako oficer, unikając później śmierci w Katyniu.

Pozostał na terenie okupacji sowieckiej, grał w teatrze kierowanym przez Aleksandra Węgierkę i w teatrach grodzieńskich, białostockich i mińskich. Po ataku Niemiec na ZSRR wyjechał do Warszawy. Po przyjeździe do stolicy nie mógł znaleźć zatrudnienia w zawodzie, czemu na przeszkodzie stanęły jego wcześniejsze występy w spektaklach agitacyjnych pod okupacją radziecką. Pozbawiony środków do życia oraz niezbędnych dokumentów chroniących przed wywózką, zatrudnił się w ekipie warszawskiego oddziału niemieckiej kroniki filmowej Die Deutsche Wochenschau, której był lektorem (Tygodnik Dźwiękowy Guberni Generalnej). Występował też w koncesjonowanych przez Niemców teatrach: „Komedia”, „Miniatury”, „Jar” i „Maska”.

W październiku 1941 został zaprzysiężony jako członek Związku Walki Zbrojnej pod pseudonimem „Florian” i jako pracownik Oddziału II KG AK otrzymał rozkaz kontynuowania pracy w niemieckiej kronice filmowej celem rozpracowania zatrudnionych tam osób. Przez kolejne dwa lata dostarczał AK informacje o niemieckich planach propagandowych i agentach. W związku z niechęcią środowiska podjął próbę odejścia z kroniki filmowej, co udało mu się w lipcu 1943, nadal grał jednak w teatrach.

Po wojnie część przedstawicieli środowiska artystycznego (m.in. Bohdan Korzeniewski) twierdziła, że w okresie okupacji Szalawski odczytywał niemieckie komunikaty nadawane przez głośniki uliczne (tzw. „szczekaczki”), w których podawał nazwiska Polaków skazanych na śmierć oraz informował o „frontowych zwycięstwach III Rzeszy”. To jego głos miał rzekomo oznajmić w kwietniu 1943 roku tysiącom Polaków o zbrodni w Katyniu. Zarzut ten został jednak podważony w czasie procesu artysty w 1949, stanowczo zaprzeczali również pracy Szalawskiego w „szczekaczce” jego koledzy z Armii Krajowej.

Po zakończeniu wojny nie przeszedł weryfikacji przed komisją ZASP-u (tzw. „komisja Korzeniewskiego”) i przez trzy lata miał zakaz wykonywania zawodu. Decyzją sądu koleżeńskiego został również skreślony z listy członków ZASP-u. Wyjechał na Ziemie Odzyskane, gdzie w Jeleniej Górze imał się różnych zajęć, był m.in. szoferem i suflerem. W kwietniu 1947 jego „banicja” dobiegła jednak końca – zezwolono mu na występy. Został zatrudniony w Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi. Wkrótce wstąpił też do PPS. 1 października 1948 został jednak aresztowany przez UB pod zarzutem „współpracy z hitlerowcami i działania na szkodę Narodu Polskiego”. Postawiony przed sądem w Warszawie, który w procesie trwającym od 18 do 20 lipca 1949 skazał go na cztery lata więzienia i konfiskatę mienia. Prośba o łaskę skierowana do prezydenta Bolesława Bieruta przez matkę Szalawskiego – Idę Plucińską nie została uwzględniona. Andrzej Szalawski zakończył odbywanie kary 1 października 1952.

Po wyjściu z więzienia podjął pracę w Teatrze im. Stefana Jaracza w Łodzi, Teatrze Narodowym w Warszawie, Teatrze Powszechnym w Warszawie i Teatrze Wybrzeże w Gdańsku. W 1956 obrazem Wraki wrócił też do gry w filmach, występował w roli Juranda ze Spychowa w polskim filmie historycznym Krzyżacy (1960) oraz w roli Hermana Bucholca w Ziemi obiecanej Andrzeja Wajdy na podstawie powieści Władysława Reymonta. Podkładał również głos do roli Artura Młodnickiego (szef trupy teatralnej) w Czarnych chmurach. Występował w spektaklach Teatru Telewizji i słuchowiskach Teatru Polskiego Radia.

W 1980 przeszedł na emeryturę, zmarł na wylew 11 października 1986 roku. Na skromnym grobie Szalawskiego na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 256-1-20) do śmierci jego żony Izabeli Wilczyńskiej-Szalawskiej nie było krzyża. „Uważałam, że swój krzyż Andrzej nosił na barkach przez większą część życia – tłumaczyła jego żona. – Nie chciałam, żeby cień krzyża padał jeszcze na jego grób”.

Życie prywatne

Był trzykrotnie żonaty. Pierwszą żoną artysty była poślubiona w listopadzie 1939 tancerka i aktorka Kazimiera Kruszelnicka, drugą poślubiona 25 lutego 1956 w Łodzi aktorka i reżyserka Stefania Gintel-Domańska (rozwód w 1965), a trzecią poślubiona 7 października 1975 w Warszawie aktorka Izabela Wilczyńska, była żona dziennikarza Bronisława Trońskiego.

Kontrowersje

Aktor do śmierci spotykał się z ostentacyjną niechęcią części kolegów, którzy nie wierzyli – lub nie chcieli uwierzyć – w jego niewinność (nie bez znaczenia była tu ponoć powierzchowność aktora – przystojny i inteligentny, ze skłonnością do wywyższania się i egotyzmu). Do jego najzagorzalszych przeciwników należał Bohdan Korzeniewski. To za sprawą jego donosu i oskarżenia o kolaborację z Niemcami do Departamentu Spraw Wewnętrznych AK, Szalawski został podczas okupacji skazany na hańbiącą karę ostrzyżenia włosów (ostrzygł się sam). Jego obrońcy, wśród których był m.in. Kazimierz Moczarski, nigdy jednak nie zwątpili w jego prawość.

Sam Szalawski do końca życia walczył o odzyskanie dobrego imienia. W 1966 Sąd Wojewódzki dla miasta Warszawy zdecydował wprawdzie o zatarciu skazania, jednak za jego życia nie przeprowadzono rehabilitacji. Ministerstwo sprawiedliwości „nie znajdowało podstaw do wniesienia rewizji nadzwyczajnej”.

Filmografia

• 1929: Pierwsza miłość Kościuszki – adiutant Kościuszki
• 1937: Dziewczęta z Nowolipek – Ignaś
• 1956: Wraki – niemiecki mechanik pomagający Barnatowi
• 1957: Prawdziwy koniec wielkiej wojny – profesor Stęgień
• 1960: Krzyżacy – Jurand ze Spychowa
• 1961: Tarpany – Adam, kierownik ośrodka doświadczalnego
• 1962: I ty zostaniesz Indianinem – „Odważny Żubr”
• 1968: Wilcze echa – major Grabień
• 1968: Ostatni po Bogu – komandor Pawlikowski
• 1968: Człowiek z M-3 – profesor, kierownik kliniki Piechockiego, ojciec Agnieszki
• 1969: Przygody pana Michała – generał Mikołaj Potocki
• 1970: Różaniec z granatów – polski major
• 1970: Pierścień księżnej Anny – Janusz I Starszy, archeolog
• 1971: Zmyślone...
• 1971: Goya – don Diego, sekretarz św. Inkwizycji
• 1972: Tajemnica wielkiego Krzysztofa – wielki Krzysztof
• 1972: Tajemnice Andów (Das Geheimnis der Anden)
• 1973: Nagrody i odznaczenia – doktor Rafał Jackowski, ojciec Jarka
• 1974: Ziemia obiecana – Herman Buchholz
• 1974: Gniazdo – Odolan, wuj Mieszka
• 1975: Ziemia obiecana – Herman Buchholz
• 1975: Trzecia granica – pułkownik
• 1975: Kazimierz Wielki – Olgierd, książę litewski
• 1975: Dyrektorzy – profesor okulista (odc. 4)
• 1976: Wielki układ – Piotr, ojciec Kołodziejskiego
• 1977: Sprawa Gorgonowej – Antonowicz, przewodniczący składu sędziowskiego we Lwowie
• 1977: Rytm serca – Kamil
• 1977: Lalka – Jan Mincel (odc. 2)
• 1978: Życie na gorąco – prezes Osborne (odc. 7)
• 1978: Rodzina Połanieckich – Zawiłowski
• 1978: 07 zgłoś się – Łukasz Uliński, opiekun Fordona (odc. 5)
• 1979: Tajemnica Enigmy – hrabia Fernand de Brugnon (odc. 4)
• 1979: Obok – Seweryn Karcz, ojciec Artura
• 1979–1981: Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy – starosta Chłapowski, ojciec Dezyderego
• 1979: Buddenbrookowie – przewodniczący senatu
• 1980: Zajęcia dydaktyczne – profesor-dziekan, szef Adamskiego
• 1980: W biały dzień – przewodniczący składu sędziowskiego podczas procesu „Koraba”
• 1980: Młyn Lewina – Weinmantel
• 1981: Znachor – przewodniczący sądu
• 1981: Limuzyna Daimler-Benz – profesor Rogożyn
• 1981: Biłek – Ignacy
• 1983: Przeznaczenie – aktor Stępowski
• 1983: Marynia – Zawiłowski
• 1984: Zabawa w chowanego – kierownik Powązek
• 1984: Sąd nad Braćmi Polskimi – rektor Jan Crell
• 1984: Przyspieszenie – 2 role: stary aktor; ojciec Maćka
• 1984: Ceremonia pogrzebowa – profesor Jan Nepomucen Tarnowski, ojciec Stefana i Jana
• 1984: Bez końca – adwokat, znajomy Labradora
• 1985: Tętno – profesor
• 1985: Temida – ojciec (odc. 1- Sprawa hrabiego Rottera)

Spektakle Teatru Telewizji

• 1957: Heloiza i Abelard – Abelard
• 1957: Tragedia optymistyczna – Aleksy
• 1960: Makabryczne upominki – Bruce
• 1961: Poezja murzyńska
• 1961: Wszyscy jesteśmy geniuszami
• 1963: Henryk VI na łowach – Ferdynand Kokl
• 1963: Panna bez posagu – Paratow
• 1963: Wymuszone zezwolenie – Wuj Klarysy
• 1965: Dym - Generał niecierpliwy
• 1965: Kaprysy Łazarza
• 1969: Zatoka śpiewających traw
• 1970: Dzika kaczka
• 1970: Ostatnie dobranoc Armstronga – John Armstrong
• 1971: Piękne ogrody
• 1971: Tak cicho, że wierzyć nie chciałem
• 1972: Most – Przewoźnik
• 1972: Niedźwiedź +reżyseria
• 1973: Człowiek na warcie – Władyka
• 1973: Śmiertelny taniec – Kapitan +choreografia
• 1974: Nadzieja – Klemens Bos
• 1975: Henryk IV – Tomasz Percy, hrabia Worcester
• 1975: Horsztyński – Hetman Kossakowski
• 1976: Osaczony – Senator O’Malley
• 1976: Weteran i Pani – Roger
• 1977: Doktor medycyny – Pułkownik
• 1977: Turoń – Krzysztof Cedro
• 1978: Wielki kawałek tortu w pułapce na myszy – Karol Richmond
• 1979: Dni zemsty – Stadler
• 1979: Eryk XIV – Svante Sture
• 1980: Każdemu co mu się należy od mafii – Roscio
• 1980: Kordian – Prezes
• 1980: Pomnik – Prof. Toonelt
• 1980: Proces – Wuj
• 1981: Jednouchy
• 1983: Gdy płoną lasy – Prezydent Mościcki
• 1984: Elżbieta, królowa Anglii – Walshingham
• 1985: Selekcja, cz. 1 – Don Anselmo
• 1986: Paskudna historia – Stiepan Nikiforowicz
• 1986: Spiskowcy – Książę

Dubbing

• 1973: Czarne chmury – szef trupy teatralnej

Nagrody i wyróżnienia

• Nagroda na IX FTPP w Toruniu za rolę Kapitana w przedstawieniu Śmiertelny taniec Augusta Strindberga w reżyserii Piotra Paradowskiego w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1967)
• „Order Stańczyka” - nagroda misięcznika „Litery” (1968)
• Nagroda na XI FTPP w Toruniu za rolę Armstronga w przedstawieniu Ostatnie dobranoc Armstronga w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku (1969)
• Wielka Nagroda Widzów im. Iwo Galla dla najlepszego aktora 1969 roku w Plebiscycie VI Kongresu Widzów Teatru w Sopocie (1970)

Źródło:.

Bibliografia

• Janina Hera: Losy artystów polskich w czasach niewoli 1939–1954. Kraków: Arcana, 2019. ISBN 978-83-65350-50-3.
• Tomasz Mościcki: Warszawskie sezony teatralne 1944–1949. Warszawa: Fundacja Historia i Kultura, 2016. ISBN 978-83-11-14325-8.
• Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, 2004. ISBN 978-83-7188-691-1.
• Małgorzata Szejnert: Sława i infamia. Rozmowa z Bohdanem Korzeniewskim. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1992. ISBN 83-08-02330-4.

Linki zewnętrzne

• Andrzej Szalawski w bazie filmpolski.pl
• Andrzej Szalawski w bazie Filmweb
• Andrzej Szalawski w bazie IMDb (ang.)