To jest dobry artykuł

Ziemia obiecana (film 1974)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ziemia obiecana
Gatunek film historyczny
Rok produkcji 1974[1]
Data premiery 21 lutego 1975
Kraj produkcji Polska
Język polski
Czas trwania 179 min (wersja oryginalna)
138 min (reedycja z roku 2000)
Reżyseria Andrzej Wajda
Scenariusz Andrzej Wajda
Główne role Daniel Olbrychski
Andrzej Seweryn
Wojciech Pszoniak
Muzyka Wojciech Kilar
Zdjęcia Witold Sobociński
Edward Kłosiński
Wacław Dybowski
Scenografia Tadeusz Kosarewicz
Kostiumy Barbara Ptak
Montaż Halina Prugar
Zofia Dwornik
Produkcja Zespół Filmowy „X”

Ziemia obiecana – polski film historyczny z 1974 roku w reżyserii i według scenariusza Andrzeja Wajdy, na podstawie powieści Władysława Reymonta pod tym samym tytułem. Akcja filmu toczy się w przemysłowej Łodzi na przełomie XIX i XX wieku, w której trzej wspólnicy – polski ziemianin Karol Borowiecki (Daniel Olbrychski), niemiecki przemysłowiec Maks Baum (Andrzej Seweryn) oraz żydowski handlowiec Moryc Welt (Wojciech Pszoniak) – próbują zebrać fundusze na budowę własnej fabryki, by zbić interes na przemyśle włókienniczym.

W stosunku do literackiego pierwowzoru Wajda poczynił poważne zmiany, zachowując wprawdzie demoniczny portret przemysłowej Łodzi z powieści Reymonta, ale również łagodząc jej antysemicką wymowę. Nie uchroniło to filmowej Ziemi obiecanej przed krytyką ze strony amerykańskich Żydów, którzy nie dopuścili filmu do rozpowszechniania kinowego w Nowym Jorku i Los Angeles. Równocześnie film Wajdy nie ustrzegł się krytyki w Polsce ze względu na poważną ingerencję w treść powieści oraz negatywny portret głównego bohatera. W późniejszych analizach krytycznych zostało jednak dowiedzione, że przedmiotem krytyki filmu nie była konkretna narodowość, ale destrukcyjna siła pieniądza jako bodźca do przemian kapitalistycznych na ziemiach polskich. Ekspresyjna i turpistyczna wymowa Ziemi obiecanej skłoniła część krytyków do uznania jej za filmowe arcydzieło, co potwierdził plebiscyt Muzeum Kinematografii w Łodzi z 2015 roku, w którym film Wajdy zajął pierwsze miejsce na liście najlepszych filmów polskich wszech czasów.

Streszczenie fabuły[edytuj | edytuj kod]

Uwaga: streszczenie dotyczy wersji z 1974 roku.

Pocztówka przedstawiająca industrialny pejzaż Łodzi w I połowie XX wieku

Ziemia obiecana rozpoczyna się ujęciem trzech młodych przyjaciół z wyższych sfer, którzy odpoczywają na dworku ziemiańskim w Kurowie. Karol jest młodym polskim ziemianinem, Maks – niemieckim przemysłowcem, natomiast Moryc – żydowskim handlowcem. Wszyscy trzej świętują z okazji zakupu zalesionej działki pod budowę fabryki w Łodzi, co zostaje w filmie skontrastowane z widokiem łódzkich dzielnic biedy i scenami modlitw przedstawicieli trzech narodowości: polskiego lombardzisty Wilczka, niemieckiego przemysłowca Buchholza oraz zamożnego Żyda Grünspana. Podczas gdy Karol pracuje w fabryce Buchholza w charakterze bezwzględnego nadzorcy, Maks próbuje bezskutecznie namówić swojego ojca do dofinansowania przedsięwzięcia, natomiast Moryc prowadzi negocjacje ze swoimi żydowskimi kontrahentami.

Podczas gdy Karol bezwzględnie nadzoruje pracowników fabryki Buchholza, stanowczo odmawia borykającemu się z problemami finansowymi polskiemu arystokracie Trawińskiemu, co skutkuje samobójstwem tego ostatniego. Jednocześnie miota się pomiędzy dwiema miłościami życia: Anką, polską szlachcianką mieszkającą w Kurowie, oraz Lucy Zuckerową, żoną zamożnego żydowskiego finansisty[2]. Tymczasem niemiecki przemysłowiec Kessler, pertraktując z Morycem, prosi swojego asystenta o wybór jego robotnic na potrzeby orgii we własnym pałacu.

Po pewnym czasie, w drodze do opery, Karol rozmawia z niemieckim przemysłowcem Müllerem. Ten proponuje mu pracę w jego zakładzie, jednak Karol odmawia. Podczas przedstawienia Jeziora łabędziego w operze, trójka przyjaciół dyskutuje na temat niektórych przybyłych, w tym Zuckerowej oraz Mady Müller, córki przemysłowca. Mada prosi Karola o użyczenie jej kilku książek. Karol zgadza się ją odwiedzić, upatrując w wydarzeniu szansę na bliższe kontakty finansowe z Müllerem. Podczas przerwy, w trakcie przedstawienia burleski, dochodzi nagle do zamieszania wywołanego wieścią o samobójstwie kilku finansistów, którzy zbankrutowali na giełdzie. Karol wykorzystuje zajście i wraz z Zuckerową opuszcza potajemnie operę, by w jej karocy uprawiać z nią seks. W trakcie zbliżenia miłosnego Karol dowiaduje się od Zuckerowej o rosnących cenach bawełny, co wykorzystuje w rozmowie z przyjaciółmi, namawiając Moryca do zrobienia interesu na handlu tymże towarem[3].

Tymczasem w pałacu Kesslera młode polskie robotnice, upojone alkoholem, łatwo oddają się Niemcom podczas nocnej orgii. Jedna z nich, uwiedziona bezpośrednio przez Kesslera Zosia, zostaje wyrzucona przez swoją matkę z domu. Ojciec Zosi, Malinowski, prosi Kesslera o wizytę w jego pracowni. Wywiązuje się między nimi szamotanina, w wyniku czego obaj wpadają w tryby maszyny i zostają przez nią zmiażdżeni[4]. W międzyczasie Moryc dowiaduje się, że niemieccy i żydowscy przemysłowcy zamierzają wejść w spisek przeciwko Karolowi, upatrując w nim zagrożenie. Zamożny Żyd Grünspan proponuje Morycowi pożyczkę pod warunkiem, że ten przejmie pełną kontrolę nad fabryką. Moryc wstawia się jednak za przyjacielem i odmawia. Trójka współwłaścicieli działki spotyka się, żeby przeliczyć dotychczas zebrane pieniądze, po czym Maks wyjawia z żalem, że wymusił na ojcu dofinansowanie interesu[5]. Tymczasem Buchholz po rozmowie z niemieckim urzędnikiem Hornem, który wstawia się za ciemiężonymi robotnikami, natychmiastowo go zwalnia. Wyżywa się potem na służącym, który wpuścił Horna do gabinetu. Zraniony sługa ucieka, a Buchholz w pogoni za nim zmierza do własnej fabryki, gdzie nagle umiera. Na cześć Buchholza, mającego wielkie wpływy w Łodzi, odbywa się wielka ceremonia pogrzebowa[6].

Jeszcze przed pogrzebem Buchholza Karol przyjeżdża do Kurowa, gdzie mieszka jego narzeczona Anka. Borowiecki przekonuje ostatecznie swego ojca, aby i on dofinansował nową fabrykę. Później, gdy Anka podróżuje wraz z jego ojcem do Łodzi, Karol zdobywa również pieniądze od Anki, która nie ukrywa swego uczucia do niego. Jednakże gdy dowiaduje się od Zuckerowej, że ta jest w ciąży, Borowiecki odrzuca zaloty Anki. Jego ojciec komentuje to stwierdzeniem, że Karol „zaprzedał duszę złotemu cielcowi”[7].

Okazuje się jednak, że budowa fabryki nie może zostać ukończona z braku środków. Karol udaje się więc po pomoc do Müllera, który prezentuje mu swój okazały pałac. Natomiast Moryc pertraktuje z Grünspanem, podstępem zdobywając pieniądze od starego Żyda na dofinansowanie prac nad fabryką. Dzięki zebranym funduszom prace nad budową fabryki mogą zostać ukończone. Po rozpoczęciu produkcji w zakładzie trzej przyjaciele świętują, jednak na uroczystość przybywa Zucker, który pyta Karola o ojca dziecka ciężarnej Zuckerowej. Karol kłamie, iż nie ma z nią nic wspólnego. Jednakże gdy dowiaduje się o tym, że Zuckerowa ma wyjechać pociągiem do Berlina, gdzie mieszkają jej znajomi, potajemnie udaje się w podróż wraz z nią. Mimo to, dzięki donosowi od wynajętego zbira, który śledził parę, Zucker dowiaduje się, że został oszukany. Dlatego też zleca podpalenie fabryki Karola. Moryc i Maks, powiadomieni o sabotażu, z przerażeniem śledzą, jak ich majątek zostaje obrócony w gruzy. Wkrótce potem Karol otrzymuje telegram o podpaleniu fabryki i natychmiast wraca do Łodzi. Anka oficjalnie zrywa zaręczyny z Karolem, a Moryc i Maks przypuszczają wściekły atak słowny na swojego byłego kompana[8].

W ostatniej sekwencji, kilka lat później, Karol przyjmuje gości wraz ze swoją żoną Madą i dziećmi przy boku. Widok jego rezydencji zostaje skonfrontowany z widokiem opustoszałych fabryk. Nagle okno pałacu, w którym przebywa Karol, zostaje rozbite – robotnicy przypuszczają strajk. Karol wydaje rozkaz stłumienia strajku. Film kończy pojedynczy strzał w stronę robotnika niosącego czerwoną flagę, który pada bez znaku życia na ziemię[8].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Odtwórcy głównych ról w filmie - Wojciech Pszoniak, Daniel Olbrychski i Andrzej Seweryn

Źródło: FilmPolski.pl[1]

Obsada aktorska filmu
L.p. Aktor Rola
1. Daniel Olbrychski Karol Borowiecki
2. Wojciech Pszoniak Moryc Welt
3. Andrzej Seweryn Maks Baum
4. Kalina Jędrusik Lucy Zuckerowa
5. Anna Nehrebecka Anka
6. Bożena Dykiel Mada Müller
7. Andrzej Szalawski Herman Buchholz
8. Stanisław Igar Grünspan
9. Franciszek Pieczka Müller
10. Kazimierz Opaliński ojciec Maksa
11. Andrzej Łapicki Trawiński
12. Wojciech Siemion Wilczek
13. Tadeusz Białoszczyński ojciec Karola
14. Zbigniew Zapasiewicz Kessler
15. Jerzy Nowak Zucker
16. Piotr Fronczewski Horn
17. Jerzy Zelnik Stein
18. Maciej Góraj Adam Malinowski, brat Zośki
19. Grażyna Michalska Zośka Malinowska
20. Włodzimierz Boruński Halpern
21. Danuta Wodyńska Müllerowa
22. Marian Glinka Wilhelm Müller, brat Mady
23. Jadwiga Andrzejewska Buchholzowa
24. Aleksander Dzwonkowski ksiądz Szymon
25. Kazimierz Wichniarz Zajączkowski
26. Zdzisław Kuźniar Kaczmarek, nabywca Kurowa
27. Halina Gryglaszewska Malinowska, matka Zośki
L.p. Aktor Rola
28. Jerzy Obłamski Malinowski, ojciec Zośki
29. Marek Walczewski Bum-Bum
30. Lidia Korsakówna wdowa
31. Emilia Krakowska Gitla
32. Bernard Ładysz kupiec rosyjski
33. Bogusław Sochnacki Grosgluck
34. Bohdana Majda Grosgluckowa
35. Kazimierz Kaczor Kipman
36. Teodor Gendera Endelman
37. Jerzy Przybylski lekarz Buchholza
38. Mieczysław Waśkowski August, służący Buchholza
39. Jan Paweł Kruk Mateusz, służący Borowieckiego
40. Alicja Sobieraj służąca Anki
41. Krzysztof Majchrzak Socha, chłop z Kurowa
42. Janina Grzegorczyk Sochowa, chłopka z Kurowa
43. Janina Tur-Kiryłow śpiewaczka w teatrze
44. Ryszard Bromowicz śpiewak w teatrze
45. Witold Dederko stary farbiarz
46. Tomasz Lengren majster Kesslera
47. Jerzy Braszka inżynier
48. Antoni Byszewski stangret
49. Mariola Kukuła w scenie łóżkowej z Andrzejem Sewerynem
50. Jerzy Stasiuk widz w teatrze
51. Lena Wilczyńska Edelmanowa
52. Zofia Wilczyńska Grünspanowa
53. Andrzej Wohl kancelista

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Wajda na planie Ziemi obiecanej, 1974

Wiosną 1973 roku Andrzej Wajda, po wyczerpującej pracy nad filmem Wesele, zainteresował się lekturą Ziemi obiecanej Władysława Reymonta. Na powieść Reymonta znacznie wcześniej, bo w 1967 roku, reżyserowi zwrócił uwagę Andrzej Żuławski, który pokazał mu także film oświatowy Leszka Skrzydła Pałace ziemi obiecanej[9][10]. Wajda zachwycił się pierwowzorem literackim, w którym pisarz „opisał ludzi, którzy tworzyli drugi obok romantycznego nurt naszej historii”. Reżyser zamierzał za pomocą adaptacji Reymonta „pokazać tradycje przemysłu [łódzkiego] – ale i przemocy, i walki robotniczej”[9].

Szansę na odtworzenie realiów dziewiętnastowiecznej Łodzi stwarzała sama architektura miasta. Jak pisał Wajda[11]:

„w Łodzi [w latach siedemdziesiątych XX wieku] istniała ciągle dawna dziewiętnastowieczna zabudowa, z ogromnymi, trwającymi w niezmienionym stanie od początku wieku fabrykami, na których terenie znajdowały się dworce kolejowe, pałace i składy, tworząc całe kompleksy odgrodzone murem od reszty miasta. To bogactwo nie kosztowało nic, było do wzięcia, czekało tylko na nasz film.

Pierwsza wersja scenariusza została napisana przez samego Wajdę jeszcze latem 1968 roku, podczas prac nad Polowaniem na muchy. Dopiero jednak po powołaniu Zespołu Filmowego „X” w listopadzie 1971 roku Wajda otrzymał zgodę Naczelnego Zarządu Kinematografii na realizację scenariusza Ziemi obiecanej. W październiku 1973 roku reżyser wraz ze scenografem Tadeuszem Kosarewiczem oraz Maciejem Putowskim rozpoczął gromadzenie dokumentacji na temat Łodzi, a w listopadzie przeprowadził próbne zdjęcia[12].

W scenariuszu Wajda znacząco zmienił niektóre elementy pierwowzoru literackiego, pisanego przez Reymonta na zamówienie Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego[13]. O ile w powieści Karol zostaje zdradzony przez swoich wspólników Moryca i Maksa, uosabiających najgorsze narodowe stereotypy lodzermenschów, o tyle w filmie ci sami wspólnicy bronią swojego przyjaciela w momentach kryzysowych[12]. Sympatię dla postaci Moryca i Maksa miały wzbudzać również kreacje aktorskie: w obie role wcielili się odpowiednio pełen witalności Wojciech Pszoniak oraz Andrzej Seweryn, którzy akompaniowali Danielowi Olbrychskiemu w roli Karola[12]. Lucy Zuckerową miała zagrać Violetta Villas, zastąpiła ją jednak Kalina Jędrusik[13]. Największe problemy Wajdzie sprawiało zakończenie: wśród kilku wersji finału Wajda planował śmierć Karola od przypadkowej kuli, ale nakręconego materiału nie wykorzystał w ostatecznej wersji filmu[14]. Mimo to „sentymentalne i niezbyt zgrabne” zakończenie powieści i tak zostało zastąpione mrocznym finałem w postaci strzałów oddanych w stronę robotników[15].

Jadalnia pałacu Izraela Poznańskiego w Łodzi, w której nakręcono scenę odwiedzin Borowieckiego u Buchholza[16]

Zdjęcia rozpoczęły się wiosną 1974 roku i trwały do lata[17]. Film kręciły dwie ekipy filmowe. Pierwszą dowodził sam Wajda, natomiast nadzór nad drugą objął II reżyser Andrzej Kotkowski, który realizował przez kilka tygodni sekwencję przejazdu starego Borowieckiego z Anką ze sprzedanego Kurowa do Łodzi. Rangi przedsięwzięcia dowodziła również obecność na planie trzech operatorów kamery: Witolda Sobocińskiego, Edwarda Kłosińskiego i Wacława Dybowskiego. Muzykę do filmu skomponował Wojciech Kilar, opierając się na dwóch motywach muzycznych: „miasta” i „dworku”[18]. Montaż Ziemi obiecanej ukończony został w listopadzie 1974 roku[17].

Wersje[edytuj | edytuj kod]

Istnieją trzy wersje Ziemi obiecanej. Pierwsza z nich, która miała oficjalną premierę 21 lutego 1975 roku w Warszawie[19], liczyła 179 minut[1]. W tym samym roku opracowana została jednak druga, telewizyjna wersja rozszerzona do około 200 minut (cztery odcinki po 50 minut). Ukazała się ona w Telewizji Polskiej 21 maja 1978 roku[20].

W 2000 roku na prośbę Wajdy ukończono przemontowaną i odrestaurowaną wersję filmu, skróconą do 138 minut. W ponownie zmontowanym materiale filmowym pojawiły się niektóre fragmenty z serialu, jednak zarazem niektóre wycięto[1]. Wśród usuniętych scen znalazły się kontrowersyjne fragmenty seksu Karola z Lucy Zuckerową, w czym niektórzy krytycy upatrywali przejawów autocenzury ze strony Wajdy, który chciał uczynić postać Zuckerowej mniej demoniczną niż w pierwotnej wersji filmowej[21][22]. Dopiero w 2012 roku, za zgodą reżysera, oryginalna wersja filmu weszła do ponownej dystrybucji, poddana rekonstrukcji cyfrowej[23].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Ukazawszy się na ekranach kin, Ziemia obiecana wzbudziła mieszane reakcje zarówno w Polsce, jak i za granicą. Jak pisze Janina Falkowska, kontrowersje dotyczyły czterech zasadniczych kwestii: nieprzychylnego przedstawienia Karola Borowieckiego, który w powieści był postacią pozytywną; demonizacji rozwoju przemysłu łódzkiego; stereotypowych przedstawień Niemców oraz Żydów; wreszcie samej amerykanizacji filmu[24].

Najbardziej przychylni krytycy dostrzegali w Ziemi obiecanej wysokiej rangi osiągnięcie artystyczne. Tomasz Burek z „Kina” stwierdził, iż Wajda „jest być może jednym z najwybitniejszych krytyków współczesnych, wyposażonym w kamerę filmową zamiast w pióro: interpretując bowiem cudze utwory i klasyczne dzieła literackie, wnosi w nie nieodmiennie swoją udrękę czy, jeśli wolicie, refleksję moralną i swoje pytania, i w ten sposób tworzy na pierwotnej kanwie świat własny”[25]. Konrad Eberhardt również na łamach „Kina” pisał, że „Andrzej Wajda stworzył fascynujące, przenikliwie krytyczne, utrzymane w ciemnych tonacjach widowi­sko filmowe”[26].

Ziemia obiecana została natomiast ostro skrytykowana przez środowiska moczarowskie oraz konserwatystów, świadomych gruntownej zmiany pierwotnego przesłania powieści[a]. Reprezentująca stanowisko moczarowskie Bożena Krzywobłocka z pisma „Ekran” stwierdziła, iż portret Borowieckiego jest tak anachroniczny i nierealistyczny, że budzi śmiech[24]. Z zupełnie innych pozycji, ale w podobnym stylu krytykował Wajdę Zygmunt Kałużyński, piszący dla czasopisma „Polityka”. Zdaniem Kałużyńskiego „film wzmocnił linie najgrubsze i w porównaniu z oryginałem literackim, który jest przerysowany, stał się karykaturą potworną i gwałtowną”[29].

Przed atakiem ze strony środowisk moczarowskich dzieło Wajdy próbowała bronić partyjna gazeta „Trybuna Ludu”, uznając je za „kapitalny obraz rozrastania się nie polskiego przecież lecz kosmopolitycznego, a z racji opóźnienia historycznego już nie postępowego, ale rekreacyjnego i grabieżczego kapitału”[30]. Jako że „Trybuna Ludu” reprezentowała stanowisko władzy, ta starała się wyciszać dyskusje wokół filmu, publikując wytyczne dla cenzorów z Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. W informacji cenzorskiej nr 18 z 16 lipca 1975 roku widnieje informacja, żeby „nie zezwalać na podnoszenie w dyskusji wtórnych w gruncie rzeczy pierwiastków narodowościowych, a podkreślać pierwiastek klasowy i – ewentualnie artystyczny”[31][b].

Jakkolwiek Ziemia obiecana została nominowana do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego, amerykańscy dystrybutorzy nie wprowadzili filmu do kin ani w Nowym Jorku, ani w Los Angeles[21]. Amerykańscy Żydzi stawiali Wajdzie zarzut antysemityzmu, czyniąc z niego główny temat konferencji prasowej w Los Angeles[33], a Caryn James na łamach „The New York Timesa” określiła Lucy Zuckerową jako „szczególnie odrażającą i żarłoczną”[34]. Zarzuty te sprawiły, że Ziemia obiecana miała problemy z dotarciem do międzynarodowej publiczności[21], co reżyser komentował następująco: „Zrozumiałem wtedy, że tragicznego spadku po zagładzie Żydów na polskich ziemiach nie może skwitować żaden film, a już z całą pewnością nie polski. [...] Żydzi w USA nie chcą się wywodzić od tych bezwzględnych w interesach twórców Ziemi obiecanej, oni raczej wolą pochodzić od sympatycznego Skrzypka na dachu[35].

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Ziemia obiecana zdobyła główne nagrody na kilku międzynarodowych festiwalach filmowych: w Moskwie (Złoty Medal), w Chicago (Złoty Hugo), w Kartagenie (I nagroda) oraz w Valladolid (Złoty Kłos). Uhonorowana została również na polskich festiwalach filmowych: w Gdańsku (Złote Lwy, nagroda dla Wojciecha Pszoniaka za rolę męską, Tadeusza Kosarewicza za scenografię oraz Wojciecha Kilara za muzykę) i w Łagowie (Złote Grono). Za Ziemię obiecaną reżyser odebrał nagrodę I stopnia od Ministra Kultury i Sztuki. Dzieło Wajdy zostało nominowane również do Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego (nagrodę zdobył radziecki film Dersu Uzała w reżyserii Akiry Kurosawy)[1]. W 1997 i 2007 roku Ziemia obiecana otrzymała również Złotą Kaczkę czasopisma „Film” dla najlepszego polskiego filmu pięćdziesięciolecia[1].

Film został uznany przez amerykańskiego reżysera Martina Scorsese za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i przezeń wytypowany do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema w 2014 roku[36][37].

Analizy i interpretacje[edytuj | edytuj kod]

Reprezentacja narodowości[edytuj | edytuj kod]

Po latach polscy krytycy oraz historycy filmowi zaczęli się krytycznie odnosić do zarzutów antysemityzmu, które za Wajdą ciągnęły się latami[33]. Ewelina Nurczyńska-Fidelska zauważyła, że w świecie filmu „moralność nie rozkłada się po stronie takich czy innych nacji – «swoich» i «obcych»”[38]. Wręcz przeciwnie, choć zdaniem Nurczyńskiej-Fidelskiej przedstawienia Niemców uległy wyostrzeniu (w stosunku do przychylnego wobec nich pierwowzoru literackiego), to jednocześnie Wajda ocieplił wizerunki Żydów: Moryc Welt, „u Reymonta wykształcony, zimny, wyrachowany, intrygant, oszust i zdrajca”, w filmie jest „także krętaczem, lecz i lojalnym przyjacielem”[39]. Dla odmiany, według Aleksandra Jackiewicza, Karol reprezentuje „syntezę losu Polaka”, który ze względu na brak wolności dopuszczał się podłych czynów, gdyż „brak wolności rodzi nie tylko bojowników, lecz i zdrajców”[40]. Sebastian Jagielski dowiódł, że Wajda w równym świetle przedstawił wszystkie narodowości: poranna modlitwa, którą odmawiają Polacy, Niemcy i Żydzi, jest w istocie modlitwą do „złotego cielca” – pieniądza[41]. W każdej z narodowości, jak zaznaczył Jagielski, da się dostrzec zarówno negatywne postacie (Wilczek, Buchholz, Grünspan), jak i pozytywne (Trawiński, Halpern, Horn)[42].

Bartosz Kwieciński określił zarzuty antysemityzmu wobec Wajdy jako „absurdalne”, co wynikało jego zdaniem z dwóch przyczyn: odczytania filmu bez wcześniejszej lektury powieści Reymonta oraz „nieznajomości tradycji dziewiętnastowiecznej literatury europejskiej”, w której antysemityzm był głęboko zakorzeniony. Ponadto, zdaniem Kwiecińskiego, Wajda nadawał się na Zachodzie do roli kozła ofiarnego, ponieważ pochodził „z państwa o małym znaczeniu geopolitycznym, nie był Żydem, wreszcie wywodził się z kultury, która kojarzona była z antysemickim barbarzyństwem”, co pozwalało jego krytykom przypisywać mu złą wolę, nawet wbrew jego intencji[43].

Interpretacje w duchu teorii queer[edytuj | edytuj kod]

Po 2000 roku Ziemię obiecaną zaczęto interpretować również w duchu teorii queer. Budzącą największe emocje postacią okazał się Moryc, który w powieści Reymonta jest heteroseksualistą. Zarówno Ewa Mazierska, jak i Sebastian Jagielski dostrzegli jednak w zachowaniu Welta skłonności homoseksualne. Zdaniem Mazierskiej dowodzi tego zdjęcie Polaka, które ze sobą nosi Moryc, a także jego przesadny sposób gestykulacji[44]. Polska filmoznawczyni skrytykowała ów portret, twierdząc, że „łącząc żydowskość z homoseksualnością [...], reżyser przysłużył się tym, którzy homoseksualizm uważają za «chorobę z importu», obcą polskiemu charakterowi narodowemu”[45]. Jagielski zaproponował zupełnie inną interpretację postaci Moryca, sytuując Ziemię obiecaną Wajdy w kontekście amerykańskiego kina kumpelskiego z lat siedemdziesiątych. Posługując się terminologią zaproponowaną przez Robina Wooda, wyróżniającego sześć kategorii narracji kumpelskiej (podróż, marginalizację kobiet, nieobecność domu, męską miłość, figurę jawnego homoseksualisty oraz śmierć), Jagielski zastosował ją do filmu Wajdy[46]:

Kategoria Uzasadnienie
Podróż Przenosiny z dworku w Kurowie do Łodzi
Marginalizacja kobiet Wykluczone z męskiej wspólnoty kobiety (Anka, Lucy Zuckerowa)
Nieobecność domu Zrywający z tradycją Karol
Męska miłość Wzajemna lojalność Karola, Maksa i Moryca
Figura homoseksualisty Moryc
Śmierć Katastrofa w postaci zniszczenia fabryki

Jednocześnie Jagielski, polemizując z Mazierską, zaznaczył, iż choć Borowiecki jako uosobienie męskości jest przeciwstawiony zniewieściałemu Morycowi, „relacje pomiędzy nimi nie kształtują się podług charakterystycznego dla narodowych narracji antyhomoseksualnego scenariusza”[47]. Natomiast Tadeusz Lubelski odrzucił interpretację postaci granej przez Pszoniaka w duchu teorii queer, twierdząc, że Moryc nie kieruje się wobec Borowieckiego „pasją homoseksualną”, lecz „zauroczeniem wyrośniętego wiecznego chłopca, niepotrafiącego sobie poradzić z własnym dojrzałym wizerunkiem”[48].

Styl filmowy[edytuj | edytuj kod]

W retrospektywnych ocenach Ziemi obiecanej Wajdy zwrócono uwagę na ekspresyjny styl filmowy reżysera. Jak pisze Adam Garbicz, „wyjątkowo zmienna jest optyka zdjęć: od długich ogniskowych do świetnie wykorzystanej kamery ręcznej i szczególnie szerokokątnego obiektywu w epilogu”, dzięki czemu reżyserowi udało się osiągnąć mariaż reportażowego spojrzenia z wizją w duchu Metropolis[22]. Falkowska oznajmiła, że reżyser nieustannie poraża widza szybkim montażem, estetycznie znakomitymi ujęciami oraz różnoraką kolorystyką. Zdaniem Falkowskiej sekwencje kręcone w ciemności ukazują beznadzieję życia w ośrodku przemysłowym, natomiast jasne, pełne żywych kolorów sekwencje dworku przywołują romantyczną wizję ziemiańskiej przeszłości[49]. Tadeusz Miczka również zwrócił uwagę na kontrasty, jakimi cechuje się dzieło Wajdy: „[r]eżyser nieustannie zestawia ze sobą elementy brzydoty i przeciętności, piękna i kiczu”, a motywy brutalne czy też skatologiczne łączą się z poetyckimi bądź metafizycznymi[50]. Również Nurczyńska-Fidelska zauważyła, iż kompozycja Ziemi obiecanej rozciąga się od impresjonistycznych pejzaży Kurowa po turpistyczną wizję Łodzi. Szczególną uwagę Nurczyńskiej-Fidelskiej zwróciła jednak sonorystyka: „huk i stukot maszyn, skrzyp kołowrotków i obroty kół we wnętrzach fabryk, ich skumulowany szum”[51]. Z dźwiękami naturalnymi współistnieje muzyka Wojciecha Kilara, w której liryczny motyw dworku skontrastowany zostaje z mechanicystycznym motywem „tętna miasta”[52].

Ocena po latach[edytuj | edytuj kod]

Mimo kontrowersji panujących wokół Ziemi obiecanej, film Wajdy jest przez niektórych krytyków uznany za arcydzieło kinematografii polskiej. Nurczyńska-Fidelska pisała, iż „[w]ybitna [...] powieść żyje swym nowym życiem. Ma ono postać arcydzieła sztuki innej – jest filmową Ziemią obiecaną[53]. Również Jagielski stwierdził, że „Ziemia obiecana to arcydzieło. Arcydzieło, które przyniosło reżyserowi pierwszą nominację do Oscara i wciąż dzierży palmę pierwszeństwa w rozmaitych plebiscytach na najwybitniejszy polski film wszech czasów”[54]. Zdaniem Jana F. Lewandowskiego „[w] tym wyrazistym fresku o narodzinach kapitalizmu dostrzec można naturalistyczną wizję i analizę społeczną niemalże marksistowską, co nie osłabia jednak jej sugestywności”[55]. Również Jerzy Płażewski oceniał film pozytywnie, twierdząc, że obrany przez Wajdę temat polskiego kapitalizmu „zaowocował galerią kapitalnych typów i kapitalnych wyglądów, ocalałych do dziś”[56].

W plebiscycie z 2015 roku ogłoszonym przez Muzeum Kinematografii w Łodzi Ziemia obiecana zajęła pierwsze miejsce na liście najlepszych filmów polskich wszech czasów, wyprzedzając Rękopis znaleziony w Saragossie Wojciecha Jerzego Hasa oraz Popiół i diament Wajdy[57].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Dotyczy to zwłaszcza współczesnej recepcji filmu w kręgach konserwatywnych, przykładowo Ryszard Legutko uznał filmową Ziemię obiecaną za „[utwór] dość płaski w porównaniu z wybitnym pierwowzorem literackim”[27]; zobacz też krytyczny artykuł Stanisława Janeckiego zamieszczony w „Sieciach Prawdy”[28].
  2. Ksiądz Andrzej Luter komentował propagandowe działania władz w następujący sposób: „[...] jaki wpływ miał Wajda na to, co robili z jego filmem propagandyści w tamtych czasach? Najważniejszy był obraz, który oglądaliśmy na ekranie, a nie wypowiadane słowa, także samego reżysera, będące często elementem taktyki i pragmatyki”[32].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Ziemia obiecana w bazie filmpolski.pl
  2. Falkowska 2007 ↓, s. 142-143.
  3. Falkowska 2007 ↓, s. 143-144.
  4. Falkowska 2007 ↓, s. 144-145.
  5. Falkowska 2007 ↓, s. 145-146.
  6. Falkowska 2007 ↓, s. 146-147.
  7. Falkowska 2007 ↓, s. 147.
  8. a b Falkowska 2007 ↓, s. 148.
  9. a b Wajda 2013 ↓, s. 141.
  10. Lubelski ↓, s. 148.
  11. Wajda 2013 ↓, s. 143.
  12. a b c Lubelski 2007 ↓, s. 151.
  13. a b Lubelski 2007 ↓, s. 150.
  14. Wajda 2013 ↓, s. 144.
  15. Hemer 2014 ↓, s. 326.
  16. Ziemia obiecana. W: Szlak dziedzictwa filmowego Łodzi [on-line]. Centrum Inicjatyw na rzecz Rozwoju „Regio”. [dostęp 2010-12-07].
  17. a b Lubelski 2007 ↓, s. 152.
  18. Lubelski 2007 ↓, s. 153.
  19. Lewandowski 2007 ↓, s. 33.
  20. Ziemia obiecana (serial) w bazie filmpolski.pl
  21. a b c Jagielski 2013 ↓, s. 266.
  22. a b Garbicz 2009 ↓, s. 39.
  23. Cyfrowa rekonstrukcja "Ziemi Obiecanej", „Dziennik Łódzki”, 8 kwietnia 2012 [dostęp 2018-05-22].
  24. a b Falkowska 2007 ↓, s. 149.
  25. Burek 1947 ↓, s. 7.
  26. Eberhardt 1974 ↓, s. 15.
  27. Bańka 2016 ↓.
  28. Janecki 2017 ↓, s. 57-60.
  29. Nurczyńska-Fidelska 1998 ↓, s. 92.
  30. Lubelski 1997 ↓, s. 117.
  31. Strzyżewski 2015 ↓, s. 177.
  32. Luter 2015 ↓, s. 72.
  33. a b Jagielski 2013 ↓, s. 267.
  34. Falkowska 2007 ↓, s. 151.
  35. Wajda 2013 ↓, s. 145.
  36. Masterpieces of Polish Cinema (ang.). Martin Scorsese Presents. [dostęp 2014-02-26].
  37. Polskie filmy Martina Scorsese. Vice. [dostęp 2014-03-24].
  38. Nurczyńska-Fidelska 1998 ↓, s. 152.
  39. Nurczyńska-Fidelska 1998 ↓, s. 153–154.
  40. Jackiewicz 1977 ↓, s. 199.
  41. Jagielski 2013 ↓, s. 303.
  42. Jagielski 2013 ↓, s. 304.
  43. Kwieciński 2014 ↓, s. 96-97.
  44. Mazierska 2009 ↓, s. 52.
  45. Mazierska 2009 ↓, s. 53.
  46. Jagielski 2013 ↓, s. 273.
  47. Jagielski 2013 ↓, s. 308.
  48. Lubelski ↓, s. 151.
  49. Falkowska 2007 ↓, s. 152.
  50. Miczka 1987 ↓, s. 177-178.
  51. Nurczyńska-Fidelska 1998 ↓, s. 144-145.
  52. Nurczyńska-Fidelska 1998 ↓, s. 145.
  53. Nurczyńska-Fidelska 1998 ↓, s. 159.
  54. Jagielski 2013 ↓, s. 265.
  55. Lewandowski 1997 ↓, s. 118.
  56. Płażewski 2007 ↓, s. 407.
  57. Polska – Najlepsze filmy według wszystkich ankietowanych. Muzeum Kinematografii, 2018-05-11. [dostęp 2018-05-11].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]