Bańska Szczawnica
 Widok na stare miasto z Nowego Zamku (2007) | |||||
| |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Kraj | |||||
| Powiat | |||||
| Burmistrz |
Nadežda Babiaková[1] | ||||
| Powierzchnia |
46,73[2] km² | ||||
| Wysokość |
621[3] m n.p.m. | ||||
| Populacja (2024) |
| ||||
| • liczba ludności |
9293[4] | ||||
| • gęstość |
198,84 os./km² | ||||
| Nr kierunkowy |
+421 45[3] | ||||
| Kod pocztowy |
969 01[3] | ||||
| Tablice rejestracyjne |
BS | ||||
Położenie na mapie kraju bańskobystrzyckiego  | |||||
Położenie na mapie Słowacji  | |||||
 48°27′N 18°54′E/48,450000 18,900000 | |||||
| Strona internetowa | |||||
| Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO | |
| Państwo | |
|---|---|
| Typ |
kulturowy |
| Spełniane kryterium |
IV, V |
| Numer ref. | |
| Region[b] |
Europa i Ameryka Północna |
| Historia wpisania na listę | |
| Wpisanie na listę | |
| 48°27′31″N 18°53′35″E/48,458611 18,893056 | |
Bańska Szczawnica (słow. Banská Štiavnica, węg. Selmecbánya, niem. Schemnitz) – miasto w kraju bańskobystrzyckim, w powiecie Bańska Szczawnica na Słowacji. W 1993 roku wpisana na listę światowego dziedzictwa Kulturowego UNESCO.
Historia miasta
[edytuj | edytuj kod]Bańska Szczawnica należy do najstarszych i najbardziej znaczących miast górniczych w Europie. W średniowieczu było najważniejszym miastem górniczym Węgier. Wydobycie i przetwórstwo znacznych ilości złota, a następnie i srebra, stanowiło przez kilka wieków o jego znaczeniu i zamożności jego obywateli.
Pierwsza osada górnicza – gród otoczony glinianym wałem – znajdowała się na wierzchołku wzgórza Glanzenberg, na którym rudonośne żyły wychodziły na powierzchnię i mogły być eksploatowane metodami odkrywkowymi. Powstała ona zapewne już w XI w. Pierwsza pisemna wzmianka o wydobywaniu cennych metali w tej okolicy pochodzi z 1156[5], a nazwa miasta pojawiła się w źródłach pisanych po raz pierwszy w 1217 r. w dokumencie króla Andrzeja II, który stwierdzał m.in., że królewski skarbiec przyjmował z tutejszych kopalń ok. 75 kg srebra rocznie[6]. Dzisiejsze miasto zostało założone na przełomie XII i XIII stulecia u wylotu dwóch dolin, u stóp wzgórz Glanzenberg i Paradajs. Już w pierwszej połowie XIII w. miało dwa duże, trójnawowe romańskie kościoły[7]. Prawa miejskie i królewskie nadania górnicze miasto otrzymało prawdopodobnie już przed rokiem 1255[5], za czasów króla Beli IV, jako pierwsze miasto górnicze na Węgrzech. Oryginały tych nadań nie zachowały się, niestety, do naszych czasów i znamy je jedynie z odpisów pochodzących z 2 połowy XV w. Z 1275 r. pochodzi najstarsza zachowana pieczęć miejska w Europie, która zawiera insygnia górnicze[7].
Rozwój Bańskiej Szczawnicy i leżącego u podstaw jej dobrobytu górnictwa były kilkakrotnie przerywane. W 1442 r. miasto najechały oddziały biskupa jagierskiego Szymona Rozgonia, mordując wielu jego mieszkańców i paląc jego zabudowania. W płomieniach zginęły wówczas wspomniane wyżej nadania królewskie i inne dokumenty. W następnym roku 1443, 5 czerwca, wiele szkód w zabudowie i infrastrukturze górniczej przyniosło silne trzęsienie ziemi[6] z epicentrum na Śląsku.
Bańska Szczawnica należała do protestanckiej ligi siedmiu miast górniczych (heptapolitana), stanowiła też jedno z najważniejszych centrów reformacyjnych na terenie Węgier.
Historia górnictwa
[edytuj | edytuj kod]Pierwszymi górnikami i hutnikami byli głównie Niemcy, przybywający z Tyrolu i krajów saskich, a następnie z czeskiej Kutnej Hory. Przynieśli oni ze sobą oryginalne metody prowadzenia prac górniczych i potrzebne narzędzia, a także organizację gwarecką, zwyczaje, nazewnictwo itp. Wydobycie prowadzono poprzez ręczne drążenie – za pomocą dłut i młotów lub oskardów – poziomych lub ukośnych sztolni w zboczach okolicznych wzgórz, podążających następnie za przebiegiem żyły rudonośnej. Żyły rudonośne biegły w większości z północnego wschodu na południowy zachód, a głównymi wśród nich były (idąc od północnego zachodu): Terézia, Bíber, Špitaler, Ján[8]. Urobek przerabiano częściowo na miejscu, częściowo zaś eksportowano. Maksymalny rozwój tego prymitywnego górnictwa przypadł na XV w. W 1566 r. w tutejszych kopalniach zastosowano znaną już na Spiszu metodę ogniową, w której skałę, rozgrzaną rozpalonym pod nią ogniskiem, polewano zimną wodą, by występujące wówczas nagłe naprężenia powodowały jej pękanie[5].
W XVI w. nastąpił znaczący regres wydobycia. W miarę wyczerpywania się złóż, konieczne było sięganie coraz dalej w głąb ziemi, co znacząco podnosiło koszty produkcji i obniżało zarobki górników. Dochodziło wśród nich do coraz częstszych wzburzeń i protestów. W latach 1525–1526 wybuchło tu pierwsze wielkie powstanie górników, które rozszerzyło się także na inne ośrodki górnicze na Węgrzech. Do tego doszło zagrożenie tureckie: Turcy, po zajęciu w 1541 r. Budy, skierowali swą uwagę właśnie na bogate miasta górnicze. Przyniosło to miastu znaczne wydatki, związane z budową kolejnych obiektów miejskich fortyfikacji. Bezpośrednie zagrożenie trwało prawie do końca wieku i ustało dopiero po odebraniu Turkom Nowogrodu.
Górnictwo w Bańskiej Szczawnicy odżyło dopiero w XVII w. i od tego czasu przez ponad dwa stulecia znów przodowało w rozwoju techniki. W 1627 r. w sztolni Górnej Bieber po raz pierwszy zastosowano proch do prowadzenia prac strzelniczych w podziemiach kopalń[5]. Dla celów górniczych w całej okolicy wybudowano znaczącą sieć sztucznych zbiorników wodnych, zwanych tu z niemiecka „tajchami”, oraz kanałów doprowadzających wodę do napędu pomp, odwadniających poszczególne sztolnie. Płytko zalegające złoża eksploatowano nieomal z piwnic kamienic, stojących w centrum miasta[8]. Największe wydobycie zanotowano w roku 1690, kiedy to z miejscowych kopalń uzyskano 29 ton srebra i 605 kg złota, a następnie w roku 1740, kiedy wyprodukowano tu 25 ton srebra i 680 kg złota[8].
W rozwoju techniki górniczej w Bańskiej Szczawnicy w XVIII w. wielkie zasługi położyli Matej Kornel Hell i jego syn Jozef Karol Hell[7]. W 1735 r. kartograf i budowniczy Samuel Mikovíni założył tu pierwszą szkołę górniczą na Węgrzech. W roku 1763 szkołę przekształcono w Wyższą Szkołę Górniczą, a w 1770 w Akademię Górniczą (później: Akademię Górniczo-Leśną) – pierwszą wyższą szkołę górniczą w Europie i najstarszą dziś uczelnię techniczną na świecie[5].
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]Bańska Szczawnica jest jednym z najbogatszych w zabytki miast słowackich. Naliczono w nim 360 obiektów zabytkowych[9]. W przeszłości było ich znacznie więcej, jednak stagnacja miasta w latach 1950-1970, a także brak koncepcji i środków na utrzymanie tak wielkiej liczby zabytków spowodowały, że w następnych latach niektóre z tych obiektów uległy całkowitej destrukcji, a inne na skutek niewłaściwych przebudów utraciły szereg cech zabytkowych. Rozpoczęta w 1976 roku "kompleksowa odnowa" zabytkowej zabudowy centrum miasta przyniosła wiele takich strat m.in. w "pałacowych" domach bogatych waldbürgerów przy Námesti sv. Trojice, gdzie prowadzono niejednokrotnie destrukcyjne "prace badawcze", stosowano niewłaściwe technologie i materiały. Z kolei pod koniec lat 80. XX w. doszło do wyburzeń całych historycznych dzielnic w południowo-wschodniej części miasta, w których dominowała historyczna zabudowa 1-2 kondygnacyjnych domów rzemieślniczych[10].
Wpisanie miasta na listę światowego dziedzictwa Kulturowego UNESCO w 1993 nie usunęło wszystkich problemów. Zarejestrowany obszar nie był wystarczająco chroniony przez prawo. Granice zabytkowego rezerwatu miejskiego z lat 50. obejmowały jedynie ścisłe centrum z domami mieszczańskimi. Na skutek tego możliwa była np. kontynuacja rozbiórki zabytkowej zabudowy przy ul. Dolnej. Sytuacja zmieniła się dopiero w roku 2000 po rozszerzeniu granic wspomnianego rezerwatu, co zapewnia ochronę całego historycznego miasta – również dzielnicy rzemieślniczo-przemysłowej oraz dawnych osad górniczych na zboczach wokół centrum miasta[10].
Wśród zabytkowych budowli miasta obecnie wyróżniają się:
- zespół archeologiczny starego miasta na górze Glanzenberg;
- barokowa kolumna Świętej Trójcy na placu o tej samej nazwie w centrum miasta;
- barokowa Kolumna Mariańska na Placu Ratuszowym;
- Stary Zamek z ekspozycją muzealną;
- Nowy Zamek z ekspozycją muzealną;
- gotycki kościół św. Katarzyny z XV w.;
- kościół Wniebowzięcia Marii Panny;
- kościółek św. Elżbiety;
- dawny kościół Marii Panny Śnieżnej;
- barokowo-klasycystyczny kościół ewangelicki;
- zespół barokowych obiektów kalwarii na wzgórzu Scharfenberg;
- ratusz;
- synagoga z końca XIX w.;
- zabudowania dawnego Kammerhofu – dziś siedziba Słowackiego Muzeum Górniczego (słow. Slovenské banské múzeum);
- budynek tzw. klopaczki;
- kompleks zabudowań dawnej Akademii Górniczo-Leśnej wraz z przyległym arboretum;
- budynek Berggerichtu – dawnego sądu górniczego, mieszczący dziś Muzeum Mineralogiczne;
- Dom Rubigallów – późnogotycki, przebudowany w XVII w.;
- Dom Fritzów – przykład domu bogatych „waldbürgerów”, dziś siedziba Archiwum Górniczego;
- Dom Belházyego – z początków XVII w., cenny zabytek architektury renesansowej;
- Dom Pischlów – pierwotnie z początków XVI w., przebudowany w okresie baroku, związany z postacią Andreja Sládkoviča;
- Brama Piargska – jedyna zachowana brama miejska, XVI/XVIII w.
Specyficznym składnikiem historycznej przeszłości miasta są cmentarze. Najstarsze, funkcjonujące jeszcze w średniowieczu, zanikły. Obecnie w Bańskiej Szczawnicy istnieje 12 cmentarzy (katolickie, ewangelickie i żydowski) – najwięcej z wszystkich miast na Słowacji.
Atrakcję stanowi skansen techniczny pod nazwą Banské múzeum v prírode na terenie dawnej kopalni (z trasą zwiedzania w podziemnej sztolni „Bartolomej”), a także sztolnia „Glanzenberg” znajdująca się pod centrum miasta.
11 grudnia 1993 średniowieczne miasto górnicze zostało zapisane na liście światowego dziedzictwa UNESCO.
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]W mieście rozwinął się przemysł drzewny, włókienniczy, spożywczy oraz hutniczy[11].
Postacie związane z miastem
[edytuj | edytuj kod]- Matej Kornel Hell (1653–1743) – konstruktor i wynalazca, główny inżynier bańskoszczawnickich kopalń;
- Jozef Karol Hell (1713–1789) – wynalazca i konstruktor, od 1743 r. główny inżynier bańskoszczawnickich kopalń;
- Samuel Mikovíni (1686–1750) – geodeta i kartograf, profesor Akademii Górniczej;
- Giovanni Antonio Scopoli (1723–1788) – lekarz i przyrodnik, profesor Akademii Górniczej;
- Nikolaus Joseph von Jacquin (1727–1817) – biolog, chemik i mineralog, profesor Akademii Górniczej;
- Ján Seberini (1780–1857) – duchowny ewangelicki, proboszcz w bańskiej Szczawnicy, działacz narodowy;
- Christian Andreas Doppler (1803–1853) – matematyk i fizyk, profesor Akademii Górniczej;
- Andrej Sládkovič (1820–1872) – wybitny słowacki poeta romantyczny;
- Mária Geržová (1820–1899) – muza ww. Andreja Sládkoviča, inspiratorka jego poematu Maryna;
- Pavol Dobšinský (1828–1885) – duchowny ewangelicki, pisarz i folklorysta;
- Jozef Horák (1907–1974) – redaktor, pisarz, dramaturg, poeta;
- Magda Vášáryová (ur. 1948) – słowacka aktorka, dyplomatka i polityk.
Miasta partnerskie
[edytuj | edytuj kod]
Galeria
[edytuj | edytuj kod]
Stary Zamek
Ratusz i kościół św. Katarzyny
Kościół Marii Panny Śnieżnej
Kolumna Świętej Trójcy
Szyb kopalni Žofia w skansenie
Wejście do sztolni Glanzenberg
.jpg)
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Primátor mesta. [w:] Oficjalna strona internetowa miasta [on-line]. [dostęp 2017-09-24]. (słow.).
- ↑ Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk): Hustota obyvateľstva - obce. www.statistics.sk. [dostęp 2025-03-31]. Ustawienia: om7014rr_obc: AREAS_SK, om7014rr_ukaz: Rozloha (Štvorcový meter).
- 1 2 3 Statistical Office of the Slovak Republic: Základná charakteristika. 2015-04-17. [dostęp 2022-03-31]. (słow.).
- ↑ Statistical Office of the Slovak Republic (www.statistics.sk): Počet obyvateľov podľa pohlavia - obce (ročne). www.statistics.sk. [dostęp 2025-03-31]. Ustawienia: om7101rr_obc: AREAS_SK.
- 1 2 3 4 5 Mirosław J. Barański. Górnicze tradycje Bańskiej Szczawnicy (1). „Na Szlaku”. R. XXXVI (e-191 (387)), s. 24-26, wrzesień 2022. Oddział Wrocławski PTTK. ISSN 1230-9931.
- 1 2 Wg strony miasta Bańska Szczawnica
- 1 2 3 Bárta Vladimír, Novák Ján: Banská Štiavnica. Stručný vlastivedný sprievodca, wyd. abARTPRESS, Banská Bystrica 1991
- 1 2 3 Jarosław Badera, Richard Kaňa. Rejon Banskej Štiavnicy nadal dostarcza złota. „Przegląd Geologiczny”. 54 (3/2006), s. 209-214. Państwowy Instytut Geologiczny. ISSN 0033-2151. (pol.).
- ↑ Štiavnické vrchy. Turistická mapa 1 : 50 000, 4 wydanie, VKÚ Harmanec 2006, ISBN 80-8042-421-7 (część opisowa, s. 10-11)
- 1 2 Katarína Voškova: Proces transformácie pamiatky počas pamiatkovej obnovy - zámery verzus realizácia - časť I. Problémy pri zachovaní autenticity a integrity pamiatkového územia a pamiatkového fondu na príklade Pamiatkovej rezervácie Banská Štiavnica.
- ↑ Bańska Szczawnica, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-06-01].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]
| Kulturowe |
|
|---|---|
| Przyrodnicze |
