Bardejów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bardejów
Ilustracja
Rynek z ratuszem, w tle bazylika Świętego Idziego
Herb
Herb
Państwo  Słowacja
Kraj Presovsky vlajka.svg preszowski
Burmistrz Boris Hanuščak
Powierzchnia 72,80 km²
Wysokość 277 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

33 569 [2]
461,1 os./km²
Nr kierunkowy 0 54
Kod pocztowy 085 01
Tablice rejestracyjne BJ
Położenie na mapie kraju preszowskiego
Mapa lokalizacyjna kraju preszowskiego
Bardejów
Bardejów
Położenie na mapie Słowacji
Mapa lokalizacyjna Słowacji
Bardejów
Bardejów
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Bardejów
Bardejów
Ziemia 49°17′42″N 21°16′33″E/49,295000 21,275833
Strona internetowa
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Bardejov”. Zobacz też: Bardejov (stacja kolejowa).

Bardejów[1] (także: Bardiejów, Bardyjów, Bardiów; słow. Bardejov, niem. Bartfeld, węg. Bártfa, czes. Bardijov lub Bardějov, cyg. Bartwa) – miasto powiatowe w północno-wschodniej Słowacji, w kraju preszowskim, w historycznym regionie Szarysz.

Położenie[edytuj]

Bardejów leży na wysokości 277 m n.p.m. na północnych krańcach Pogórza Ondawskiego nad rzeką Topľa. Liczba mieszkańców miasta wynosi 33 247 osób [2002], powierzchnia miasta – 72,78 km². Do miasta włączono też kilka pobliskich miejscowości, tak więc obecnie miasto dzieli się na dzielnice:

  1. Bardejov
  2. Bardejovská Nová Ves (włączona w 1971)
  3. Bardejovská Zábava
  4. Bardejów-Zdrój (Bardejovské Kúpele)
  5. Dlhá Lúka (włączona w 1971)
  6. Miháľov.

Przez Bardejów przebiega droga krajowa nr 77 ze Svidníka do Popradu, z którą łączy się droga lokalna 545 z Preszowa do przejścia granicznego Konieczna-Becherov. W Bardejowie znajduje się stacja kolejowa Bardejov, kończy się tu linia kolejowa z Preszowa. Znajduje się tu Muzeum Przyrodnicze (Sarisske Museum Bardejov) z bogatą i unikatową pod względem naukowym kolekcją lokalnej fauny [2]. Kilka kilometrów od Bardejowa znajduje się uzdrowisko Bardejów-Zdrój i Muzeum Architektury Ludowej (skansen).

Historia[edytuj]

Widok ogólny na Rynek
Średniowieczne mury miejskie wraz z basztą
Synagoga Chewra Bikur Cholim (nieczynna)

Okolice miasta były zamieszkane już w neolicie. W XI w. istniała tu słowiańska osada, która do I połowy XIII w. znajdowała się we władaniu Polski. U schyłku XII w. powstał tutaj klasztor cystersów, założony przez zakonników przybyłych z Polski. Później obszar ten został włączony do Królestwa Węgier.

Pierwsza pisemna wzmianka o Bardejowie, którą tworzy zapis w tzw. Kronice Ipatijewskiej, pochodzi z 1241. Kolejna wzmianka pisemna, której kopia znajduje się w bardejowskim Archiwum Powiatowym, pochodzi z roku 1247. W dokumencie tym król Bela IV rozstrzyga spory, zaistniałe między niemieckimi osadnikami z Preszowa a bardejowskimi cystersami. Na przełomie XIII i XIV w. osiedlili się w mieście niemieccy osadnicy ze Śląska. W jego rozwoju pomogły rozliczne przywileje, jakich miastu udzielił w 1320 r. król Karol Robert Andegaweński. W XIV i XV w. Bardejów był ważnym ośrodkiem rzemiosła i handlu, zdobywając kolejne przywileje, m.in. prawo składu. Do rozkwitu miasta przyczyniło się jego położenie na szlaku handlowym z Półwyspu Bałkańskiego do Polski i na Ruś. Kupcy bardejowscy sprzedawali w Polsce m.in. wina tokajskie.

W 1352 r. król Ludwik I kazał otoczyć Bardejów murem obronnym z licznymi basztami. W 1365 r. miasto uzyskało prawo miecza - od tej pory mogło wydawać wyroki śmierci i wykonywać je. Miało również swojego kata. W 1376 r. zostało podniesione przez króla Ludwika I do rangi wolnego miasta królewskiego. Jednak w 1412 r. król Węgier Zygmunt Luksemburski zastawił Bardejów za sprawą Ścibora ze Ściborzyc szlachcicowi A. Balickiemu pod pożyczkę 13 000 złotych. W 1477 r. król Maciej Korwin unieważnił zastaw, a podatki nakazał płacić do swojego skarbu.

W ciągu niespełna stu lat od początku XIV do początku XV w. Bardejów urósł do rangi jednego z największych i najbogatszych miast ówczesnych Górnych Węgier. Świadczy o tym fakt, że w 1437 r. w obrębie murów miejskich istniało 517 domów, zamieszkiwanych przez ok. 3000 mieszkańców. Dalszych ok. 300 domów rozlokowanych było na przedmieściach. W tym samym roku w mieście były zarejestrowane 64 rzemiosła, 51 cechów rzemieślniczych i 146 majstrów rzemieślniczych. Od 1453 r. miasto posiadało herb, nadany przez króla Władysława Pogrobowca. Od połowy XV w. Bardejów był członkiem związku pięciu wolnych miast królewskich wschodniej Słowacji – Pentapolitany.

Rozwoju miasta nie załamały liczne dotykające go konflikty zbrojne. Podczas wojny polsko-węgierskiej w 1402 r. Bardejów oblegały wojska polskie. W 1430 r. miasto napadli husyci. Później niszczyły je wojny węgiersko-habsburskie i wojny z Turkami.

Szczyt rozwoju Bardejowa przypadł na przełom XVI i XVII w. Z tego czasu pochodzi większość zabytkowych budowli. W mieście działała publiczna biblioteka, istniały dwie drukarnie, gimnazjum i teatr. Pod koniec XVII w. miasto zaczęło podupadać. W 1679 r. dotknęła je epidemia, w 1680 r. wielki pożar; podobne katastrofy powtarzały się przez cały XVIII w., gdy doszły do nich jeszcze toczące się w tych okolicach węgierskie powstania przeciw Habsburgom.

Od XVIII w. datuje się lecznicze wykorzystanie okolicznych źródeł mineralnych. Impulsem do ponownego rozwoju miasta było połączenie go linią kolejową z Preszowem w 1893 r. W 1910 r. miasto miało 6,6 tys. mieszkańców, z czego 2,6 tys. Słowaków, 2,2 tys. Węgrów i 1,6 tys. Niemców[potrzebny przypis]. I i II wojna światowa ominęły miasto. Po II wojnie światowej w mieście powstały liczne zakłady: przemysłu maszynowego, obuwniczego, skórzanego, meblarskiego i spożywczego. W latach 50. XX w. ruszyła odbudowa i renowacja starówki.

Zastój w rozwoju miasta w XVIII i w XIX w. pozwolił na zachowanie wielu zabytków, które przy intensywnej urbanizacji zapewne uległyby zniszczeniu. Z tego powodu w 1950 r. centrum Bardejowa ogłoszono rezerwatem miejskim.

Zabytki[edytuj]

W 2000 r. bardejowskie Stare Miasto wraz z tzw. suburbium żydowskim zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako czwarty zespół architektoniczny na Słowacji.

  • Kościół św. Idziego (słow. dom sv. Egidia) - najcenniejszy zabytek miasta. Wzniesiony w XIV w., rozbudowany w połowie XV w., później wielokrotnie restaurowany. Z jego wieży roztacza się widok na zabytkowe centrum i okolice. Wewnątrz zachowało się jedenaście późnogotyckich ołtarzy skrzydłowych z lat 1460-1520, stojących w swych pierwotnych lokalizacjach, co jest ewenementem na skalę europejską. Obecnie w randze bazyliki mniejszej.
  • Kościół św. Jana Chrzciciela z klasztorem franciszkanów z XV w. Pierwotnie gotycki, w XVII w. przebudowany w stylu późnorenesansowym. Dzisiejszą postać zyskał w roku 1878.
  • Kościół ewangelicki św. św. Cyryla i Metodego - zbudowany w latach 1798-1808 w północnej części byłej fosy, klasycystyczny.
  • Cerkiew greckokatolicka pw. świętych Piotra i Pawła z lat 1901-1902, eklektyczna. Zbudowana na terenie dawnej fosy przy południowym murze obronnym.
  • Stara synagoga żydowska, pierwotnie budowla gotycka, kilkakrotnie przebudowywana.
  • Kalwaria z lat 1863-1869 - okazały kompleks z kapliczkami drogi krzyżowej i kościołem św. Krzyża, wybudowany na wsch. od miasta według projektu mieszkańca Bardejowa, V. Myškovskiego.
  • Ratusz z lat 1505-1511, w bryle późnogotycki, jednak z wieloma elementami i detalami architektonicznymi charakterystycznymi już dla architektury renesansu. Uznawany za najstarszy renesansowy zabytek Słowacji; obecnie mieszczą się w nim Muzeum Szaryskie i Muzeum Historii Bardejowa.
  • Zespół zabudowy mieszkalnej w Rynku (słow. Radničné námestie) i przyległych ulicach - domy pierwotnie gotyckie, w większości przebudowane w stylu renesansowym.
  • Mury obronne z XIV-XVI w. z trzema (pierwotnie) bramami, basztami i barbakanem, uważane za najlepiej zachowany miejski kompleks obronny na Słowacji.
  • Suburbium żydowskie - unikatowy na tych terenach zespół budynków gminy żydowskiej z XVIII w.: synagoga, szkoła, łaźnia, rzeźnia, budynek władz gminy i cmentarz.
  • Skład soli - gotycko-renesansowa budowla w sąsiedztwie (na północ) Bramy Zachodniej, powstała wzdłuż łuku muru obronnego. Po raz pierwszy wspominana była (jako własność miasta) w 1489 r. Składowano tu sól dostarczaną tzw. „Solną drogą” z polskich salin w Bochni i Wieliczce, która następnie była rozwożona do innych miast Węgier.
  • Fontanna na Rynku, znajdująca się w miejscu dawnego zbiornika (cysterny), do którego wodę doprowadzano grawitacyjnie drewnianymi rurami (grawitacyjny wodociąg funkcjonował od początku XV do połowy XX w.).
  • Rzeźba św. Floriana upamiętniająca wielki pożar miasta z 1774 r.
  • Studnia tzw. "rynkowa", z początku XVIII w. Pierwotnie głęboka na 23 m.

Sport[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Miasta partnerskie[edytuj]

Przypisy