Bardejów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bardejów
Bardejov
Ilustracja
Rynek z ratuszem, w tle bazylika Świętego Idziego
Herb
Herb
Państwo  Słowacja
Kraj Presovsky vlajka.svg preszowski
Burmistrz Boris Hanuščak[1]
Powierzchnia 72,336[2] km²
Wysokość 277 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

33 696[3]
465,83 os./km²
Nr kierunkowy 0 54
Kod pocztowy 085 01
Tablice rejestracyjne BJ
Położenie na mapie kraju preszowskiego
Mapa lokalizacyjna kraju preszowskiego
Bardejów
Bardejów
Położenie na mapie Słowacji
Mapa lokalizacyjna Słowacji
Bardejów
Bardejów
49°17′42″N 21°16′33″E/49,295000 21,275833
Strona internetowa
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Bardejov”. Zobacz też: Bardejov (stacja kolejowa).

Bardejów[4] (słow. Bardejov; hist. Bardiów, Bardyjów; niem. Bartfeld; węg. Bártfa; czes. Bardijov lub Bardějov; cyg. Bartwa) – miasto powiatowe w północno-wschodniej Słowacji, w kraju preszowskim, w historycznym regionie Szarysz.

Położenie[edytuj]

Bardejów leży na wysokości 277 m n.p.m. na północnych krańcach Pogórza Ondawskiego nad rzeką Topľa. Liczba mieszkańców miasta wynosi 33 696 osób [2011], powierzchnia miasta – 72,336 km². Do miasta włączono też kilka pobliskich miejscowości, tak więc obecnie miasto dzieli się na dzielnice:

  1. Bardejov
  2. Bardejovská Nová Ves (włączona w 1971)
  3. Bardejovská Zábava
  4. Bardejów-Zdrój (Bardejovské Kúpele)
  5. Dlhá Lúka (włączona w 1971)
  6. Miháľov.

Przez Bardejów przebiega droga krajowa nr 77 ze Svidníka do Popradu, z którą łączy się droga lokalna 545 z Preszowa do przejścia granicznego Konieczna-Becherov. W Bardejowie znajduje się stacja kolejowa Bardejov, kończy się tu linia kolejowa z Preszowa. Znajduje się tu muzeum regionu Szarysz (Szaryskie Muzeum w Bardejowie) z bogatą i unikatową pod względem naukowym kolekcją lokalnej fauny[5] eskpozycją historyczną oraz jedną z największych w Europie eskpozycją ikon karpackich[6]. Kilka kilometrów od Bardejowa znajduje się uzdrowisko Bardejów-Zdrój i Muzeum Architektury Ludowej (skansen).

Historia[edytuj]

Widok ogólny na Rynek
Średniowieczne mury miejskie wraz z basztą
Synagoga Chewra Bikur Cholim (nieczynna)

Okolice miasta były zamieszkane już w neolicie. W XI w. istniała tu słowiańska osada, która do I połowy XIII w. znajdowała się we władaniu Polski. U schyłku XII w. powstał tutaj klasztor cystersów, założony przez zakonników przybyłych z Polski. Później obszar ten został włączony do Królestwa Węgier.

Pierwsza pisemna wzmianka o Bardejowie, którą tworzy zapis w tzw. Kronice Ipatijewskiej, pochodzi z 1241. Kolejna wzmianka pisemna, której kopia znajduje się w bardejowskim Archiwum Powiatowym, pochodzi z roku 1247. W dokumencie tym król Bela IV rozstrzyga spory, zaistniałe między niemieckimi osadnikami z Preszowa a bardejowskimi cystersami. Na przełomie XIII i XIV w. osiedlili się w mieście niemieccy osadnicy ze Śląska. W jego rozwoju pomogły rozliczne przywileje, jakich miastu udzielił w 1320 r. król Karol Robert Andegaweński. W XIV i XV w. Bardejów był ważnym ośrodkiem rzemiosła i handlu, zdobywając kolejne przywileje, m.in. prawo składu. Do rozkwitu miasta przyczyniło się jego położenie na szlaku handlowym z Półwyspu Bałkańskiego do Polski i na Ruś. Kupcy bardejowscy sprzedawali w Polsce m.in. wina tokajskie.

W 1352 r. król Ludwik I kazał otoczyć Bardejów murem obronnym z licznymi basztami. W 1365 r. miasto uzyskało prawo miecza – od tej pory mogło wydawać wyroki śmierci i wykonywać je. Miało również swojego kata. W 1376 r. zostało podniesione przez króla Ludwika I do rangi wolnego miasta królewskiego. Jednak w 1412 r. król Węgier Zygmunt Luksemburski zastawił Bardejów za sprawą Ścibora ze Ściborzyc szlachcicowi A. Balickiemu pod pożyczkę 13 000 złotych. W 1477 r. król Maciej Korwin unieważnił zastaw, a podatki nakazał płacić do swojego skarbu.

W ciągu niespełna stu lat od początku XIV do początku XV w. Bardejów urósł do rangi jednego z największych i najbogatszych miast ówczesnych Górnych Węgier. Świadczy o tym fakt, że w 1437 r. w obrębie murów miejskich istniało 517 domów, zamieszkiwanych przez ok. 3000 mieszkańców. Dalszych ok. 300 domów rozlokowanych było na przedmieściach. W tym samym roku w mieście były zarejestrowane 64 rzemiosła, 51 cechów rzemieślniczych i 146 majstrów rzemieślniczych. Od 1453 r. miasto posiadało herb, nadany przez króla Władysława Pogrobowca. Od połowy XV w. Bardejów był członkiem związku pięciu wolnych miast królewskich wschodniej Słowacji – Pentapolitany.

Ikonostas na ekspozycji ikon w Szaryskim Muzeum w Bardejowie.
Ikonostas na eskpozycji ikon w Szaryskim Muzeum w Bardejowie.

Rozwoju miasta nie załamały liczne dotykające go konflikty zbrojne. Podczas wojny polsko-węgierskiej w 1402 r. Bardejów oblegały wojska polskie. W 1430 r. miasto napadli husyci. Później niszczyły je wojny węgiersko-habsburskie i wojny z Turkami.

Szczyt rozwoju Bardejowa przypadł na przełom XVI i XVII w. Z tego czasu pochodzi większość zabytkowych budowli. W mieście działała publiczna biblioteka, istniały dwie drukarnie, gimnazjum i teatr. Pod koniec XVII w. miasto zaczęło podupadać. W 1679 r. dotknęła je epidemia, w 1680 r. wielki pożar; podobne katastrofy powtarzały się przez cały XVIII w., gdy doszły do nich jeszcze toczące się w tych okolicach węgierskie powstania przeciw Habsburgom.

Od XVIII w. datuje się lecznicze wykorzystanie okolicznych źródeł mineralnych. Impulsem do ponownego rozwoju miasta było połączenie go linią kolejową z Preszowem w 1893 r. W 1910 r. miasto miało 6,6 tys. mieszkańców, z czego 2,6 tys. Słowaków, 2,2 tys. Węgrów i 1,6 tys. Niemców[potrzebny przypis]. I i II wojna światowa ominęły miasto. Po II wojnie światowej w mieście powstały liczne zakłady: przemysłu maszynowego, obuwniczego, skórzanego, meblarskiego i spożywczego. W latach 50. XX w. ruszyła odbudowa i renowacja starówki.

Zastój w rozwoju miasta w XVIII i w XIX w. pozwolił na zachowanie wielu zabytków, które przy intensywnej urbanizacji zapewne uległyby zniszczeniu. Z tego powodu w 1950 r. centrum Bardejowa ogłoszono rezerwatem miejskim.

Zabytki[edytuj]

W 2000 r. bardejowskie Stare Miasto wraz z tzw. suburbium żydowskim zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako czwarty zespół architektoniczny na Słowacji.

  • Kościół św. Idziego (słow. dom sv. Egidia) – najcenniejszy zabytek miasta. Wzniesiony w XIV w., rozbudowany w połowie XV w., później wielokrotnie restaurowany. Z jego wieży roztacza się widok na zabytkowe centrum i okolice. Wewnątrz zachowało się jedenaście późnogotyckich ołtarzy skrzydłowych z lat 1460–1520, stojących w swych pierwotnych lokalizacjach, co jest ewenementem na skalę europejską. Obecnie w randze bazyliki mniejszej.
  • Kościół św. Jana Chrzciciela z klasztorem franciszkanów z XV w. Pierwotnie gotycki, w XVII w. przebudowany w stylu późnorenesansowym. Dzisiejszą postać zyskał w roku 1878.
  • Kościół ewangelicki św. św. Cyryla i Metodego – zbudowany w latach 1798–1808 w północnej części byłej fosy, klasycystyczny.
  • Cerkiew greckokatolicka pw. świętych Piotra i Pawła z lat 1901–1902, eklektyczna. Zbudowana na terenie dawnej fosy przy południowym murze obronnym.
  • Stara synagoga żydowska, pierwotnie budowla gotycka, kilkakrotnie przebudowywana.
  • Kalwaria z lat 1863–1869 – okazały kompleks z kapliczkami drogi krzyżowej i kościołem św. Krzyża, wybudowany na wsch. od miasta według projektu mieszkańca Bardejowa, V. Myškovskiego.
  • Ratusz z lat 1505–1511, w bryle późnogotycki, jednak z wieloma elementami i detalami architektonicznymi charakterystycznymi już dla architektury renesansu. Uznawany za najstarszy renesansowy zabytek Słowacji; obecnie mieszczą się w nim Muzeum Szaryskie i Muzeum Historii Bardejowa.
  • Zespół zabudowy mieszkalnej w Rynku (słow. Radničné námestie) i przyległych ulicach – domy pierwotnie gotyckie, w większości przebudowane w stylu renesansowym.
  • Mury obronne z XIV–XVI w. z trzema (pierwotnie) bramami, basztami i barbakanem, uważane za najlepiej zachowany miejski kompleks obronny na Słowacji.
  • Suburbium żydowskie – unikatowy na tych terenach zespół budynków gminy żydowskiej z XVIII w.: synagoga, szkoła, łaźnia, rzeźnia, budynek władz gminy i cmentarz.
  • Skład soli – gotycko-renesansowa budowla w sąsiedztwie (na północ) Bramy Zachodniej, powstała wzdłuż łuku muru obronnego. Po raz pierwszy wspominana była (jako własność miasta) w 1489 r. Składowano tu sól dostarczaną tzw. „Solną drogą” z polskich salin w Bochni i Wieliczce, która następnie była rozwożona do innych miast Węgier.
  • Fontanna na Rynku, znajdująca się w miejscu dawnego zbiornika (cysterny), do którego wodę doprowadzano grawitacyjnie drewnianymi rurami (grawitacyjny wodociąg funkcjonował od początku XV do połowy XX w.).
  • Rzeźba św. Floriana upamiętniająca wielki pożar miasta z 1774 r.
  • Studnia tzw. „rynkowa”, z początku XVIII w. Pierwotnie miała głębokość 23 metrów.

Sport[edytuj]

Miasta partnerskie[edytuj]

Źródło:[7]

Przypisy

  1. Zoznam zvolených starostov a primátorov podľa obcí, miest a mestských častí (słow.). Štatistický úrad Slovenskej republiky, 2014. [dostęp 2017-10-27].
  2. Registre obnovenej evidencie pozemkov (słow.). Úrad geodézie, kartografie a katastra SR, 2017-08-10. [dostęp 2017-10-27].
  3. Slovakia: Prešovský kraj (ang.). W: City Population [on-line]. [dostęp 2017-10-27].
  4. Zmiany wprowadzone na 72. posiedzeniu Komisji (20 czerwca 2012 roku). KSNG, 2012. [dostęp 2017-10-27].
  5. Martin Hromada et al. Old natural history collections for new millennium – birds and mammals in the collection of PhMr. Tibor Weisz in Sarisske Museum Bardejov, Slovakia. „Acta Universitatis Presoviensis”. 7, s. 115-141, 2015 (ang.). 
  6. Šarišské múzeum Bardejov, www.muzeumbardejov.sk [dostęp 2017-10-29].
  7. Partnerské mestá (słow.). W: Oficjalna strona internetowa miasta [on-line]. [dostęp 2017-10-27].

Linki zewnętrzne[edytuj]