Babia Wieś

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Herb Bydgoszczy Babia Wieś
Osiedle Bydgoszczy
Ilustracja
Widok od mostu Bernardyńskiego
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Miasto Bydgoszcz
W granicach Bydgoszczy XVII w., 1851, 1920
Zarządzający Zdzisław Tylicki (osiedle należy do rady osiedla Wzgórze Wolności)
Powierzchnia 0,89 km²
Wysokość 30÷40 m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności

1.670[1]
• gęstość 1876 os./km²
Nr kierunkowy 0-52
Tablice rejestracyjne CB
Położenie na mapie Bydgoszczy
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Portal Polska
Polski Związek Wędkarski Okręg w Bydgoszczy
Budynek mieszkalny przy ul. Babia Wieś wzniesiony w okresie międzywojennym
Linia tramwajowa „Brda”
Bydgoski Klub Wioślarek założony w 1927 roku
Przystanek Tramwaju Wodnego „Łuczniczka”
Zakole Brdy przy Łuczniczce
Barka - kawiarnia

Babia Wieś – jednostka urbanistyczna (osiedle) miasta Bydgoszczy, położona w jego środkowej części, na wschód od miasta lokacyjnego, między Brdą a Zboczem Bydgoskim.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Jednostka urbanistyczna Babia Wieś usytuowana jest w centralnej części miasta i zaliczana do osiedli tzw. Dolnego Tarasu Bydgoszczy. Sąsiaduje od południa z osiedlem Wzgórze Wolności, od północy i zachodu ze Śródmieściem, od północnego wschodu ze Skrzetuskiem, zaś od wschodu z Kapuściskami.

Pod względem fizyczno-geograficznym osiedle leży w obrębie makroregionu Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, w mezoregionie Kotlina Toruńska i mikroregionie Miejska Dolina Brdy (terasy I-III ok. 30–40 m n.p.m.)[2]. Południowe obrzeża osiedla zajmuje Zbocze Bydgoskie o wysokości względnej ok. 27 m, urzeźbione systemem niewielkich jarów i wcięć erozyjnych. Podobnie zachodnie i wschodnie obrzeża jednostki stanowią naturalne granice utworzone z jarów, którymi poprowadzono arterie komunikacyjne (ul. Kujawska, al. Jana Pawła II). Granicą północną jest rzeka Brda.

Historycznie w skład obecnej jednostki urbanistycznej wchodzą cztery obszary. Na wschód od Trasy Uniwersyteckiej zlokalizowane są jednostki, które stały się częścią Bydgoszczy przed 1800 rokiem. Są to: Babia Wieś (wąski pas gruntu wzdłuż Brdy od dawnego klasztoru bernardynów), odnotowana już w średniowiecznych dokumentach oraz Przedmieście Toruńskie. Na zachód od Trasy Uniwersyteckiej w skład jednostki wchodzą Żupy (20 ha), włączone do miasta w 1851 r. oraz fragment gminy Bartodzieje Małe wcielonej 1 kwietnia 1920 roku[3].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Zachodnią granicą osiedla jest ul. Bernardyńska, wschodnią – al. kard. Stefana Wyszyńskiego, południową – Zbocze Bydgoskie, a północną – rzeka Brda. Wzdłuż wschodniej granicy obszaru jednostki spływa do Brdy ciek wodny – struga Niziny. Dużą część Babiej Wsi zajmują tereny zielone: planty nad Brdą oraz park Centralny. W obrębie osiedla znajdują się liczne kluby kajakowe oraz wioślarskie, a także hala sportowo-widowiskowa „Łuczniczka”, wraz z mniejszą halą bliźniaczą, zbudowaną specjalnie na siatkarskie mistrzostwa świata w 2014 roku.

Zabudowa mieszkaniowa skupiona jest wzdłuż ul. Toruńskiej i pochodzi głównie z okresu zaboru pruskiego i dwudziestolecia międzywojennego. Na zachodnich rubieżach Babiej Wsi na styku ze Starym Miastem znajduje się dawny zespół klasztorny bernardynów bydgoskich (1480-1829) z późnogotyckim kościołem Najświętszej Maryi Panny Królowej Pokoju, od 1866 r. garnizonowym.

Osiedle przecina z zachodu na wschód ulica Toruńska, którą przebiega droga krajowa nr 80. Wschodnim obrzeżem osiedla przebiega droga krajowa nr 5 w ciągu alei kard. Stefana Wyszyńskiego[4]. W 2013 roku oddano do użytku Trasę Uniwersytecką wraz z wantowym mostem nad Brdą i estakadami o długości ok. 700 m, która stanowi fragment arterii łączącej północne i południowe osiedla miasta.

Wśród infrastruktury osiedla znajdują się m.in.[5]:

Do przedsięwzięć ujętych w „Planie Rozwoju Bydgoszczy na lata 2009-2014”, a dotyczących Babiej Wsi należały: rozbudowa miejskiego układu komunikacyjnego w rejonie ronda Bernardyńskiego w Bydgoszczy wraz z budową linii tramwajowej w ul. Kujawskiej, rewitalizacja parku na Wzgórzu Wolności, rewitalizacja bulwarów i nabrzeży nad Brdą, modernizacja obiektów zabytkowych Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego, w tym Wydziału Rolniczego przy ul. Bernardyńskiej oraz utworzenie Międzynarodowego Centrum Nauki i Edukacji Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej[11]. Inne plany rozwojowe określone na podstawie dokumentów strategicznych obejmują m.in. dalsze zagospodarowanie terenów nadrzecznych dla celów rekreacyjnych oraz kompleks zabudowy mieszkaniowej przy ul. Toruńskiej w miejscu dawnego browaru Kujawiak[4]. W 2016 uzyskano pozwolenie na budowę 15-piętrowego obiektu o nazwie Nordic Astrum i wysokości 50 m. Jego budowę rozpoczęto jesienią 2017 w miejscu dawnego targowiska hurtowego, na zapleczu obiektów UTP[12]. Koszt realizacji budynku miał wynieść około 100 mln zł. Obiekt miał mieć 191 mieszkań, halę garażową na 100 pojazdów, ogólnodostępną restaurację i klub fitness[13]. Na skutek obsunięcia się gruntu, w listopadzie 2017, a ostatecznie w marcu 2018 budowę wstrzymano[14][15].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa osiedla nawiązuje do znajdującej się niegdyś w tym rejonie osady przygrodowej bydgoskiego zamku. W roku 1935 redaktor Wincenty Sławiński wydał pracę pt. „Babia Wieś, z legend podmiejskich starej Bydgoszczy” - w tej pracy zamieścił m.in. legendę: „Istna babia wieś”. Mianowicie tereny na wschód od miasta zamieszkiwały kobiety: żony i młode kochanki, do których potajemnie przychodzili nocami skoszarowani na zamku rycerze. W oczach bydgoskich dostojników osiedle uchodziło za „Babią Wieś” – oazę rozpusty i złych obyczajów. Czasy jednak zmieniały się: zła sława zniknęła, tylko nazwa przetrwała wieki, aż po dziś dzień[16].

Ludność[edytuj | edytuj kod]

W 1990 r. Babią Wieś zamieszkiwało 2,1 tys. osób, podobna liczba w 12 lat później[17]. W kolejnych latach liczba mieszkańców spadała: w 2007 r. wynosiła 1,84 tys. osób, a w 2012 – 1,67 tys[17].

Rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Babia Wieś położona w wąskim pasie między Zboczem Bydgoskim a Brdą obfituje w tereny zielone. Stanowią one jedną czwartą całej powierzchni jednostki. Znajduje się tu 14,3 ha terenów zieleni urządzonej i 6,5 ha zieleni nieurządzonej, zaś wskaźnik zieleni przypadającej na mieszkańca jest najwyższy w mieście[18]. Wzdłuż Brdy usytuowana jest aleja spacerowa, miejscami stanowiąca nadrzeczny bulwar. We wschodniej części jednostki urbanistycznej znajduje się park Centralny. Na jego terenie znajdują się łąki, stawy oraz fragmenty lasów łęgowych (olsy, łęg jesionowy). Na tym terenie zlokalizowane są obiekty sportu i rekreacji o znaczeniu ogólnomiejskim: hala widowiskowo- sportowa Łuczniczka I i Łuczniczka II. Ofertę uzupełniają m.in. korty tenisowe, boisko do piłki plażowej, plenerowa siłownia, kręgielnia, strzelnica. Wzdłuż Brdy rozmieszczone są cztery przystanie wioślarsko-kajakarskie, w tym dwie zabytkowe oraz dwa przystanki Tramwaju Wodnego: „Łuczniczka” i „Tesco”. Babia Wieś określana jest już od okresu międzywojennegodzielnicą wioślarzy”, gdyż rzeka tętni tu życiem od rana do wieczora dzięki treningom amatorów sportów wodnych. Od południa Babią Wieś okala grąd zboczowy rosnący na skarpie południowej, wchodzący w skład parku na Wzgórzu Wolności. W jego obrębie znajdują się liczne ścieżki spacerowe.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Przez Babią Wieś przebiega zielony szlak turystyczny „Relaks”, który prowadzi od mostu Esperanto w kierunku Cmentarza Bohaterów Bydgoszczy i dalej przez Puszczę Bydgoską do jeziora Jezuickiego[19]. Natomiast wzdłuż ulicy Toruńskiej przebiega rowerowy szlak turystyczny Doliny Dolnej Wisły, który rozpoczyna się na Starym Mieście w Bydgoszczy.

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Babiej Wsi znajduje się kilka pomników przyrody, zlokalizowanych głównie przy ul. Bernardyńskiej: kasztanowiec biały, jesion wyniosły, wiąz szypułkowy oraz winobluszcz trójklapowy na budynku Bernardyńska 6[20].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki zasiedlenia obszaru położonego na wschód od Starego Miasta w Bydgoszczy[a] datowane są na czasy egzystencji grodu bydgoskiego – warowni strażniczej i administracyjnej z czasów pierwszych Piastów. Na wschód od grodu zwanego Bidgoscza powstała osada podgrodowa, czemu sprzyjały warunki naturalne: sąsiedztwo rzeki, gdzie łowiono ryby oraz urodzajne gleby wykorzystywane dla rolnictwa. Na terenie osady wybudowano w XIII wieku kościół pw. św. Idziego, prawdopodobnie filialny parafii w Wyszogrodzie. Świątynia służyła urzędnikom grodu kasztelańskiego, rycerzom oraz okolicznej ludności. W dokumentach staropolskich kościół ten nazywano „macierzą kościołów bydgoskich”. Po budowie zamku bydgoskiego w połowie XIV wieku mieszkali na Babiej Wsi pracownicy grodowi oraz rodziny załogi wojskowej zamku. Od roku 1661 w dokumentach pisanych występuje jako przedmieście Bydgoszczy, utożsamiane również z Przedmieściem Kujawskim (Toruńskim)[21].

W 1480 roku na wschód od zamku, przy kościele św. Idziego erygowano Klasztor Bernardynów. W 1545 r. doszło do pożaru tego kompleksu i na jego miejsce w latach 1552-1557 wybudowano późnogotycki kościół konwentualny istniejący do dzisiaj. Później, w latach 1590-1601, wzniesiono również murowane budynki klasztorne, a w 1682 r. – Domek Loretański. Bernardyni stworzyli największą w mieście bibliotekę (1919 tomów, częściowo zachowaną do dzisiaj) i powołali do istnienia szkołę, gdzie uczono retoryki, Bernardyńskie Studium Filozoficzne (1529-1774), obserwatorium astronomiczne (1677) oraz browar nad rzeką[22]. Na wschód od klasztoru urządzono ogród, który chcąc zabezpieczyć przed wylewami rzeki otoczono groblą i wykopano rowy odwadniające. Część tego terenu przywłaszczył sobie bezprawnie żupnik bydgoski, z którym konwent prowadził proces sądowy w latach 1601-1604. Po wygraniu procesu bernardyni ogrodzili posiadłość murem[23].

W 1529 r. przy drodze wylotowej z miasta w kierunku wschodnim ufundowano także, kościół szpitalny św. Stanisława, konsekrowany w 1533 r.[24] Od 1522 roku na terenie Babiej Wsi istniała żupa solna, gdzie składowano i sprzedawano okolicznej ludności sól małopolską i ruską, a od 1557 r. także zamorską sprowadzaną z Gdańska[25]. W II połowie XVI wieku funkcjonowała także prywatna warzelnia soli, gdzie surowiec uzyskiwano z rumu solnego transportowanego z Wieliczki. Istniała także godność żupnika bydgoskiego, rekrutującego się spośród przedstawicieli średniej szlachty, który odpowiadał za dostarczanie soli z żup ruskich. Bydgoszczanie aż do końca XVII wieku posiadali monopol na handel solą na terenie całej Wielkopolski[25]. Żupa istniała do początku XVIII w., kiedy zniszczono ją w czasie wojny północnej[25]. W 1744 r. odnotowano, że na Babiej Wsi poza żupą solną znajdowała się karczma dworska i dwa zamieszkałe budynki[26].

Po przejściu Bydgoszczy pod władzę Królestwa Prus w wyniku I rozbioru Polski (1772), na Żupach powstała cegielnia założona przez budowniczego Kanału BydgoskiegoErnsta Conrada Petersona. Pozostały po niej stawy poeksploatacyjne, widoczne w krajobrazie do końca XX wieku, kiedy zniwelowano je podczas budowy hali Łuczniczka. W skład Bydgoszczy wliczano wówczas Przedmieście Toruńskie, liczące w 1783 r. 942 mieszkańców[24]. Natomiast w 1851 r. włączono do miasta teren dawnych żup solnych, tzw. Schuppenkrug[24].

W XIX wieku zabudowa koncentrowała się wzdłuż ulicy Toruńskiej, przy której wzniesiono kilkukondygnacyjne budynki mieszkalne W głębi powstały niewielkie, typowo podmiejskie zabudowania mieszkalne i gospodarcze. W latach 1866-1867 wzniesiono Dom Strzelecki Bydgoskiego Bractwa Kurkowego według projektu architekta berlińskiego Eduarda Titza. Po pożarze gmachu w 1900 r. został on do roku 1903 odbudowany, a dziesięć lat później przejęty przez miasto. Było to jedno z najokazalszych założeń typu Établissement w Bydgoszczy i do dzisiaj pełni funkcje kulturalne. Natomiast na terenie dawnych składów solnych wybudowano w latach 1888-1889 zaprojektowany przez H. Dublańskiego zespół budynków pralni garnizonowej (po 2006 roku lotfy mieszkalne)[24]. Z kolei w 1872 w sąsiedztwie dawnego klasztoru oddano do użytku ulicę Bernardyńską wraz z mostem nad Brdą. Przy niej zbudowano Ewangelickie Seminarium Nauczycielskie, a na skwerze przed budynkiem umieszczono w 1880 roku Pruski Pomnik Poległych, zastąpiony w 1925 roku Pomnikiem Nieznanego Powstańca Wielkopolskiego. Niestety w 1879 r. rozebrano doszczętnie kościół św. Idziego.

Pierwsze tramwaje na Babiej Wsi wybudowano w 1898 r., kiedy przedłużono linię „zieloną” ze Zbożowego Rynku wzdłuż ul. Toruńskiej do Strzelnicy (ul. Żupy)[27]. W 1914 roku przystąpiono do rozbudowy linii tramwajowej w kierunku Małych Bartodziejów do ul. Bełzkiej (rondo Toruńskie). Prace przerwano wskutek wybuchu I wojny światowej[27].

Po przejściu Bydgoszczy w styczniu 1920 roku do odrodzonego państwa polskiego, do miasta włączono kolejne gminy podmiejskie, m.in. sąsiednią Bartodzieje Małe. W ten sposób cały obszar obecnej jednostki urbanistycznej Babia Wieś znalazł się w granicach Bydgoszczy. W latach 1925-1927 powstało osiedle mieszkaniowe przy ul. Toruńskiej-Babia Wieś (numery 11-17)[24][28], którego inwestorem było miasto. Począwszy od 1910 roku wzdłuż prawego brzegu Brdy sytuowano przystanie bydgoskich klubów wioślarskich. W latach 20. XX w. powstały m.in. przystanie Bydgoskiego Towarzystwa Wioślarskiego, Bydgoskiego Klubu Wioślarek, Kolejowego Klubu Wioślarskiego[29]. W latach 30. na Babiej Wsi powstały ponadto przystanie kajakarskie m.in. dla Miejskiego Gimnazjum Męskiego im. Mikołaja Kopernika oraz Okręgowej Sekcji Wodnej Pocztowego Przysposobienia Wojskowego[30]. Obiekty te w większości przetrwały do dzisiaj, niektóre z nich wpisano do rejestru zabytków województwa kujawsko-pomorskiego. Zwyczajowo cały obszar położony między ul. Toruńską a Brdą nazywano „dzielnicą wioślarzy”.

Po II wojnie światowej, w latach 1952-1953 oddano do użytku nową linię tramwajową „Brda” łączącą Stare Miasto z Kapuściskami i Łęgnowem. Na Babiej Wsi powstała pętla tramwajowa, a tory ułożono wzdłuż ulicy Babia Wieś oraz Toruńskiej[27]. Z kolei w 1970 r. na wschodnich rubieżach jednostki oddano do użytku trasę północ-południe (al. kard. Stefana Wyszyńskiego) z rondem Toruńskim, którą w latach 80. poprowadzono dalej na południe jarem Niziny. W latach 70. XX wieku na terenie przylegającym do Brdy urządzono park Centralny, w którym w 2002 roku oddano do użytku halę Łuczniczka.

Ulice na Babiej Wsi[edytuj | edytuj kod]

od okolicy:

  • Most Uniwersytecki (Trasa Uniwersytecka)
  • Ogińskiego (część ulicy po wybudowaniu nowego mostu Trasy U).
  • Babia Wieś
  • Bernardyńska
  • Most Bernardyński
  • Rondo Bernardyńskie
  • Ustronie
  • Żupy

od nazw geograficznych:

od osób

  • Aleja Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Kierunek Ronda Bernardyńskiego - Przed przebudową
Widok na przystanek tramwajowy

W dzielnicy Babia Wieś znajduje się pętla tramwajowa o takiej samej nazwie. Mieści się pośrodku trasy biegnącej od Ronda Jagiellonów przez Rondo Bernardyńskie do Ronda Toruńskiego, będącej alternatywą dla torowiska na ulicy Jagiellońskiej. Leży niemal nad samym brzegiem Brdy, nieopodal Mostu Uniwersyteckiego, po jego zachodniej stronie. Posiada możliwość zawracania w obu kierunkach, a także dwa dodatkowe tory, jednak nie ma możliwości przejazdu przez trasę z pominięciem pętli. Jest wykorzystywana do zawracania jedynie w sytuacjach awaryjnych, podczas czasowych zmian rozkładu spowodowanych remontami oraz przez linie specjalne.

Przez osiedle nie przebiegają linie autobusowe dzienne (oprócz linii 57, która nie ma przystanku na terenie osiedla, gdyż biegnie Trasą Uniwersytecką), natomiast od stycznia 2016 wzdłuż ulicy Toruńskiej funkcjonuje linia nocna 36N.

Na Babiej Wsi, przy hali Łuczniczka znajduje się nowoczesny przystanek Bydgoskiego Tramwaju Wodnego.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. nie wdając się w rozważania dotyczące śladów osadnictwa z czasów prehistorycznych sięgających 8 tys. lat p.n.e.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Serwis Bydgoszczy – Liczba ludności w jednostkach urbanistycznych
  2. Środowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Praca zbiorowa pod red. Józefa Banaszaka, Wydawnictwo Tanan. Bydgoszcz 1996
  3. Licznerski Alfons: Rozwój terytorialny Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska II
  4. a b Studium transportowe miasta Bydgoszczy wraz z oceną stanu bezpieczeństwa ruchu drogowego. Tom III. Koncepcje rozwoju systemów transportowych Bydgoszczy. Fundacja „Rozwój UTP”. Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich – Wydział Budownictwa i Inżynierii Środowiska – Katedra Budownictwa Drogowego. Bydgoszcz 2011–2012.
  5. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Bydgoszczy. Miejska Pracownia Urbanistyczna w Bydgoszczy – załącznik nr 1 do uchwały nr L/756/09 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 15 lipca 2009 r.
  6. Byliśmy na dachu River Tower, gdy fachowcy zalewali strop
  7. Wysokościowiec nad Brdą z pozwoleniem [dostęp 18.07.2014]
  8. Marta Leszczyńska, Grażyna Marks Wyłaniają się dwie wieże nad Brdą. River Tower pnie się
  9. Zwiedziliśmy najwyższy budynek mieszkalny w Bydgoszczy
  10. Marta Leszczyńska Budują przy samej Brdzie. River Tower pnie się w górę
  11. Plan Rozwoju Bydgoszczy na lata 2009-2015. Miejski Plan Operacyjny. Załącznik do Uchwały XLV/632/09 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 1 kwietnia 2009 roku.
  12. Nowy wysokościowiec w Bydgoszczy. Znamy szczegóły Nordic Astrum
  13. Grażyna Marks Dźwig na Babiej Wsi. Nordic Astrum wystrzeli w górę
  14. Nordic Astrum. Demontują dźwig, nie mają kasy. Półroczny zastój
  15. Dziura w ziemi na sprzedaż, drzewa na Babiej Wsi do wycinki
  16. Oficjalny Serwis Bydgoszczy – Legendy i przypowieści dotyczące miasta Bydgoszcz
  17. a b Lokalny Program Rewitalizacji dla miasta Bydgoszczy na lata 2007-2015
  18. Tereny wypoczynku i rekreacji w Bydgoszczy - diagnoza stanu istniejącego i kierunku rozwoju. Miejska Pracownia Urbanistyczna w Bydgoszczy. Załącznik do Uchwały nr XXXV/731/12 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 28 listopada 2012 roku
  19. Włodzimierz Bykowski, Weekend w drodze - interaktywny przewodnik rowerowy okolic Bydgoszczy, Bydgoszcz: Wydawnictwo Apeiron, 1999, ISBN 83-911441-0-0, OCLC 749444166.
  20. Renata Kaja, Bydgoskie pomniki przyrody, Bydgoszcz: Instytut Wydawniczy „Świadectwo”, 1995, ISBN 83-85860-32-0, OCLC 749523197.
  21. Kuczma Rajmund: Mała encyklopedia Bydgoszczy - hasło „B”. [w:] Kalendarz Bydgoski 1991
  22. Klasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych. Praca zbiorowa pod red. Ks. Hieronima Eug. Wyczawskiego OFM. Wydawnictwo Bernardynów „Calvarianum”. Kalwaria Zebrzydowska 1985, str. 35-40
  23. Kościół katolicki w Bydgoszczy. Kalendarium. Praca zbiorowa. Autorzy: Borodij Eugeniusz, Chamot Marek, Kabaciński Ryszard, Kutta Janusz, Pastuszewski Stefan
  24. a b c d e Okoń Emanuel, Tandecki Janusz. Bydgoszcz - historia i rozwój przestrzenny. [w.] Czachorowski Antoni red.: Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt I Bydgoszcz. Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Toruń 1997
  25. a b c Franciszek Mincer, Dzieje Bydgoszczy do roku 1806, Zielona Góra: Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Tadeusza Kotarbińskiego, 1992, ISBN 83-85693-10-6, OCLC 834054828.
  26. Aneks nr 2. Zarys dziejów osad miejskich oraz miejscowości przyłączonych do Bydgoszczy do 1939 roku. [w:] Historia Bydgoszczy. Tom II. Część pierwsza 1920-1939: red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe 1999. ​ISBN 83-901329-0-7​, str. 852-873
  27. a b c Sitarek Stanisław, Walczak Dariusz: Bydgoskie tramwaje w latach 1888-2012. Eurosprinter 2012
  28. Architektura wolności
  29. Mrozik Konrad: Bydgoskie wioślarstwo lat międzywojennych. [w:] Kalendarz Bydgoski 1987
  30. Mrozik Konrad: Osiągnięcia bydgoskiego sportu w czasach II Rzeczypospolitej. [w:] Kronika Bydgoska XIV (1992). Bydgoszcz 1993

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]