Chłopi (powieść)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy powieści. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Chłopi
Rekopis Chlopi.jpg
Rękopis części pierwszej Chłopów
Autor Władysław Reymont
Miejsce wydania Imperium Rosyjskie
Język polski
Data I wyd. 1904 (tom I,II), 1906 (tom III), 1909 (tom IV)
Typ utworu powieść
Tekst w Wikiźródłach Tekst w Wikiźródłach
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Chłopipowieść Władysława Reymonta, pisana w latach 1901–1908, opublikowana w formie książkowej w latach 19041909[1]. Pisarz otrzymał za ten utwór Nagrodę Nobla w 1924. Powieść ukazuje życie społeczności zamieszkującej wieś Lipce na przestrzeni czterech pór roku.

Geneza utworu[edytuj | edytuj kod]

W okresie, w którym powstawała powieść, tematyka chłopska była bardzo popularna w sztuce i literaturze. Tego typu wątki pojawiały się również często we wczesnych utworach Reymonta[2]. Jednocześnie niektórzy badacze sugerują, że bezpośrednim impulsem do napisania powieści chłopskiej mogła być dla pisarza Ziemia Emila ZoliChłopi mieliby, zgodnie z tą hipotezą, być polemiką z utworem francuskiego powieściopisarza. Reymont nie znał jednak języka francuskiego w stopniu umożliwiającym mu swobodne czytanie tego utworu, mógł się więc zaznajomić z nim najwyżej za sprawą relacji przyjaciół. Oba utwory łączy też niewiele elementów: tematyka chłopska, opisy prac i uroczystości wiejskich oraz podział akcji na cztery pory roku. Zbieżności te wynikać jednak mogą z samej tematyki tych dzieł[3].

Okoliczności powstania i publikacji powieści[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wersja powieści była gotowa już w 1901 roku, jednak niedługo przed oddaniem tekstu do druku Reymont postanowił przeredagować początek powieści. Przeglądając rękopis uznał jednak, że całość utworu nie jest zgodna z jego zamierzeniami. Niezadowolony pisarz zdecydował się więc zacząć pracę od nowa i spalić napisaną już powieść. Zniszczeniu uległo w sumie 11 000 wierszy. Pierwszą wersję utworu mogło znać zaledwie kilka osób, jedną z nich był prawdopodobnie Julian Ochorowicz[4].

Właściwa wersja Chłopów powstawała w latach 1901–1908. Duża część powieści pisana była w czasie pobytu pisarza w Paryżu, gdzie, jak twierdził Reymont, łatwiej było mu się skupić na pracy niż na ziemiach polskich[5]. Reymont narzucił sobie dużą dyscyplinę pracy, codziennie pisząc zaplanowaną część powieści chłopskiej, jednocześnie pracował również nad innymi utworami[6].

Powieść po raz pierwszy ukazywała się w druku w odcinkach w "Tygodniku Ilustrowanym" od 18 stycznia 1902 do 26 grudnia 1908. W formie książkowej utwór ukazywał się partiami – pierwsze dwa tomy zostały wydane w 1904 roku, tom trzeci – w 1906, natomiast czwarty – w 1909[1].

Kompozycja i konstrukcja powieści[edytuj | edytuj kod]

Miejsce akcji[edytuj | edytuj kod]

Akcja powieści dzieje się we wsi Lipce, miejscowość ta nie odpowiada jednak rzeczywistej wsi o takiej nazwie, obecnie nazywanej Lipcami Reymontowskimi. Przede wszystkim nie zgadza się topografia okolicy. W powieści brakuje również wzmianki o warszawsko-wiedeńskiej linii kolejowej, która przebiegała tuż obok rzeczywistych Lipiec i odgrywała znaczącą rolę w życiu wsi. Z kolei rozplanowanie powieściowej wsi było typowe dla wielu ówczesnych tego typu miejscowości na ziemi łódzkiej, a nie tylko dla rzeczywistych Lipiec[7].

Czas w powieści[edytuj | edytuj kod]

Akcja utworu obejmuje 10 miesięcy – rozpoczyna się pod koniec września, a kończy pod koniec lipca. Nie jest znany dokładny rok, w którym dzieje się akcja (musi mieć ona jednak miejsce po 1890 roku, ponieważ bohaterowie używają kosy, która dopiero wtedy zaczęła w Polsce wypierać sierp)[8]. Powieść podzielona jest na cztery pory roku, w każdej z części znajdują się opisy charakterystycznych dla tego okresu świąt liturgicznych, zwyczajów i prac gospodarskich. Jednoczesne osadzenie akcji w rytmie jednego roku kalendarzowego i liturgicznego oraz nieokreślenie dokładnego historycznego momentu, w którym ma on miejsce, pozwalało pisarzowi na osiągnięcie efektu ciągłego trwania i pozahistoryczności wydarzeń[9]. W utworze występują jednak aluzje do konkretnych wydarzeń historycznych, m.in. do udziału chłopów w powstaniu styczniowym[10]. Za wątek patriotyczny i wpisanie akcji Chłopów w historyczny czas Polski (rozciągający się aż do początków polskości) odpowiada postać Rocha, opowiadającego legendy o podłożu historycznym. Jest to również jedyna postać, która w utworze uruchamia odwołania do przyszłości[11].

Czas powieściowy wydłuża się niejednokrotnie w powieści dla konkretnych bohaterów, np. kiedy Antek pracuje w tartaku do Godów brakuje tylko pięciu dni, ale narrator pisze, że bohaterowi ciężko mijały dzień za dniem, tydzień za tygodniem. Czas wewnętrzny Antka wydłuża się w stosunku do czasu realnego, ponieważ znajduje się on w trudnej sytuacji psychologicznej[12].

Narracja[edytuj | edytuj kod]

Kazimierz Wyka w eseju Próba nowego odczytania "Chłopów" Reymonta wyróżnił trzy typy narracji w Chłopach i przyporządkował je trzem różnym narratorom, każdemu z nich przypisując inną rolę[13]:

  • Wsiowy gaduła – narrator pochodzący z opisywanego środowiska, lubujący się w dokładnych i szerokich opisach, posługuje się gwarą. Nawiązuje do tradycji gawędy. Jest najczęściej pojawiającym się w powieści Reymonta typem narratora. Odpowiada przede wszystkim za warstwę fabularną utworu, ale także czasem za warstwę obyczajowo-obrzędowo-liturgiczną.
  • Stylizator młodopolski – posługuje się językiem poetyckim i inteligenckim Młodej Polski. Jest drugim najczęściej występującym typem narratora w powieści. Odpowiada za te jej warstwy, które dotyczą porządku życia i śmierci oraz rytmu przyrody.
  • Realistyczny obserwator – posługuje się językiem prozy realistycznej, wykształconym głównie w dobie pozytywizmu. Najrzadziej występuje w powieści. Jego obecność przejawia się po trosze we wszystkich jej warstwach.

Wcześniejsi badacze (m.in. Maria Rzeuska, Julian Krzyżanowski, Lech Budrecki) wyróżniali w Chłopach jedynie dwa typy narratora: chłopskiego (opisującego wydarzenia z punktu widzenia osoby wewnątrz wsi) i inteligenckiego (posługującego się zewnętrznym wobec opisywanego środowiska punktem widzenia)[14].

Bohaterowie[edytuj | edytuj kod]

  • Maciej Boryna – najbogatszy gospodarz we wsi, ma (na początku powieści) 58 lat, dwukrotny wdowiec dużo wymagający od siebie i innych, pracowity, pazerny, skąpy, jego trzecią żoną jest młoda Jagna. Ciężko ranny podczas bitwy o las po uderzeniu w głowę przez Borowego. Umiera podczas zasiewu. Przywódca gromady.
  • Jagna Paczesiówna – dwudziestoletnia córka Dominikowej, utalentowana plastycznie, wychodzi dla majątku za Borynę. Nie kocha go, dlatego też zdradza męża z Antkiem i innymi.
  • Antek Boryna – syn Macieja, ożeniony z Hanką Bylicówną. Ma podobny do ojca charakter. Z początku denerwuje go żona. Spotyka się z macochą (Jagną). W końcu zaczyna kochać Hankę i podziwiać ją. Mają trójkę dzieci. Po śmierci ojca obejmuje jego stanowisko przywódcy gromady.
  • Hanka Borynowa z domu Bylicówna – żona Antka. Z początku nie ma zdania, nielubiana przez teścia i męża. Jest biedna. W miarę zdrad nabiera pewności siebie, staje się zaradna, chytra i dumna, przez co wprawia Antka w podziw.
  • Jagustynka – stara, uboga chłopka, wypędzona przez dzieci po zapisaniu im ziemi. Pracowita i jednocześnie gderliwa, skora do zaczepek i złośliwa, ale potrafi być też dobrą i szczerą.
  • Magda – córka Boryny, siostra Antka, żona Michała (kowala), upomina się o swoje wiano.
  • Józka – małoletnia córka Boryny, zajmuje się gospodarstwem.
  • Kuba Socha – uczestnik powstania styczniowego, parobek Borynów, dobry, pracowity, kłusownik chodzi na polowanie. Umiera w stajni, podczas wesela Macieja Boryny, na skutek postrzału w nogę przez Borowego w czasie kłusowania.
  • Jacek – krewny dziedzica, uczestnik powstania styczniowego, zesłany na Syberię ucieka z niej. Kuba uratował mu życie podczas powstania. Teraz Jacek szuka go. Niestety, odnajduje tylko jego grób. Jacek to bardzo dobry człowiek, pomaga lipczanom.
  • Roch – brał udział w powstaniu, uczy dzieci pisania i czytania, bardzo religijny. Ucieka ze wsi, bo ścigają go Rosjanie.
  • Jambroży – również uczestnik powstania, kościelny, zna się na wielu rzeczach. Bardzo stary człowiek, ma drewnianą nogę.
  • Witek – sierota, parobek Borynów, ma umiejętności manualne.
  • Pietrek – parobek Borynów, przyjęty w miejsce Kuby, uczestnik wojny z Turkami, powrócił z branki.
  • Mateusz – zalotnik Jagny. Awanturnik, potrafiący zbudować chatę i mnóstwo innych rzeczy.
  • Agata – żebraczka pochodząca z Lipiec, wszystko co uzbiera zachowuje sobie na pogrzeb.
  • Dominikowa – wdowa, matka Jagny, despotka wobec synów. Bije się z Szymkiem.
  • Szymek i Jędrzych – synowie Dominikowej. Jędrzej boi się matki, Szymek bije się z nią, bo mu nie zezwala na małżeństwo.
  • Wójt – urzędnik, zalotnik Jagny, kupuje dla niej prezenty z państwowej kasy, przez co zostaje aresztowany.
  • Bartek Kozioł – ubogi, głupkowaty chłop, który żyje z kradzieży, jego żona wdaje się w bójkę z Wójtową.
  • Jasio – syn organisty, młody kleryk, w którym podkochuje się Jagna.
  • Ksiądz – nazywany przez mieszkańców Lipiec dobrodziejem, proboszcz miejscowy parafii. Dobry i pobożny.
  • Kowal – mąż Magdy, zięć Boryny. Jest chytry, zabiega o majątek.
  • Dziedzic – szlachcic, jest w sporze z Lipczanami o las.
  • Jankiel – Żyd, prowadzi karczmę.
  • Weronka – siostra Hanki, na początku kłóci się z nią. Żona Stacha. W czasie burzy ich chata ulega zniszczeniu.
  • Borowy – bardzo silny człowiek, sługa dziedzica. Nienawidzi lipczan. Jest bezpośrednią przyczyną śmierci Kuby i Boryny. Ginie podczas bitwy o las z ręki Antka.
  • Bylica – ojciec Hanki i Weronki. Stary człowiek, czuje się ciężarem dla dzieci. Kupuje wnukom zabawki i uwielbia tabakę.

Adaptacje filmowe[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 270.
  2. Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 268.
  3. Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 273.
  4. Barbara Kocówna: Reymont. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1971, s. 143–144.
  5. Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 271.
  6. Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 270–272.
  7. Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 288–289.
  8. Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 282, 289.
  9. Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 282–283.
  10. Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 287.
  11. Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 285.
  12. Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 283–284.
  13. Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 274–276.
  14. Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, s. 274.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977.
  • Barbara Kocówna: Reymont. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1971.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]