Dama z gronostajem

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dama z gronostajem
Ilustracja
Autor Leonardo da Vinci
Rok wykonania 1488–1490[1]
Technika wykonania olej+tempera na desce
Rozmiar 54,7 cm × 40,3 cm
Muzeum Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie

Dama z gronostajem[1][2], Portret damy z gronostajem[3] (zwyczajowo Dama z łasiczką) – obraz autorstwa Leonarda da Vinci namalowany około 1489 roku, wykonany w technice olejnej, z użyciem tempery, na desce orzechowej o wymiarach 54,7 na 40,3 cm. Przedstawia Cecylię Gallerani, kochankę księcia Ludwika Sforzy.

Znajduje się w zbiorach Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Jest jednym z najcenniejszych muzealiów i jedynym dziełem Leonarda da Vinci w Polsce. W 2011 podczas podróży po Europie został ubezpieczony na 300 mln euro[4].

Interpretacja[edytuj | edytuj kod]

W czasie nabycia obrazu przez Czartoryskich nieznana była historia dzieła ani też tożsamość modelki. Obecność zwierzęcia uznano za naturalny, dekoracyjny element obrazu. Dopiero krytyczna analiza ikonografii w XX wieku dała najbardziej prawdopodobną interpretację dzieła.

Trzymane przez modelkę zwierzę, nazywane gronostajem, a wcześniej łasiczką bądź fretką, ma złożone znaczenie emblematyczne. Jego grecka nazwa galé („koci”) zawiera się w nazwisku Gallerani – jest więc nawiązaniem do nazwiska modelki. Zwierzę jest również czytelnym symbolem Ludwika Sforzy, nazywanego przez współczesnych „Ermellino”, czyli „Gronostaj”, w nawiązaniu do prestiżowego Orderu Gronostaja, którego był kawalerem, i którego wizerunku używał jako swojego godła.

W czasie portretowania Cecylii prowadzono już pertraktacje w sprawie mariażu Ludwika z Beatrice d’Este; Leonardo da Vinci nie mógł w związku z tym ukazać kochanków splecionych w miłosnym uścisku. Gronostaj, spoczywający na łonie modelki, jest zawoalowanym przedstawieniem tej sytuacji. Łasiczka może być również pojmowana jako alegoria macierzyństwa, gdyż zgodnie z sięgającą antyku tradycją ułatwiała rozwiązanie. Artysta umieścił zwierzątko w taki sposób, by zakrywało brzemienność modelki (nosiła ona syna Ludwika – Cesare) jednocześnie w symboliczny sposób mówiąc o jej „błogosławionym stanie”. Taka interpretacja dzieła spotkała się z powszechnym uznaniem historyków sztuki, przekreślając zarazem dawne teorie o „realistycznym” malarstwie portretowym Leonarda, które nie zawierało złożonych elementów symbolicznych czy alegorycznych.

Badania radiograficzne obrazu, przeprowadzone w 1992 w Waszyngtonie, potwierdziły, że czarne tło kryje pierwotny szaro-niebieski rysunek. Prawdopodobnie był on niewykończony lub sprawiał takie wrażenie, więc zamalowano tło czarną, nieprzejrzystą farbą, która miejscami łamie miękką linię konturu.

Obraz a Czartoryscy[edytuj | edytuj kod]

W 1788 roku obraz zakupił książę Adam Jerzy Czartoryski i sprezentował go swojej matce Izabeli Czartoryskiej[1]. Wystawiany był w Domu Gotyckim w Puławach. W czasie powstania listopadowego został wywieziony do Paryża. Pod koniec XIX wieku, około 1880 roku został sprowadzony do Krakowa do tworzonego tam Muzeum Czartoryskich. W 1939 roku obraz został zagrabiony przez okupantów niemieckich, służył jako dekoracja wawelskiej rezydencji Hansa Franka, następnie został wywieziony do Niemiec, skąd w 1946 roku został ponownie sprowadzony do Krakowa.

W 2014 zainteresowanie mediów wzbudziły roszczenia, jakie Fundacja Książąt Czartoryskich wysunęła wobec organizatorów konkursu graficznego, w którym wykorzystano cyfrową przeróbkę obrazu. Fundacja wyjaśniła, że „korzystanie z reprodukcji obrazu” wymaga zgody Fundacji „bez względu na kwestię istnienia praw autorskich”, co wzbudziło liczne kontrowersje. W odpowiedzi udzielonej autorowi przeróbki Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego wyjaśniło jednak, że obraz znajduje się w domenie publicznej, a Fundacji przysługuje jedynie prawo własności do obrazu jako rzeczy, a nie do twórczości utrwalonej na tym obrazie[5].

29 grudnia 2016 roku Fundacja Książąt Czartoryskich sprzedała Skarbowi Państwa całą kolekcję, w tym Portret damy z gronostajem, oraz nieruchomości w Krakowie za 100 mln euro[6].

Od 2012 obraz był eksponowany na Wawelu, a od maja 2017 w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Krakowie[7]. Od 20 grudnia 2019 znajduje się ponownie w Muzeum Książąt Czartoryskich, po wieloletnim remoncie placówki[8][9].

Dzieło w filmie i literaturze[edytuj | edytuj kod]

  • Obraz pojawia się w sensacyjnej powieści brytyjskiego pisarza Roberta Harrisa Fatherland z 1992 roku, przedstawiającej Europę lat 60. XX w. w założeniu, że Niemcy wygrały II wojnę światową.
  • Zuchwała kradzież obrazu jest przedstawiona w polskim filmie Vinci z 2004 roku.
  • Historia odnalezienia obrazu przedstawiona jest w filmie Obrońcy skarbów.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Leonardo da Vinci, Dama z gronostajem, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2017-05-14].
  2. Leonardo da Vinci „Dama z gronostajem”, Muzeum Narodowe w Krakowie [dostęp 2020-08-03].
  3. Franciszek Stolot: Muzea Krakowa. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1981, s. 150. ISBN 83-213-3070-3.
  4. Hiszpanie będą podziwiać „Damę z Łasiczką”. TVN24.pl, 2011-05-31. [dostęp 2012-02-19].
  5. Właściciele „Damy z łasiczką” zabraniają przerabiania zdjęć obrazu – AWI. Dziennik Internautów, 2014.
  6. Marek Kozubal. Dama narodowa. „Rzeczpospolita”, s. A7, 30 grudnia 2016. 
  7. Przeprowadzka „Damy z gronostajem”. Ostatni dzień na Wawelu. [dostęp 2017-05-07].
  8. Muzeum Książąt Czartoryskich ponownie otwarte. „Kolekcja wróciła do domu”. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 2019-12-20. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-12-29)].
  9. Muzeum Książąt Czartoryskich ponownie otwarte. krakow.pl, 2019-12-20. [dostęp 2019-12-30].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Daniela Pizzagalli, Dama z gronostajem: życie Cecilii Gallerani w Mediolanie czasów Ludovica Sforzy, Poznań 2006.
  • Marek Rostworowski, Gry o Damę, Kraków 1994.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]