Franciszek Leja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Franciszek Leja
Data i miejsce urodzenia 27 stycznia 1885
Grodzisko Górne
Data i miejsce śmierci 11 października 1979
Kraków
Profesor nauk matematycznych
Specjalność: teoria funkcji analitycznych
Alma Mater Uniwersytet Lwowski
Doktorat 1916
Habilitacja 1922
Profesura 1936
Nauczyciel akademicki
Uczelnia Uniwersytet Jagielloński
Okres zatrudn. 1915-1922 i 1936-1960
Uczelnia Politechnika Warszawska
Okres zatrudn. 1922-1936
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski

Franciszek Leja (ur. 27 stycznia 1885 w Grodzisku Górnym, zm. 11 października 1979 w Krakowie) – polski matematyk, jeden z czołowych przedstawicieli krakowskiej szkoły matematycznej.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w wielodzietnej rodzinie (miał sześcioro rodzeństwa) we wsi Grodzisko Górne [1]. W latach 1896-1904 uczęszczał do Gimnazjum w Jarosławiu (obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Jarosławiu). W latach 1904-1909 studiował na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego.

W 1909 uzyskał dyplom nauczyciela matematyki i fizyki szkół średnich. W kwietniu 1910 otrzymał skierowanie do pracy w IV Gimnazjum w Krakowie a w czerwcu 1911 do Gimnazjum w Bochni.

Dzięki stypendium Akademii Umięjętności podjął w 1912 dalsze studia w Paryżu. Wiosną 1913 odwiedził także Londyn. Był członkiem Drużyn Bartoszowych i żołnierzem Legionów Polskich w 1914/15. Po powrocie z Legionów Polskich dostał posadę w V Gimnazjum w Krakowie oraz – na wniosek Kazimierza Żorawskiego – został asystentem (pół etatu) w Katedrze Matematyki Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W 1916 obronił pracę doktorską[2] , której promotorem był Kazimierz Żorawski. Po habilitacji w 1922 przyjął propozycję pracy na Politechnice Warszawskiej w 1923. Po przejściu Stanisława Zaremby na emeryturę w 1934, władze Uniwersytetu Jagiellońskiego zaprosiły Franciszka Leję do objęcia wakującej katedry, którą objął po powrocie do Krakowa w 1936.

W dniu 6 listopada 1939 znalazł się wśród aresztowanych w Sonderaktion Krakau i został wywieziony do obozu w Sachsenhausen. Do Krakowa z obozu wrócił w maju 1940. Nie mając środków do życia wyjechał z Krakowa do rodzinnego Grodzisku Górnym, gdzie przebywał w latach 1940-1945 i m.in. pisał podręczniki.

W styczniu 1945 zgłosił się do pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim i zajął się organizacją Instytutu Matematyki, uruchomieniem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Był jednym z założycieli PTM w 1919 a później jego przewodniczącym (1963-1965) [3]. Od 1931 był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Po powstaniu Państwowego Instytutu Matematycznego (PIM) objął w nim w 1949 kierownictwo Działu Funkcji Analitycznych.

Jego prace dotyczyły przede wszystkim teorii funkcji analitycznych. Wprowadził do matematyki pojęcie grupy topologicznej. Wprowadzona przez niego metoda punktów ekstremalnych i funkcji ekstremalnych nosi obecnie jego imię. Jest autorem podręczników akademickich, niektóre z nich miały kilkanaście wydań, doskonalonych przez Franciszka Leję po przejściu na emeryturę w 1960.

W roku 1978 przekazał na konto Uniwersytetu Jagiellońskiego kwotę 200 tysięcy złotych z przeznaczeniem na nagrody dla wyróżniających się młodych matematyków z UJ – studentów i młodych pracowników nauki. Stypendium im. F. Leji przyznawane jest do dziś, obecnie finansowane z prywatnych darowizn[4].

Zmarł 11 października 1979 w Krakowie. Zgodnie ze swą wolą został pochowany w Grodzisku Górnym [5].

Został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1954)[6] i Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1959)[7].

W 1963 Uniwersytet Łódzki przyznał mu tytuł doktora honoris causa[8].

Szkoła podstawowa i gimnazjum w Grodzisku nosi jego imię[9].

Na mocy uchwał Rady Miasta Jarosławia z 2006 i 2011 jedna z ulic w tym mieście nosi nazwę Profesora Franciszka Lei [10].

Wymieniony w książce Marka Krajewskiego pt. Głowa Minotaura.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Rachunek różniczkowy i całkowy ze wstępem do równań różniczkowych (pub. 1947, pub. 16 1979)
  • Teoria funkcji analitycznych (pub. 1957)
  • Funkcje zespolone (pub. 1967, pub. 5 1979)
  • Geometria analityczna (pub. 1954, pub. 10 1977)

Przypisy

  1. Roman Duda Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2012, s. 257-261
  2. Franciszek Leja. Mathematics Genealogy Project. [dostęp 2015-08-03].
  3. Prezesi PTM. http://www.ptm.org.pl.+[dostęp 2015-08-10].
  4. Stypendium imienia Profesora Franciszka Leji. im.uj.edu.pl. [dostęp 2015-08-10].
  5. Roman Duda Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2012, s. 257-261
  6. M.P. z 1954 r. Nr 112, poz. 1588
  7. Roman Duda Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2012, s. 257-261
  8. Doktorzy honoris causa UŁ. [dostęp 9 czerwca 2013].
  9. Zespół Szkół im. Prof. Franciszka Leji w Grodzisku Górnym. http://www.zsfranciszkalei.edu.pl/.+[dostęp 2015-08-10].
  10. Jarosławskie ulice. http://ulice.jaroslaw.pl/.+[dostęp 2015-08-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Roman Duda Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2012, s. 257-261
  • Pamiętniki profesora Lei Dawniej było inaczej – nigdzie nie opublikowane (Kraków 1979 roku);
  • Książka J. Burszty Szkice dziejów Grodziska wydana w 1955 roku w Warszawie przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą;
  • Roczniki Polskiego Towarzystwa Matematycznego seria II z roku 1982, artykuł pt. Franciszek Leja (str. 65–90)