Hipersześcian

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Odcinek - hipersześcian 1-wymiarowy
Kwadrat - hipersześcian 2-wymiarowy
Sześcian - hipersześcian 3-wymiarowy
Wizualizacja oktachoronu - hipersześcianu 4-wymiarowego
Animacja rzutu obracającego się oktachoronu
Rzuty hipersześcianów na płaszczyznę (do sześciowymiarowego hipersześcianu włącznie)

Hipersześcian – uogólnienie sześcianu w -wymiarowych przestrzeniach kartezjańskich . Hipersześcianami są obok sześcianu między innymi odcinek i kwadrat, jednak nazwy hipersześcian używa się najczęściej dla przestrzeni o wymiarach powyżej trzech. Hipersześcian jest wielokomórką foremną.

Definicja[edytuj | edytuj kod]

Hipersześcian o krawędzi długości w przestrzeni kartezjańskiej -wymiarowej jest zbiorem jej punktów, których współrzędne w pewnym układzie współrzędnych prostokątnym spełniają układ nierówności:

Równoważnie można ten układ zapisać w postaci jednej nierówności wykorzystując maksimum:

Brzeg hipersześcianu[edytuj | edytuj kod]

Po prawej stronie pokazano trzy hipersześciany: odpowiednio płaski (dwuwymiarowy) kwadrat, trójwymiarowy sześcian oraz czterowymiarowy oktachoron. Ścianami sześcianu jest 6 kwadratów, zaś ścianami oktachoronu jest 8 sześcianów. Dla kwadratu odpowiednikami ścian są boki (4 odcinki). Na rysunku obok sześcienne ściany oktachoronu są widoczne jako sześcian „daleki” (oddalony w czwarty wymiar więc w rzucie perspektywicznym mniejszy), sześcian „bliski” (najbliżej patrzącego w czwartym wymiarze) oraz 6 ostrosłupów ściętych (też efekt perspektywy), z których każdy ma po jednym kwadracie wspólnym z sześcianem „dalekim” i „bliskim”. Analogicznie pięciowymiarowy hipersześcian ma jako ściany 10 oktachoronów, i ogólnie -wymiarowy hipersześcian hipersześcianów -wymiarowych.

Hipersześcianem jednowymiarowym jest odcinek (odpowiedniki ścian to końce – 2 punkty), a zerowymiarowym – punkt.

Podobnie jak na brzegu trójwymiarowego sześcianu znajdują się sześciany dwu-, jedno- i zerowymiarowe (ściany, krawędzie i wierzchołki), tak na brzegu dowolnego -wymiarowego hipersześcianu znajdziemy w szczególności hipersześcianów -wymiarowych dla każdego

Istnieje również rekurencyjna zależność dla powyższego wzoru jawnego. W tym celu posłużymy się pewną dwuargumentową funkcją N(n, k) określającą liczbę hipersześcianów k-wymiarowych w hipersześcianie n-wymiarowym, przy czym n≥k. Na początek ustalimy liczbę wierzchołków dla hipersześcianu n-wymiarowego. Punkt (hipersześcian zerowymiarowy) składa się z 1 wierzchołka, czyli z samego siebie. Odcinek (hipersześcian jednowymiarowy) składa się z 2 wierzchołków. Kwadrat (hipersześcian dwuwymiarowy) składa się z 4 wierzchołków. Sześcian (hipersześcian trójwymiarowy) składa się z 8 wierzchołków. Na podstawie powyższych obserwacji łatwo zauważyć, że dowolny hipersześcian n-wymiarowy składa się z:

  • hipersześcianów zerowymiarowych, czyli wierzchołków:
  • dokładnie jednego hipersześcianu n-wymiarowego, czyli z samego siebie:

Nietrudno też zaobserwować proces tworzenia hipersześcianu (n+1)-wymiarowego z hipersześcianu n-wymiarowego. Powstaje on mianowicie poprzez skopiowanie poprzedniego i połączenie odpowiadających sobie wierzchołków, tworząc tym samym nowe krawędzie, a oprócz nich ściany i pozostałe hipersześciany m-wymiarowe (gdzie m<n). Uogólniając powyższe spostrzeżenie na dowolny wymiar: każdy n-wymiarowy hipersześcian posiada pewną liczbę hipersześcianów k-wymiarowych, która jest równa podwojonej liczbie tych hipersześcianów dla (n-1)-wymiarowego hipersześcianu (podwójna liczba wynika z wyżej opisanego kopiowania), powiększoną o liczbę hipersześcianów (k-1)-wymiarowych dla tegoż hipersześcianu (co wynika z połączenia odpowiadających sobie tychże hipersześcianów - z hipersześcianu poprzedniego i jego kopii). To wszystko zachodzi oczywiście dla 0<k<n:

Z powyższych rozważań utworzyć można rekurencyjny wzór na liczbę k-wymiarowych hipersześcianów w dowolnym hipersześcianie n-wymiarowym:

Zależność pomiędzy powyższym wzorem rekurencyjnym a wzorem jawnym można udowodnić indukcyjnie:

W -wymiarowym hipersześcianie z każdego wierzchołka wychodzi prostopadłych do siebie krawędzi.

Wzory[edytuj | edytuj kod]

  • – długość boku hipersześcianu;
  • – liczba wymiarów hipersześcianu (przykładowo dla kwadratu , a dla sześcianu ).


„Objętość hipersześcianu” tzn. - wymiarowa miara Jordana hipersześcianu:

„Pole powierzchni” hipersześcianu tzn. - wymiarowa miara Jordana brzegu hipersześcianu:

Długość przekątnej hipersześcianu:

Promień hiperkuli wpisanej w hipersześcian:

Promień hiperkuli opisanej na hipersześcianie:

Hypercubeorder.svg     Hypercubecubes.svg     Hypercubestar.svg

Lista hipersześcianów[edytuj | edytuj kod]

Poniżej znajduje się lista -wymiarowych hipersześcianów (do włącznie).

n= Grafika Nazwa Symbol Schläfliego Diagram
Coxetera-Dynkina
Wierz-
choł-
ków
Kra-
wę-
dzi
(bo-
ków)
Ścian Ko-
mó-
rek
Ścian
4-wym.
Ścian
5-wym.
Ścian
6-wym.
Ścian
7-wym.
Ścian
8-wym.
Ścian
9-wym.
Ścian
10-wym.
Complete graph K1.svg Punkt
monon
1
Complete graph K2.svg Odcinek
ditel
{} bądź {2} CDW ring.png 2 1
2-cube.svg Kwadrat
tetragon
{4} CDW ring.pngCDW 4.pngCDW dot.png 4 4 1
3-cube graph.svg Sześcian
heksaedr
{4,3} CDW ring.pngCDW 4.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.png 8 12 6 1
4-cube graph.svg Hipersześcian
czterowymiarowy
oktachoron[1]
(in. tesserakt)
{4,3,3} CDW ring.pngCDW 4.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.png 16 32 24 8 1
Penteract graph.svg Hipersześcian
pięciowymiarowy
(in. penterakt)
{4,3,3,3} CDW ring.pngCDW 4.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.png 32 80 80 40 10 1
Hexeract graph.svg Hipersześcian
sześciowymiarowy
(in. hekserakt)
{4,3,3,3,3} CDW ring.pngCDW 4.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.png 64 192 240 160 60 12 1
Hepteract graph.svg Hipersześcian
siedmiowymiarowy
(in. hepterakt)
{4,3,3,3,3,3} CDW ring.pngCDW 4.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.png 128 448 672 560 280 84 14 1
Octeract Petrie polygon.svg Hipersześcian
ośmiowymiarowy
(in. okterakt)
{4,3,3,3,3,3,3} CDW ring.pngCDW 4.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.png 256 1024 1792 1792 1120 448 112 16 1
Enneract graph.svg Hipersześcian
dziewięciowymiarowy
(in. ennerakt)
{4,3,3,3,3,3,3,3} CDW ring.pngCDW 4.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.png 512 2304 4608 5376 4032 2016 672 144 18 1
10-cube.svg Hipersześcian
dziesięciowymiarowy
(in. dekerakt)
{4,3,3,3,3,3,3,3,3} CDW ring.pngCDW 4.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.pngCDW 3b.pngCDW dot.png 1024 5120 11520 15360 13440 8064 3360 960 180 20 1

Siatka hipersześcianu[edytuj | edytuj kod]

Ilustracja trójwymiarowej siatki oktachoronu, złożonej z sześcianów

Wyobrażenie sobie wielowymiarowych hipersześcianów jest dla ludzi, jako istot postrzegających tylko trzy wymiary przestrzenne, bardzo trudne o ile w ogóle możliwe.

Spójrzmy na siatki hipersześcianów. Płaski kwadrat składa się z odcinków, zaś siatka trójwymiarowego sześcianu składa się z kwadratów. Analogicznie „siatka” oktachoronu będzie się składała z sześcianów, a hipersześcianu pięciowymiarowego – z oktachoronów – hipersześcianów czterowymiarowych.

Podobnie, można by pokazać tzw. płaszczakom (tj. potencjalnym istotom żyjącym na płaszczyźnie, postrzegającym tylko dwa wymiary) siatkę sześcianu. Zobaczyłyby one sześć „sztywno” połączonych ze sobą kwadratów ułożonych na kształt krzyża. Człowiek – istota trójwymiarowa – zacząłby składać z nich sześcian, najpierw wyginając kolejne kwadraty do góry, w trzeci wymiar – wysokość. Dla płaszczaka pojęcie wysokości jest jednak niewyobrażalne, więc gdy kolejne kwadraty położone na płaszczyźnie „podnosiłyby” się do góry, w jego postrzeganiu świata po prostu one by znikały, aż w końcu zostałby tylko jeden kwadrat, który na początku znajdował się w środku siatki.

Tak samo stałoby się, gdyby hipotetyczna istota czterowymiarowa próbowała pokazać człowiekowi składanie oktachoronu. Na początku człowiek widziałby osiem połączonych ze sobą na kształt krzyża sześcianów (zobacz ilustracja obok). Istota czterowymiarowa rozpoczęłaby składanie oktachoronu „podnoszeniem” sześcianów w czwarty, niewidzialny dla człowieka wymiar. Dla człowieka kolejne sześciany „podnoszone” w wyższy wymiar znikałyby, aż zostanie tylko jeden, na początku będący w środku siatki bryły.

Hipersześciany w informatyce[edytuj | edytuj kod]

Hipersześcian, a dokładniej graf połączeń jego wierzchołków jest jedną z topologii połączeń procesorów w superkomputerach. Jedną z zalet takich superkomputerów jest bardzo duża wydajność algorytmów przesyłających wiadomości pomiędzy procesorami z powodu stałej i małej (2) odległości pomiędzy wszystkimi procesorami. Również symetria tej topologii pozwala na łatwe badanie jej właściwości teoretycznie ze względu na to że wszystkie węzły są równorzędne. Topologia hipersześcianu niestety napotyka na problemy związane z fizyczną trudnością utworzenia tak dużej liczby połączeń. Z tego powodu obecnie większość superkomputerów to klastry o hierarchicznej budowie stosujące raczej przełączniki, niż bezpośrednie połączenia. Najbardziej znany superkomputer w topologii hipersześcianu to Intel iPSC/860

W zastosowaniach bazodanowych hipersześcian jest synonimem iloczynu kartezjańskiego zbioru wartości z kilku (czasami setek lub tysięcy) kolumn.

Hipersześciany w popkulturze[edytuj | edytuj kod]

Wielowymiarowe hipersześciany i niektóre niewyjaśnione do dziś zagadnienia z nimi związane służą często jako inspiracje do różnego rodzaju dzieł. Dla przykładu, Salvador Dalí, hiszpański malarz surrealistyczny, zainspirowany oktachoronem stworzył w 1955 słynny obraz Corpus Hypercubus, który przedstawia Jezusa ukrzyżowanego na trójwymiarowej siatce tej czterowymiarowej figury.

Hipersześcian jest również motywem przewodnim opowiadania pt. And he built a crooked house (ang. I zbudował krzywy dom) autorstwa Roberta Heinleina, które opowiada o pewnym małżeństwie, które buduje sobie dom w kształcie siatki oktachoronu, złożonej z ośmiu sześcianów. W mieście następuje jednak trzęsienie ziemi i w nieznany sposób siedem sześcianów znika, tak że zostaje tylko jeden. Małżeństwo wchodzi do domu i okazuje się, że podczas trzęsienia z sześcianów „zwinął” się czterowymiarowy oktachoron, z którego nie ma wyjścia i zachodzą w nim najróżniejsze anomalie czasowe oraz przestrzenne – np. z każdego okna widać inną część świata. Żeby wydostać się z niego, trzeba było czekać do następnego trzęsienia ziemi, podczas którego oktachoron z powrotem się „rozwinął”[2].

O podobnej tematyce nakręcono również kanadyjski horror – Cube 2 w reżyserii Andrzeja Sekuły.

Tematykę oktachoronu i czwartego wymiaru, opartą głównie na pracach Charlesa Edwarda Hintona wykorzystał również Jacek Dukaj w utworze Zanim noc wydanym wraz z powieścią Xavras Wyżryn.

Kształt hipersześcianu posiada Grande Arche Wielki Łuk Braterstwa w dzielnicy Paryża La Défense

Oktachoron pojawił się również w filmie Avengers, gdzie był źródłem nieskończonej energii.

W filmie Interstellar główny bohater poprzez czarną dziurę trafia do czterowymiarowej budowli nazwanej oktachoronem, który posłużył do pokazania, że czas może być wymiarem fizycznym, i że przy pomocy oktachoronu jest możliwe przesyłanie wiadomości wzdłuż osi czasu.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. The Hypercube Revealed
  2. Michio Kaku: Hiperprzestrzeń – wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dziesiąty wymiar. Warszawa: 1997, s. 110-111. ISBN 978-83-764-8769-4.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]