Imperializm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Karykatura Cecila Rhodesa, brytyjskiego polityka i kolonializatora Afryki

Imperializm (łac. imperare – „rządzić”) – polityka państw o aspiracjach mocarstwowych, zmierzająca do rozszerzenia ich wpływów politycznych, militarnych, gospodarczych i kulturalnych na obszary do nich nienależące[1]. Członków rządów krajów imperialistycznych, bądź ich zwolenników nazywa się imperialistami.

Imperializmem jest również nazywany okres historyczny zapoczątkowany w ostatniej ćwierci XIX wieku, odznaczający się światową dominacją kilku wielkich mocarstw. W myśli marksistowsko-leninowskiej, imperializm, czyli kapitalizm monopolistyczny, jest najwyższym i ostatnim stadium rozwoju kapitalistycznej formacji społeczno-ekonomicznej, statium - którego główną cechę charakterystyczną stanowi zastąpienie wolnej konkurencji przez panowanie monopolów[2].

Historia koncepcji[edytuj | edytuj kod]

W dawnych czasach imperializm odwoływał się do uniwersalizmu. Imperium miało dbać o szerzenie kultury i zapewniać dobrobyt jego mieszkańcom, pod warunkiem że nie będą oni się buntować przeciw państwu. Takimi państwami były: Persja Achemenidów i Cesarstwo Rzymskie[potrzebny przypis].

Nowożytny i współczesny imperializm porzucił idee uniwersalistyczne na rzecz idei nacjonalistycznych. Skutkiem takiego imperializmu może być odgórne (organizowane przez państwo) prześladowanie pewnych grup etnicznych, jak np. germanizacja i rusyfikacja ziem polskich w czasie zaborów.

Sztandarowym przykładem imperializmu było Imperium brytyjskie, w którym wielu tubylców z kolonii zabijano lub wywożono do metropolii.

W XXI wieku mianem imperializmu określa się czasem politykę USA wobec Bliskiego Wschodu, Rosji wobec Ukrainy oraz Państwa Izrael wobec Palestyny.

Polityka imperializmu[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też: kolonializmekspansjonizm.

W polityce zagranicznej imperializm cechuje się ekspansywnością i interwencjonizmem dyplomatycznym. Ekspansjonizm związany jest z chęcią powiększenia granic lub wpływów państwa i ustanowienie swojego porządku (np. I Cesarstwo Francuskie). Często polityka podbojów jest spowodowana raczej przez czynniki wewnętrzne niż zewnętrzne. Przykładem może być imperium osmańskie i janczarzy, którzy wraz ze spahisami naciskali na dwór sułtański, aby prowadzić wojny. Interwencjonizm dyplomatyczny powiązany jest z utrzymaniem hegemonii lub niedopuszczaniem do powstania ewentualnego zagrożenia (pax Romana).

Imperializm w rozumieniu marksistowskim[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ekonomia marksistowska.

Pierwsze teorie imperializmu pojawiły się pod koniec XIX wieku. Według nich szybki rozwój państw kolonialnych wynikał z eksploatacji należących do nich kolonii. Zwolennikami takiego poglądu byli przede wszystkim Włodzimierz Lenin i Róża Luksemburg. Do najważniejszych prac Lenina na temat imperializmu należą książka Imperializm jako najwyższe stadium kapitalizmu (1917) i artykuł Imperializm a rozłam w socjalizmie (ros. Империализм и раскол социализма, 1916)[3]. Wskazując, że imperializm jest odrębnym, najwyższym i ostatnim stadium rozwoju kapitalizmu, Lenin określił go następująco:

Imperializm jest szczególnym historycznym stadium kapitalizmu. Imperializm posiada trojakie cechy szczególne: jest to (1) - monopolistyczny kapitalizm; (2) - pasożytniczy lub gnijący kapitalizm; (3) - umierający kapitalizm.

W tłumaczeniu Józefa Stalina Lenin nazywał imperializm „kapitalizmem umierającym” dlatego, że imperializm doprowadza sprzeczności kapitalizmu do najwyższego napięcia, do ostatecznych granic, poza którymi zaczyna się rewolucja socjalistyczna[4]. Propaganda w ZSRR oświadczała, że kapitalizm w stadium imperialistycznego rozwoju nieuchronnie wstępuje w epokę swego ogólnego kryzysu[5]. Według marksistów na początku XX wieku istniały trzy imperializmy: brytyjski, francuski i niemiecki (głównie w odniesieniu do ich byłych kolonii).

Imperializm jako kapitalizm monopolistyczny[edytuj | edytuj kod]

Koncentracja produkcji, która doprowadziła do utworzenia monopoli dokonywała się w całym okresie kapitalizmu. Jednakże na przełomie XIX i XX wieku w ważniejszych gałęziach przemysłu, a także bankowości, w handlu i transporcie uzyskała takie rozmiary, że doprowadziła do powstania monopoli, które ze swojej strony zmieniły w sposób najbardziej istotny charakter funkcjonowania mechanizmu rynkowego. Dlatego też imperializm określa się bardzo często mianem kapitalizmu monopolistycznego[6].

Lenin w pracy Imperializm jako najwyższe stadium kapitalizmu rozpoczyna badanie nowego stadium rozwoju kapitalizmu od analizy zmian w sferze produkcji. Ustalił on pięć podstawowych cech ekonomicznych imperializmu:

1) koncentracja produkcji i kapitału, posunięta do tak wysokiego stopnia rozwoju, że stworzyła monopole odgrywające decydującą rolę w życiu gospodarczym; 2) zlanie się kapitału bankowego z przemysłowym i stworzenie na podstawie tego «kapitału finansowego», oligarchii finansowej; 3) wywóz kapitału w odróżnieniu od wywozu towarów nabiera szczególnie ważnego znaczenia; 4) tworzą się międzynarodowe monopolistyczne związki kapitalistów, dzielące świat i 5) zakończył się terytorialny podział kuli ziemskiej przez największe mocarstwa kapitalistyczne.

Józef Stalin określał imperializm jako "wszechpotęgę monopolistycznych trustów i syndykatów, banków i oligarchii finansowej w krajach przemysłowych"[4]. Podstawą i punktem wyjścia przechodzenia do imperializmu był olbrzymi wzrost koncentracji produkcji, tj. wzrost ciężaru gatunkowego wielkich przedsiębiorstw w ogólnej liczbie przedsiębiorstw, ich udziału w ogólnych rozmiarach produkcji, skupianie w wielkich przedsiębiorstwach coraz to większej części siły roboczej i mocy produkcyjnych[8]. Wielkie przedsiębiorstwa usiłują zagarnąć rynek w swoje ręce, zniszczyć konkurentów, lub też dogadać się z nimi i dyktować ceny. Podstawowymi formami kapitalistycznych zrzeszeń są kartele, syndykaty, trusty i koncerny[9].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Imperialism. W: The Oxford Pocket Dictionary of Current English. 2009.
  2. Judin i in. 1955 ↓, s. 294.
  3. Алексей Федотов (doktor nauk historycznych): Учение об империализме в работах В.И.Ленина (ros.). Русская народная линия (Prawosławna agencja prasowa), 08.11.2014. [dostęp 2021-05-23].
  4. a b Józef Stalin. O podstawach leninizmu (1924).
  5. Bielakow i in. 1964 ↓, s. 343.
  6. Łopatka 1971 ↓, s. 166.
  7. Włodzimierz Lenin. Imperializm jako najwyższe stadium kapitalizmu, Rozdział VII "IMPERIALIZM JAKO ODRĘBNE STADIUM KAPITALIZMU"
  8. Bielakow i in. 1964 ↓, s. 318.
  9. Bielakow i in. 1964 ↓, s. 319.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]