Instytut Zachodni im. Zygmunta Wojciechowskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Instytut Zachodni
im. Zygmunta Wojciechowskiego
The Institute for Western Affairs in Poznań
Siedziba Instytutu Zachodniego na Grobli
Siedziba Instytutu Zachodniego na Grobli
Data założenia 1945
Typ instytutu instytut badawczy
Zakres działalności stosunki międzynarodowe
Państwo  Polska
Adres ul. Mostowa 27
61-854 Poznań
Dyrektor dr Michał Nowosielski
Strona internetowa

Instytut Zachodni im. Zygmunta Wojciechowskiego z siedzibą w Poznaniu (ang. Institute for Western Affairs, niem. West-Institut, fr. Institute Occidentale) – państwowa jednostka organizacyjna, utworzona ustawą z dnia 17 grudnia 2015[1], następca prawny istniejącego od 1945 Instytutu Zachodniego – Instytutu Naukowo-Badawczego im. Zygmunta Wojciechowskiego. Nadzór nad instytutem sprawuje Prezes Rady Ministrów.

Integralną częścią placówki jest Gabinet Krzysztofa Skubiszewskiego.

Historia instytutu[edytuj]

Rodowód Instytutu Zachodniego wykazuje silne zakorzenienie w myśli zachodniej rozwijanej przez ugrupowania mieszczące się w szeroko pojętym ruchu narodowym[2].

W okresie dwudziestolecia międzywojennego myśl zachodnia rozwijała się przede wszystkim w oparciu o ośrodki akademickie, spośród których najważniejszą rolę odgrywał Uniwersytet Poznański. Utworzony w 1919, stanowił naczelny ośrodek zarówno badań nad początkami państwowości polskiej, jak i słowiańską kolonizacją tych terenów. Poznańskie środowisko naukowe skupiało wówczas tak wybitnych uczonych jak Jan Czekanowski, Kazimierz Tymieniecki, Teodor Tyc, Józef Kostrzewski, Mikołaj Rudnicki, Maria Kiełczewska-Zaleska oraz Zygmunt Wojciechowski[3].

W okresie międzywojennym poznańskie środowisko obozu narodowego skupionego wokół czasopisma "Awangarda", z którego kolejno wyłoniły się dwie organizacje polityczne – Związek Młodych Narodowców i Ruch Narodowo-Państwowy.

Podczas okupacji niemieckiej istniała organizacja konspiracyjna "Ojczyzna". Dominowali w niej działacze obozu narodowego, jak: ks. Józef Prądzyński, Kirył Sosnowski i Witold Grott. Z ruchem narodowym związani byli również: Stanisław Tabaczyński, Alojzy Targ, Jan Jacek Nikisch, Zygmunt Wojciechowski, Edmund Męclewski i Edward Serwański. "Ojczyzna" współtworzyła struktury Polskiego Państwa Podziemnego, kierując pracami m.in. Sekcji Zachodniej Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu. Za jeden z głównych celów toczącej się wojny działacze "Ojczyzny" uznali powrót Polski do piastowskich granic nad Odrą i Nysą Łużycką[3].

W nowych warunkach politycznych w 1945 środowisko to podjęło decyzję o legalizacji, m.in. poprzez utworzenie Instytutu Zachodniego, co oficjalnie miało miejsce 19 kwietnia 1945. zebraniu konstytucyjnym obecnych było 15 członków założycieli. Na stanowisko dyrektora wybrano Zygmunta Wojciechowskiego, a Andrzeja Grodka i Marię Kiełczewską na jego zastępców. Sekretarzem został Zdzisław Rajewski[4]. Okoliczności tej decyzji zostały opisane przez Zbigniewa Mazura w jego monografii "Antenaci. O politycznym rodowodzie Instytutu Zachodniego"[3] następująco:

Quote-alpha.png
"Środowisko skupione w "Ojczyźnie" reprezentowało światopogląd narodowy i katolicki, a więc z definicji zdecydowanie i jednoznacznie niemający nic wspólnego z jakimkolwiek światopoglądem klasowym i ateistycznym. Nie miało ono żadnego powodu, żeby udzielić aktywnego poparcia władzom komunistycznym na gruncie ideowym, nie istniały tu żadne punkty styczne (...) Ale jednocześnie reprezentowało "własną szkołę myślenia politycznego", niezmiernie realistyczną, nakazującą wykorzystywanie wszelkich możliwości działania, w każdych, nawet najtrudniejszych warunkach (...) środowisko "Ojczyzny" było bardzo dobrze obznajomione z pismami Dmowskiego (...) W rezultacie gotowe było podjąć selektywną współpracę z tymi siłami, które reprezentując inną orientację polityczną, a nawet światopoglądową, mogły jednak w ówczesnych warunkach zewnętrznych i wewnętrznych zagwarantować ochronę minimum polskich interesów geopolitycznych."

W przeszłości dysponował oddziałami w Warszawie (1945–1953), we Wrocławiu (1948–1949) oraz stacjami naukowymi w Krakowie i Olsztynie.

W marcu 1985 uroczyście obchodzono czterdziestolecie powstania Instytutu. W dwudniowych obchodach udział wziął m.in. przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński[5].

Przełom 1989/1990 spowodował zasadnicze zmiany w działalności Instytutu Zachodniego. Likwidacja cenzury, otwarcie archiwów, stworzyły nowe możliwości badawcze i zniosły ograniczenia. Pojawiła się konieczność opisu nowych procesów i zjawisk. Po 1989 profil instytutu rozszerzył się o szeroko pojętą problematykę współpracy i integracji europejskiej. Podjęto także problematykę dziedzictwa niemieckiego na Ziemiach Zachodnich.

Działalność instytutu jako jednostki badawczo-rozwojowej, której organem założycielskim było Ministerstwo Spraw Zagranicznych, było od 2010 systematycznie ograniczane poprzez stopniowe obniżanie dotacji rządowych na cele naukowe (w 2010 przyznano instytutowi 2 370 000 zł, w 2014 – 1 400 000 zł, w 2015 już tylko 870 000 zł). W 2015 pensje profesorskie zostały obniżone o połowę[6].

Ustawą z dnia 17 grudnia 2015 przekształcono dotychczasowy Instytut Zachodni – Instytut Naukowo-Badawczy im. Zygmunta Wojciechowskiego w państwową jednostkę organizacyjną Instytut Zachodni im. Zygmunta Wojciechowskiego, nad którą nadzór sprawuje Prezes Rady Ministrów. Instytut finansowany jest z corocznej dotacji podmiotowej z budżetu państwa, przeznaczonej na pokrycie bieżących kosztów realizacji jego zadań.

Dyrektorzy instytutu[edytuj]

Współczesny program badawczy instytutu[edytuj]

Do zadań instytutu należy:

  • gromadzenie, opracowywanie oraz udostępnianie organom władzy publicznej informacji o istotnych wydarzeniach i procesach politycznych, społecznych i gospodarczych w zakresie:
    • stosunków polsko-niemieckich,
    • przemian politycznych, gospodarczych, społecznych i kulturowych w Niemczech,
    • roli Niemiec w Europie i świecie,
    • roli Europy w stosunkach międzynarodowych, w tym w zakresie ładu oraz bezpieczeństwa międzynarodowego,
    • procesów związanych z kształtowaniem się pamięci zbiorowej i polityki historycznej oraz prowadzeniem polityki polonijnej;
  • przygotowywanie analiz, ekspertyz i studiów prognostycznych;
  • organizowanie i prowadzenie badań naukowych.

Obecnie, prace indywidualne i zbiorowe projekty badawcze są prowadzone w ramach stałych zadań instytutu[7]:

1. Dzieje i współczesność stosunków polsko-niemieckich:

  • stosunki międzypaństwowe w aspekcie historycznym i współcześnie,
  • polityka Republiki Federalnej Niemiec wobec Polski,
  • Polska i Niemcy w UE i NATO,
  • przemiany społeczne na Ziemiach Zachodnich i Północnych,
  • współpraca przygraniczna, regionalna i samorządowa,
  • rola pamięci historycznej we wzajemnych stosunkach,
  • niemieckie dziedzictwo kulturowe na Ziemiach Zachodnich i Północnych,
  • sytuacja ludności polskiej w RFN; mniejszość niemiecka w Polsce,
  • inwestycje niemieckie w Polsce,
  • wymiana handlowa między Polską i Niemcami;

2. Niemcy i ich partnerzy na arenie międzynarodowej:

  • RFN wobec poszerzenia i pogłębienia UE,
  • pozycja ekonomiczna RFN w Unii Europejskiej,
  • Niemcy wobec bezpieczeństwa europejskiego,
  • RFN wobec Europy Środkowej/ Południowo-Wschodniej i Wschodniej;

3. Niemcy współczesne – sprawy wewnętrzne:

  • system gospodarczy RFN,
  • system finansowy RFN,
  • przemiany świadomości społecznej w RFN,
  • kultura polityczna RFN, opinia publiczna i elity,
  • system partyjny RFN;

4. Europejskie procesy integracyjne – miejsce Polski w Unii Europejskiej:

  • myśl polityczna,
  • system prawny UE,
  • polityka badawczo-rozwojowa UE,
  • problematyka gospodarcza UE,
  • Polska w UE,
  • polska polityka zagraniczna i bezpieczeństwa,
  • procesy dostosowania i konsekwencje członkostwa Polski w UE dla gospodarki i administracji,
  • aspekty społeczne procesu integracji Polski,
  • kultura polityczna w krajach Europy Środkowej;

5. Ziemie polskie pod okupacją niemiecką 1939-1945:

  • dzieje Kraju Warty,
  • losy ludności polskiej.

Publikacje instytutu[edytuj]

Wydawnictwa instytutu od początku jego działalności można pogrupować w następujące kręgi tematyczne:

  • problematyka Ziem Zachodnich,
  • problematyka Niemiec,
  • stosunki polsko-niemieckie,
  • okupacja niemiecka 1939-1945.

Do chwili obecnej instytut wydał ponad 400 publikacji zwartych i ponad 440 numerów czasopism, w tym 75 numerów w językach zachodnich[8]. Publikacje IZ są adresowane przede wszystkim do środowisk akademickich, a także do dziennikarzy.

Serie wydawnicze, obejmujące monografie oraz edycje źródeł historycznych[edytuj]

Serie zostały w większości zainicjowane u początków działalności IZ i część z nich jest kontynuowana do chwili obecnej[9]:

  • Prace Instytutu Zachodniego – seria jest kontynuowana, 77 tomów do 2008;
  • Documenta occupationis Teutonicae – wydawnictwo źródeł historycznych do dziejów okupacji niemieckiej 1939–1945 – seria jest kontynuowana, 15 tomów do 2008;
  • Studium Niemcoznawcze – seria jest kontynuowana, 78 tomów do 2002;
  • Badania nad okupacją niemiecką w Polsce – seria jest kontynowana;
  • Zeszyty Instytutu Zachodniego – seria jest kontynuowana;
  • Dzieje polskiej granicy zachodniej – seria jest kontynuowana;
  • Biblioteka “Przeglądu Zachodniego” – seria jest kontynuowana;
  • Materiały Konferencji Wspólnej Komisji Podręcznikowej – seria jest kontynuowana;
  • Prace geograficzno-ekonomiczne;
  • Materiały do dziejów nowożytnych Ziem Zachodnich;
  • Biblioteka tekstów historycznych;
  • Studia nad zagadnieniami gospodarczymi i społecznymi Ziem Zachodnich;
  • Ziemie Zachodnie – studia i materiały – seria jest kontynuowana;
  • Biblioteka czeska;
  • Biblioteka Ziemi Lubuskiej.

Publikacje o charakterze encyklopedycznym[edytuj]

  • Ziemie Staropolski;
  • Monografia Odry;
  • Monografia Niemiec współczesnych, tomy 1–2 1963–1965;
  • Encyklopedia konspiracji wielkopolskiej (1939–1945), wyd. 1998;
  • Niemcy współczesne. Zarys encyklopedyczny, wyd. 1999.

Czasopisma[edytuj]

Obecnie jest wydawane przez Uniwersytet w Poczdamie przy współpracy z IZ czasopismo politologiczne[10] zatytułowane:

Bibliografia[edytuj]

Prace omawiające myśl zachodnią:

  • Polska myśl zachodnia w Poznaniu i Wielkopolsce. Jej rozwój i realizacja w wiekach XIX i XX. Autor: praca zbiorowa pod red: Andrzej Kwilecki; Wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa – Poznań 1980;
  • Marian Mroczko, Polska myśl zachodnia 1918–1939 (kształtowanie i upowszechnianie), IZ, Poznań 1986;
  • Leopold Gluck, Od ziem postulowanych do ziem odzyskanych, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1971;
  • Grzegorz Strauchold, Myśl zachodnia i jej realizacja w Polsce Ludowej w latach 1945. Wydawnictwo Marszałek, 2003, ​ISBN 83-7322-613-3​;
  • T. Nodzyński "Strażnica Zachodnia" 1922-1939. Źródło do dziejów myśli zachodniej w Polsce. Zielona Góra, 1997,

Numery tematyczne Przeglądu Zachodniego poświęcone historii IZ:

  • Przegląd Zachodni, nr 3/1994;
  • Przegląd Zachodni, nr 2/1995 – wybór tekstów opublikowanych w Przeglądzie Zachodnim w latach 1945–1990;
  • Przegląd Zachodni, nr 2/2004;

Monografie i wydawnictwa źródłowe dotyczące historii IZ publikowane w jego serii wydaniczej Biblioteka "Przeglądu Zachodniego":

  • Zbigniew Mazur, Antenaci. O politycznym rodowodzie Instytutu Zachodniego. IZ, Poznań 2002;
  • Halina Kiryłowa Sosnowska, Goścince i rozstajne drogi. IZ, Poznań 2002;
  • red. Zbigniew Mazur, Aleksandra Pietrowicz, "Ojczyzna" 1939-1945. Dokumenty, wspomnienia, publicystyka. IZ, Poznań 2004;
  • red. Zbigniew Mazur, Aleksandra Pietrowicz, Maria Rutowska, Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy (1942–1944). IZ, Poznań, 2004;
  • red. Andrzej Choniawko, Zbigniew Mazur, Instytut Zachodni 1944–2004 w dokumentach. (w druku).

Przypisy

  1. Ustawa z dnia 17 grudnia 2015 r. o Instytucie Zachodnim im. Zygmunta Wojciechowskiego (Dz.U. z 2015 r. poz. 2292).
  2. Zbigniew Mazur, Antenaci. O politycznym rodowodzie Instytutu Zachodniego, IZ, Poznań, 2002, (omówienie na: www.myślpolska.org, "Narodowcy w walce o Odrę i Nysę") [1]
  3. a b c tamże [2]
  4. Tadeusz Świtała, Poznań 1945. Kronika Wydarzeń, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, 1986, s. 149, ​ISBN 83-210-0607-8
  5. Wydarzenia w Poznaniu w 1985 roku. Część pierwsza, w: Kronika Miasta Poznania, nr 3/1986, s. 209, ISSN 0137-3552
  6. Karolina Koziołek, Instytut Zachodni walczy z ministerstwem o wyższą dotację, w: Głos Wielkopolski, 1.4.2015, s. 3
  7. Oficjalna strona Instytutu Zachodniego: Działalność naukowo-badawcza Instytutu Zachodniego | [3]
  8. Oficjalna strona Instytutu Zachodniego: Wydawnictwo [4]
  9. tamże [5]
  10. Oficjalna strona czasopisma WeltTrends | [6]

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]