Józef Jeka
8 zwycięstw | |
![]() | |
major oraz Squadron Leader | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Przebieg służby | |
Siły zbrojne | |
Formacja | |
Jednostki |
4 pułk lotniczy |
Główne wojny i bitwy | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Józef Jeka (ur. 6 kwietnia 1917 w Tupadłach[1], zm. 13 kwietnia 1958 w Manado) – major pilot Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii, as myśliwski II wojny światowej[2][3].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Lata młodości i rodzina
[edytuj | edytuj kod]Józef Jeka urodził się w 1917 w Tupadłach (obecnie dzielnica Władysławowa). Jego ojciec Antoni był działaczem niepodległościowym na Kaszubach, członkiem Organizacji Wojskowej Pomorza i działaczem Zachodniej Straży Obywatelskiej w powiecie morskim[4]. Matka Agata miała panieńskie nazwisko Mudlaff[5].
Dwaj bracia Józefa, Alfons (pseudonim „Jeż”) i Stanisław (pseudonim „Ceglarz”), należeli do Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”. Alfons osiągnął stopień bosmanmata. Jako dowódca oddziału partyzanckiego poległ w walce z Niemcami 4 marca 1945 w Sulicicach, w wieku 31 lat[5]. Stanisław, również jako partyzant, został ranny 7 października 1944 w Lisewie[4], ale przeżył wojnę. Pracował jako rolnik, zmarł w 17 czerwca 1988 i jest pochowany obok swojej żony na cmentarzu w Tupadłach[6].
Jeka po ukończeniu szkoły podstawowej kontynuował naukę w gimnazjum klasycznym w Wejherowie, które ukończył w 1937[2].
Szkolenie i kampania wrześniowa
[edytuj | edytuj kod]1 września 1937 został wcielony do 4 pułku lotniczego w Toruniu[1] i przydzielony do eskadry szkolnej. W stopniu szeregowego odbył przeszkolenie rekruckie do 1 stycznia 1938. Następnie uczestniczył w kursie obsługi samolotów, który ukończył 1 kwietnia 1938 z wynikiem bardzo dobrym w eskadrze treningowej. Od 1 kwietnia do 1 czerwca 1938 szkolił się jako uczeń-pilot na kursie podstawowym, który ukończył z wyróżnieniem i nominacją na stopień starszego szeregowego pilota[4]. Od 15 sierpnia do 15 listopada 1938 odbył przeszkolenie na pilota myśliwskiego, szkolenie ukończył z wynikiem bardzo dobrym. Od 15 listopada 1938 do 1 kwietnia 1939 odbył staż jako pilot myśliwski w 141 eskadrze myśliwskiej 4 pułku lotniczego. 1 kwietnia rozpoczął kurs szkoły podoficerskiej w eskadrze szkolnej zakończony egzaminem 1 czerwca 1939 oraz nominacją na stopień kaprala. 30 czerwca został przydzielony do 141 eskadry myśliwskiej. Walczył w kampanii wrześniowej jako pilot myśliwca P.11c, ale nie odniósł żadnych zwycięstw[3][7]. 2 września wziął udział w ataku 141 eskadry na niemiecką kolumnę pancerną na szosie Grudziądz-Brodnica[8].
Okres 1939-1940
[edytuj | edytuj kod]Po ustaniu działań lotniczych nad terenem Polski eskadra przekroczyła granicę z Rumunią 18 września 1939. Od 19 września do 5 października był internowany[1] w obozie w Rumunii. 5 października uciekł przez Jugosławię i Grecję do Francji. 23 października zameldował się w Marsylii[4]. Został następnie przeniesiony do stacji lotniczej w Lyonie, gdzie przebywał do 15 lutego 1940. Podczas pobytu we Francji nie latał[3].
Wielka Brytania i udział w Bitwie o Anglię
[edytuj | edytuj kod]15 lutego 1940 roku wyjechał do Anglii, gdzie na ochotnika zgłosił się do RAF-u, otrzymał numer służbowy P-1654[9]. 23 lutego zameldował się w miejscowości Eastchurch, w obozie lotniczym RAF-u, w którym przebywał do 29 maja. Lotnictwo brytyjskie skierowało go do ośrodka szkoleniowego w Blackpool, w którym przebywał do 15 lipca, kiedy to rozpoczął szkolenie jako uczeń-pilot w ośrodku 15 Elementary Flying Training School Carlisle (do 1 sierpnia 1940)[10][11][12]. Przeszedł instruktaż pilotażu myśliwca Hurricane[3].
Następnie przebywał w ośrodku 6 Operational Training Unit w Sutton Bridge do 1 września 1940. W czasie bitwy o Anglię, od 15 września do 15 listopada 1940, latał w brytyjskim dywizjonie 238 w Middle Wallop. Podczas tego pobytu zestrzelił na pewno pięć maszyn wroga: dwa samoloty Bf 110 (15 września), dwa He 111 (26 września nad wyspą Wight) i jeden Ju 88 (7 października), zyskując przy tym tytuł „asa myśliwskiego”[1][13].
5 listopada 1940 Jeka został zestrzelony nad Dorset i ranny, ale udało mu się wyskoczyć ze spadochronem. Przebywał w szpitalu do 15 listopada w miejscowości Shaftesbury. Od 15 listopada 1940 do 15 grudnia 1941 latał w dywizjonie 306, gdzie na Spitfirze zestrzelił dwa samoloty niemieckie Messerschmitt Bf 109 (potwierdzone)[13].
Od 1 grudnia 1941 do 25 maja 1942 przebywał jako instruktor w 58 OTU Grangemouth. 1 listopada 1941 został rozkazem inspektora Polskich Sił Powietrznych nr 27/41 mianowany podporucznikiem czasu wojny. 2 lutego 1942 zdał eksternistycznie maturę gimnazjalną. Od 25 maja 1942 do 24 maja 1943 roku latał ponownie jako pilot myśliwski w 306 dywizjonie.
9 grudnia 1942 został kursantem Szkoły Oficerskiej, którą ukończył 6 stycznia. 1 marca 1943 został rozkazem inspektora Polskich Sił Powietrznych Nr 8/43 mianowany na stopień porucznika. Od 24 kwietnia do 11 sierpnia 1943 latał jako pilot w dywizjonie 308, a następnie do 18 grudnia tego samego roku jako dowódca eskadry w dywizjonie 316. Od 18 grudnia 1943 do 1 kwietnia 1944 uczył i latał jako instruktor w APC. Następnie powrócił do lotów jako pilot w dywizjonie 308, w którym przebywał do 8 września[3].
W czasie walk nad Francją zestrzelił swój ósmy samolot[14]. 30 marca 1944 przeniesiono go do 308 dywizjonu myśliwskiego i skierowano do wykonywania lotów nad Francją, gdzie lotnictwo alianckie bombardowało wybrane cele w ramach przygotowywań do inwazji. W czasie wykonywania zadania został 21 maja trafiony przez artylerię przeciwlotniczą, jednak ponownie udało mu się opuścić samolot i ukryć się na wrogim terenie z pomocą francuskiego ruchu oporu. Dwa miesiące później dotarł do miejsca jego pobytu front i Jeka mógł powrócić do jednostki. 25 maja 1945[15] został dowódcą 306 Dywizjonu Myśliwskiego[11][10][16].
Od 8 września do 24 listopada 1944 był pilotem nadliczbowym w dywizjonie 306. Został odkomenderowany do dywizjonu 316, w którym latał do 6 grudnia, kiedy to powrócił do dywizjonu 306 jako dowódca eskadry. 25 maja 1945 został mianowany dowódcą dywizjonu 306, którym dowodził do 4 maja 1946. W międzyczasie, 1 stycznia, został mianowany na stopień kapitana. Od 4 maja 1946 do 21 stycznia 1947 przebywał jako pilot-instruktor na stacji RAF Coltishall – 5 PRU. 15 sierpnia 1947, rozkazem dowódcy Polskich Sił Powietrznych Nr 8/47, został mianowany majorem. W Polskim Lotniczym Korpusie Przemieszczenia i Rozmieszczenia służył od 22 stycznia 1947 do 31 grudnia 1949, kiedy to zakończył służbę w Polskich Siłach Powietrznych.
Okres powojenny
[edytuj | edytuj kod]Po wojnie pozostał w RAF-ie, ożenił się z Brytyjką[11][14][12] i służył w Niemczech jako żołnierz wojsk okupacyjnych. Jego jedyna córka urodziła się już po śmierci ojca[14]. W Niemczech otrzymał ofertę współpracy z CIA[11], którą przyjął chętnie jako zdeklarowany antykomunista. Od 1950 współpracował z brytyjskim i amerykańskim wywiadem oblatując nowe typy samolotów (U-2) oraz wykonując misje nad wschodnią i środkową Europą[17].
W 1952 w ramach współpracy z CIA, wraz z kpt. Ludwikiem Martelem oraz mjr pil. Stefanem Janusem mieli zostać zrzuceni na teren PRL oraz porwać najnowszy wówczas radziecki odrzutowiec MiG-15. Operacji zaniechano, gdy 5 marca 1953 taką maszyną uciekł ze Słupska na wyspę Bornholm polski pilot Franciszek Jarecki[18][19].
Oprócz języka polskiego Jeka znał angielski i francuski w mowie i piśmie[20].
Indonezja
[edytuj | edytuj kod]W latach 50. brał udział w walkach w Indonezji[11][12], gdzie toczyła się wojna pomiędzy komunizującym prezydentem Ahmedem Sukarno i zbuntowanymi wojskowymi z organizacji Permesta, którzy kontrolowali centralną i północną Sumatrę. Amerykanie wsparli buntowników grupą najemników, wyposażonych w samoloty Douglas A-26 Invader i P-51 Mustang. Wśród pilotów znajdował się Jeka, który stacjonował na lotnisku w Manado.
Jeka zginął jako pilot samolotu B-26-B (nr samolotu 34375) 13 kwietnia 1958 w czasie jednej z misji, gdy w czasie startu w Indonezji na lotnisku Mapanget jeden z silników jego samolotu zgasł, a drugi uległ zapłonowi. Samolot spadł z wysokości kilkuset metrów. Wraz z Jeką zginęli również kapitan nawigator Jan Piotr Iżycki (PSP) oraz radioobserwator Indonezyjczyk Minahasan[21].
Po śmierci
[edytuj | edytuj kod]Major Józef Jeka został pochowany na cmentarzu w Newark[1] wśród swoich kolegów z którymi latał podczas II wojny światowej[10].
16 kwietnia 2011 w dzielnicy Tupadły miasta Władysławowa nadano jednej z ulic jego imię, oraz odsłonięto poświęconą mu tablicę pamiątkową na budynku byłej Szkoły Powszechnej w tej miejscowości[22].
Samoloty
[edytuj | edytuj kod]Józef Jeka latał na następujących samolotach[10]:
- w Polsce – samolot myśliwski PZL P.11
- w Wielkiej Brytanii – samoloty myśliwskie Hawker Hurricane MK-1, Supermarine Spitfire MK-IXE oraz North American Mustang MK-IV
Po zakończeniu działań wojennych na różnych typach (również nie myśliwskich) samolotów brytyjskich i amerykańskich, m.in. prototypie samolotu Lockheed U-2[12] oraz Douglas A-26 Invader[10].
Stopnie wojskowe
[edytuj | edytuj kod]Daty nadania stopni wojskowych[10][17]:
- szeregowy (wówczas „szeregowiec”) – 1 sierpnia 1937
- starszy szeregowy – 1 kwietnia 1938
- kapral – 30 czerwca 1939
W Polskich Siłach Powietrznych
- plutonowy – 15 października 1941
- podporucznik – 1 listopada 1941
- porucznik – 1 marca 1943
- kapitan – 1 stycznia 1946
- major – 15 sierpnia 1947
W RAF-ie
- Sergeant (sierżant) – 15 sierpnia 1940
- Pilot Officer (podporucznkik) – 1 listopada 1941
- Flying Officer (porucznik) – 1 października 1942
- Flight Lieutenant (kapitan) – 1 listopada 1943
- Squadron Leader (major) – 25 maja 1945
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]Poniższe daty podane na podstawie Zeszytu Ewidencyjnego[23][24].
- Polowa odznaka pilota Nr 343 (zielony wianek) – 15 listopada 1940
- Krzyż Walecznych (pierwszy, drugi i trzeci) – 16 stycznia 1941
- Odznaka honorowa za rany i kontuzje (pierwsza gwiazdka) – 12 lipca 1941
- Order Virtuti Militari Krzyż Srebrny Nr 09166 – 18 sierpnia 1941
- Odznaka honorowa za rany i kontuzje (druga gwiazdka) – 1941 (prawdopodobnie 12 grudnia[17])
- Krzyż Walecznych (po raz czwarty) – 15 sierpnia 1943
- Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami – 30 marca 1945
- Medal Lotniczy (nadany 4-krotnie) – 25 czerwca 1946
brytyjskie:
- Distinguished Flying Medal – 10 lutego 1943[23]
- 1939-1945 Star – 15 czerwca 1946
- Defence Medal – 15 czerwca 1946
- France and Germany Star – 15 czerwca 1946
- War Medal 1939-1945 – 15 czerwca 1946
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f Absolwenci. Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 w Wejherowie. s. 1. [dostęp 2010-11-17]. (pol.).
- ↑ a b Mateusz „Biszop" Biskup 2011 ↓, s. 211-217.
- ↑ a b c d e The Airmen's Stories - Sgt. J Jeka. www.bbm.org.uk. [dostęp 2023-01-04].
- ↑ a b c d Józef Jeka, życiorys, strona 1
- ↑ a b Akt zgonu Alfonsa Jeki
- ↑ Według relacji Adelajdy, siostry Józefa Jeki. Nagrobek znajduje się na cmentarzu w Tupadłach.
- ↑ Pawlak 1991 ↓, s. 107.
- ↑ Pawlak 1991 ↓, s. 110.
- ↑ Krzystek 2012 ↓, s. 247.
- ↑ a b c d e f Józef Jeka, życiorys, strona 2
- ↑ a b c d e Małgorzata Jarek: Aukcja pamiątek polskiego bohatera. MojaWyspa.co.uk, 01/12/2009 09:17:26. s. 1. [dostęp 2010-11-17]. (pol.).
- ↑ a b c d World War Two hero's memorabilia to be auctioned. „The Telegraph”. [dostęp 2010-11-17]. (ang.).
- ↑ a b Mateusz „Biszop" Biskup 2011 ↓, s. 213.
- ↑ a b c Battle of Britain hero's time capsule opened after 50 years by the daughter he never knew. Daily Mail, 1:10 PM on 30th November 2009. s. 1. [dostęp 2010-11-17]. (ang.).
- ↑ Dywizjon Myśliwski „Toruński” 306. s. 1. [dostęp 2010-11-17]. (pol.).
- ↑ Mateusz „Biszop" Biskup 2011 ↓, s. 213-214.
- ↑ a b c Józef Jeka, życiorys, strona 3
- ↑ Franciszek Grabowski , Ostiary i nie tylko: lotnicy polscy w operacjach specjalnych SIS, OPC i CIA w latach 1949-1965,, „„Pamięć i Sprawiedliwość"” (nr 8/1 (14)), 2009, s. 328 .
- ↑ Mateusz „Biszop" Biskup 2011 ↓, s. 215.
- ↑ Józef Jeka, przebieg służby, str. 2
- ↑ Mateusz „Biszop" Biskup 2011 ↓, s. 216-217.
- ↑ Uchwała Nr VIII/56/2011 Rady Miejskiej Władysławowa z dnia 30 marca 2011r. w sprawie: nadania nazwy ulicy na terenie administracyjnym Miasta Władysławowa – ul. Majora Pilota Józefa Jeki w Tupadłach. Urząd Miejski we Władysławowie. [dostęp 2011-05-10]. (pol.).
- ↑ a b Józef Jeka, przebieg służby, str. 5
- ↑ Józef Jeka, przebieg służby, str. 6
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Tadeusz Jerzy Krzystek, [Anna Krzystek]: Polskie Siły Powietrzne w Wielkiej Brytanii w latach 1940-1947 łącznie z Pomocniczą Lotniczą Służbą Kobiet (PLSK-WAAF). Sandomierz: Stratus, 2012. ISBN 978-83-61421-59-7. OCLC 276981965.
- Wojtek Matusiak: 306 Dywizjon Myśliwski Toruński. Warszawa: Bellona, 2003. ISBN 83-11-09714-3. OCLC 830534634.
- Jerzy Pawlak: Polskie eskadry w Wojnie Obronnej 1939. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1991. ISBN 83-206-0795-7. OCLC 830072566.
- Biszop: As i agent. 12 listopada 2010. s. 1. [dostęp 2010-11-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-15)]. (pol.).
- Mateusz Biskup: Polskie skrzydła: As i agent. 2010-11-13. s. 1. [dostęp 2010-11-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-11-17)]. (pol.).
- Mateusz „Biszop" Biskup: Śladami zapomnianych bohaterów. W: As i agent. Wyd. I. Poznań: Vesper, 2011, s. 211-217. ISBN 978-83-7731-052-6.
- Asy myśliwskie Polski II wojny światowej
- Podoficerowie lotnictwa II Rzeczypospolitej
- Majorowie Polskich Sił Powietrznych
- Polscy lotnicy w kampanii wrześniowej
- Żołnierze Wojska Polskiego internowani w Rumunii w czasie II wojny światowej
- Polacy – uczestnicy bitwy o Anglię 1940
- Polscy piloci myśliwscy
- Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Krzyżem Walecznych (trzykrotnie)
- Odznaczeni Medalem Lotniczym (czterokrotnie)
- Odznaczeni Odznaką za Rany i Kontuzje
- Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami
- Polacy odznaczeni Medalem Wojny 1939–1945
- Polacy odznaczeni Gwiazdą za Wojnę 1939–45
- Polacy odznaczeni Medalem Obrony
- Żołnierze Wojska Polskiego na emigracji w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej
- Polska emigracja polityczna 1939–1989
- Polscy najemnicy
- Ofiary katastrof lotniczych w Indonezji
- Urodzeni w 1917
- Zmarli w 1958
- Polacy odznaczeni Gwiazdą Francji i Niemiec
- Polacy odznaczeni Medalem Wybitnej Służby Lotniczej
- Dowódcy Dywizjonu 306
- Oficerowie Dywizjonu 316
- Pochowani na cmentarzu w Newark