Język keczua

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Qhiswa Simi / Runa Simi (Quechua)
Obszar Andy (Argentyna, Brazylia, Boliwia, Chile, Ekwador, Kolumbia, Peru)
Liczba mówiących 11 milionów
Ranking 83
Klasyfikacja genetyczna języki keczua
*język keczua
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Boliwia, Kolumbia, Peru
Regulowany przez Academia Mayor de la Lengua Quechua
Kody języka
ISO 639-1 qu
ISO 639-2 que
SIL QUE
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku keczua
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka keczua
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-keczua online

Język keczua, kiczua (runa simi; hiszp. quechua) – język z rodziny keczua, którym posługują się Indianie Keczua. Był językiem urzędowym imperium inkaskiego aż do jego upadku, a po konkwiście do jego rozpowszechnienia przyczynili się misjonarze, przyjmując go za oficjalny język ewangelizacji. Obecnie językiem keczua posługuje się ok. 11 mln osób, głównie w Andach, od Argentyny, przez Ekwador aż po Kolumbię, a w Peru oraz Boliwii jest jednym z języków urzędowych (obok hiszpańskiego). Z języka keczua wywodzą się takie polskie wyrazy, jak inka, lama, puma, kauczuk, kondor czy guano.

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

Keczua jest językiem niezwykle zróżnicowanym dialektalnie. Wyróżnia się 44 często wzajemnie niezrozumiałe odmiany[1], wobec czego niektórzy badacze mówią raczej o rodzinie języków keczuańskich, bądź o tzw. makrojęzyku keczua. Największym prestiżem cieszy się odmiana z Cuzco, używana również jako lingua franca na terenach od jeziora Titicaca do Ayacucho[2].

Obszar występowania ludności posługującej się językiem keczua, z podziałem na dialekty

Alfabet[edytuj | edytuj kod]

Pismo używane do zapisu keczua to alfabet łaciński. Alfabet keczua składa się z następujących znaków: a, ch, chh, ch', h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, t, th, t', u, w, y.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

wargowe dziąsłowe zadziąsłowe podniebienne miękko
-podniebienne
języczkowe krtaniowe
zwarte p t tʃ k q
zwarte przydechowe pʰ tʰ tʃʰ kʰ qʰ
ejektywne tʃʼ
szczelinowe s h
nosowe m n ɲ
boczne l ʎ
uderzeniowe ɾ
półotwarte j w

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Język keczua ma trzy samogłoski: /a/, /i/, /u/. Po spółgłosce języczkowej /i/ i /u/ brzmią jak [e] i [o]. Akcent zawsze pada na przedostatnią sylabę wyrazu. Nie ma tonów ani iloczasu.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Keczua jest bardzo regularnym językiem aglutynacyjnym. Typowy szyk wyrazów w zdaniu to SOV. Szczególną cecha gramatyczną jest dwuosobowa odmiana czasownika (zgodność czasownika z podmiotem i jednocześnie z dopełnieniem). Język keczua także gramatycznie oddaje przekonanie nadawcy o prawdziwości stwierdzenia (en:evidentiality). Osobne przyrostki gramatyczne wskazują, kto odniesie korzyść z danej akcji i stosunek nadawcy na temat akcji.

Poszczególne sufiksy są "przylepiane" (łac. agglutinare) do wyrazu, precyzując w ten sposób znaczenie. Przykład:

  • wasi – dom
  • wasi-yki – twój dom
  • wasiyki-kuna – twoje domy
  • wasiykikuna-manta – z twoich domów

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki są nieodmienne, funkcje gramatyczne zaznaczane są przez szereg dodawanych doń przyrostków:

  • llaqta – miasto
  • llaqtata – do miasta
  • llaqtamanta – z miasta
  • llaqtapi – w mieście
  • llaqtakama – aż do miasta

Przymiotnik[edytuj | edytuj kod]

Przymiotniki są nieodmienne

  • hatun wasi – duży dom
  • hatun wasikuna – duże domy

Czasownik[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki odmieniają się przez osoby, czasy i tryby za pomocą licznych specjalnych przyrostków, które bliżej charakteryzują określany wyraz - mają znaczenie np. wątpiące, potwierdzające itd. Nie ma czasowników nieregularnych[3].

Przykład odmiany czasownika rimay (mówić) w czasie teraźniejszym:

  • noqa rima-ni – mówię
  • qan rima-nki – mówisz
  • pay rima-n – on/ona mówi
  • noqayku rima-yku – mówimy (tzw. my ekskluzywne, nie obejmujące rozmówcy)
  • noqanchis rima-nchis – mówimy (my inkluzywne, obejmujące także rozmówców)
  • qanhuna rima-nkichis – mówicie
  • paykuna rima-nku – mówią

Czas przeszły tworzy się poprzez dodanie -ra- pomiędzy temat a końcówką: rima-ra-ni, rima-ra-nki itd.

Przeczenie tworzy się za pomocą podwójnej partykuły mana … chu np. mana riman-chu (on nie mówi).

Inne często używane sufiksy[edytuj | edytuj kod]

  • -chi- – znaczenie kauzatywne, np. qhaway patrzeć, qhawa-chi-y pokazać;
  • -yoq – "z" np. lichi-yoq z mlekiem
  • -cha – zdrobnienie np. wasi-cha domek
  • -lla – "tylko" np. noqa-lla tylko ja

Słownictwo[edytuj | edytuj kod]

Zasób leksykalny języka keczua opiera się na słownictwie lokalnym, istnieje również pewna ilość zapożyczeń z języka hiszpańskiego np. sirwisa piwo, mediko lekarz, turu byk itd. Większość użytkowników jest dwujęzyczna, i również w peruwiańskiej odmianie języka hiszpańskiego istnieje wiele słów przejętych z keczua, np. papa ziemniaki itd.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Monografia keczua, perskiego, portugalskiego i rumuńskiego, pod red. Adama Weinsberga. – Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1987. ISBN 83-230-0476-5. Ss. 13-37.
  • Ronal Wright: Quechua Phrasebook, Lonely Planet Publications, 1989, ISBN 0 86442 039 0

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ethnologue language name index
  2. Ronal Wright: Quechua Phrasebook
  3. Ronal Wright: Quechua Phrasebook str 15