Jaskier

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy rośliny zielnej. Zobacz też: Jaskier – fikcyjna postać z cyklu powieści o wiedźminie Geralcie z Rivii.
Jaskier
Ilustracja
Morfologia jaskra (bulwkowego i kaszubskiego)
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd jaskrowce
Rodzina jaskrowate
Rodzaj jaskier
Nazwa systematyczna
Ranunculus L.
Sp. Pl. 548. 1753
Typ nomenklatoryczny
Ranunculus auricomus L.[2]
Owoce jaskra
Budowa kwiatu jaskrów
Jaskier alpejski
Jaskier halny
Jaskier skalny

Jaskier (Ranunculus L.) – rodzaj roślin zielnych z rodziny jaskrowatych. Rodzaj liczy według niektórych ujęć taksonomicznych ok. 400 gatunków występujących na całej kuli ziemskiej[3] z wyjątkiem obszarów nizinnych w strefie tropikalnej i Antarktydy[4]. W Polsce rośnie dziko 25 gatunków. Naukowa nazwa rodzaju to po łacinie zdrobniale „żabka”. Stosowana była już przez Pliniusza Starszego i jej geneza wiązana jest z podobieństwem siedlisk zajmowanych przez jaskry i żaby[5]. Jaskry występują głównie na mokrych łąkach, na mokradłach i w wodach, także w lasach i na suchych murawach, także w górach[6].

Morfologia[edytuj kod]

Pokrój
Rośliny zielne do ok. 1 m wysokości[6], często z bulwiastymi korzeniami, kłączami, rozłogami lub bulwiasto zgrubiałymi nasadami łodygi[4]. Nierzadko rośliny wodne o pędach pływających[6].
Liście
Odziomkowe, łodygowe lub obu rodzajów. Ogonkowe, niepodzielone lub podzielone w różnym stopniu, zwykle dłoniasto[4]. U roślin wodnych często liście silnie podzielone[6]. Ulistnienie skrętoległe, rzadko w górnej części naprzeciwległe (sekcja Flammula)[4].
Kwiaty
Wyrastają pojedynczo lub w kwiatostanach na szczytach pędów lub z kątów liści. Przysadki czasem obecne. Kwiaty promieniste, obupłciowe. Działki kielicha zielone, rzadko purpurowe lub białe, w liczbie 3-5, o długości 1–15 mm, czasem trwałe, zachowują się podczas owocowania. Płatki korony w liczbie od 0 do 22 zwykle żółte, rzadko białe, czerwone lub zielonkawe, z miodnikami u nasady. Liczne słupki (4-250) i pręciki[4]. Słupki krótkie, z główkowatymi znamionami[6].
Owoce
Jednonasienne[6] niełupki (orzeszki) tworzące owoc zbiorowy – wieloniełupkę[4]. Nasiona spłaszczone, czasem oskrzydlone[6].

Biologia[edytuj kod]

Rośliny jednoroczne i byliny[4]. Kwiaty zapylane są zwykle przez owady[6]. Większość gatunków uważana jest za rośliny trujące. Zawierają trującą protoanemoninę, która narkotycznie oddziałuje na układ nerwowy. Rozkłada się ona podczas suszenia. Rośliny mają charakterystyczny zapach i ostry smak, co ogranicza przypadki ostrych zatruć doustnych. Częste są natomiast przypadki podrażnienia skóry lub błon śluzowych układu trawiennego. Podstawowa liczba chromosomów x=7, 8[4].

Systematyka[edytuj kod]

Pozycja według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj z podrodziny Ranunculoideae Arnott, rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae) z rzędu jaskrowców (Ranunculales), należących do kladu dwuliściennych właściwych (eudicots)[1].

jaskrowate


Glaucidioideae



Hydrastidoideae





Coptoideae




Thalictroideae



Ranunculoideae





Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal , klasa Ranunculopsida Brongn., podklasa jaskrowe (Ranunculidae Takht. ex Reveal), nadrząd Ranunculanae Takht. ex Reveal, rząd jaskrowce (Ranunculales Dumort.), podrząd Ranunculineae Bessey in C.K. Adams, rodzina jaskrowate (Ranunculaceae Juss.), podrodzina Ranunculoideae Arn., plemię Ranunculeae DC., rodzaj jaskier (Ranunculus L.)[7].

Gatunki flory Polski

Poniższy wykaz obejmuje gatunki zaliczone do rodzaju jaskier w krytycznej liście roślin naczyniowych Polski[8]: Według innych źródeł (np. Flora Europaea[9] i Integrated Taxonomic Information System[10] do rodzaju jaskier zaliczane są także: ziarnopłon wiosenny (Ficaria verna = Ranunculus ficaria) oraz szereg gatunków z rodzaju włosienicznik (Batrachium).

Inne gatunki, głównie uprawne (wybór)

Zastosowanie[edytuj kod]

Roślina ozdobna
Gatunki jaskier tojadolistny, jaskier alpejski, jaskier azjatycki, jaskier rozłogowy oraz jaskier bulwkowy uprawiane są jako rośliny ozdobne[11][12]. U jaskra tojadolistnego wyhodowano kultywar 'Flore Pleno' o pełnych kwiatach. Pełne kwiaty ma również kultywar jaskra rozłogowego 'Pleniflorus'[11]. Jaskier alpejski szczególnie nadaje się do skalniaków, gdzie może rosnąć nie tylko w glebie, ale również pomiędzy skałami[12]. Z kolei jaskier bulwkowy sadzony jest na rabatach[11].
Medycyna
Plemię Lisów używało gatunku R. flabellaris do leczenia odmrożeń oraz przy problemach z oddychaniem[13]. Plemię Indian Syilx używało okładów z rozgniecionych całych roślin R. glaberrimus do uśmierzania bólu stawów i bóli wszelkiego rodzaju. Z kolei plemię Nlaka'pamux z rozgniecionych kwiatów tego gatunku wykonywało okłady na brodawki, w celu podrażnienia skóry[14]. R. muricatus ma zastosowanie przy obniżaniu gorączki oraz w leczeniu dny moczanowej i astmy[15]. Niektóre plemiona Indian północnoamerykańskich używało w medycynie tradycyjnej gatunku R. abortivus[16]. Ponadto w medycynie niekonwencjonalnej zastosowanie mają gatunki R. ficariifolius, R. japonicus i R. cantoniensis[17][18][19].
Sztuka kulinarna
Nasiona gatunku R. occidentalis były jedzone przez niektóre plemiona Indian z Kalifornii[20].
Trucizna
Indianie z plemion Nlaka'pamux i Syilx wytwarzali z gatunku R. glaberrimus truciznę, którą później pokrywali groty strzał. Ponadto członkowie plemienia Syilx suszone lub rozgniecione świeże okazy tej rośliny umieszczali w kawałkach mięsa, które służyły jako zatrute przynęty dla kojotów[14][21]. Natomiast Aleuci z gatunku R. occidentalis produkowali truciznę[20].

Przypisy

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-07].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-25].
  3. zbiorowe: Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 978-3-8331-1916-3.
  4. a b c d e f g h Alan T. Whittemore: Ranunculus (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2010-09-03].
  5. Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 132. ISBN 8305128687.
  6. a b c d e f g h Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 47. ISBN 0333748905.
  7. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Ranunculus (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-25].
  8. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  9. Flora Europaea Search Results: Ranunculus ficaria
  10. ITIS: Ranunculus L. Taxonomic Hierarchy.
  11. a b c zbiorowe: Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 978-3-8331-1916-3.
  12. a b Eugeniusz Radziul: Skalniaki. Warszawa: PWRiL, 2007. ISBN 978-83-09-01013-5.
  13. Ranunculus flabellaris (fr.). Plantes & botanique. [dostęp 6 czerwca 2015].
  14. a b Sagebrush Buttercup (ang.). Plant-Life.org. [dostęp 8 czerwca 2015].
  15. Ranunculus muricatus - L. (ang.). Plants For A Future. [dostęp 18 lipca 2015].
  16. Ranunculus abortivus (fr.). Plantes & botanique. [dostęp 5 maja 2015].
  17. Taxon: Ranunculus ficariifolius H. Lév. & Vaniot (ang.). Germplasm Resources Information Network - (GRIN). [dostęp 6 czerwca 2015].
  18. Taxon: Ranunculus japonicus Thunb. (ang.). Germplasm Resources Information Network - (GRIN). [dostęp 6 czerwca 2015].
  19. Taxon: Ranunculus cantoniensis DC. (ang.). Germplasm Resources Information Network - (GRIN). [dostęp 6 czerwca 2015].
  20. a b 9. Ranunculus occidentalis Nuttall in J. Torrey & A. Gray, Fl. N. Amer. 1: 22. 1838. (ang.). W: Flora of North America [on-line]. Efloras.org. [dostęp 29 maja 2015].
  21. Ranunculus glaberrimus (fr.). Plantes & botanique. [dostęp 6 czerwca 2015].