Jeziorak

Jeziorak

Jeziorak Duży

Jeziorak w okolicach Krzywego Rogu
Położenie
Państwo	Polska
Miejscowości nadbrzeżne	Iława, Szałkowo, Sarnówek, Jażdżówki, Jezierzyce, Gubławki, Siemiany, Wieprz, Bukowiec, Pomielin, Jerzwałd, Likszany, Skitławki, Matyty, Polajny
Region	Równina Iławska Pojezierze Dzierzgońsko-Morąskie (Zatoka Kraga)
Wysokość lustra	99,2 m n.p.m.
Wyspy	17
Morfometria
Powierzchnia	31,52 km²
Wymiary • max długość • max szerokość	27,45 km 2,4 km
Głębokość • średnia • maksymalna	4,1 m 12,9 m
Objętość	141 594 tys. m³
Hydrologia
Klasa czystości wody	III (1990)
Rzeki wypływające	Iławka
Rodzaj jeziora	rynnowe
Położenie na mapie gminy wiejskiej Iława Jeziorak
Położenie na mapie Polski Jeziorak
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego Jeziorak
Położenie na mapie powiatu iławskiego Jeziorak
53°43′23,24″N 19°36′46,80″E
Jeziorak      Mały Jeziorak      Jezioro Płaskie      Zatoka Widłągi – - – granice administarcyjne Iławy

Jeziorak (pot. Jeziorak Duży, hist. Gizerek, Jezierzyce, niem. Geserich See) – jezioro rynnowe w Polsce, położone w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie iławskim, w granicach administracyjnych miasta Iława, gminy wiejskiej Iława oraz gminy miejsko-wiejskiej Zalewo.

Jeziorak jest najdłuższym (27,45 km) oraz szóstym pod względem powierzchni (31,52 km²) jeziorem w Polsce.

Nazwa

Na przestrzeni lat Jeziorak występował pod różnymi nazwami: Geserich (1317), Geyserich (1327), Geiserich (1333), Gesericht (1557), Geeserich (1595), Geserich See (1926). Nazwa wywodzi się z języka pruskiego od słowa geeysa – czapla. Pierwotna nazwa oznaczałaby więc Jezioro Czaple. Jedna z wysp jeziora zachowała nazwę Czaplak (niem. Czalakwerde, Kranichwerder).

Charakterystyka

Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski jezioro znajduje się na Równinie Iławskiej i częściowo na Pojezierzu Dzierzgońsko-Morąskim (fragment Zatoki Kraga na zachód od Gubławek). Jeziorak stanowi część szlaku Kanału Elbląskiego.

Mapa Małego Jezioraka w Iławie

Brzegi Jezioraka są przeważnie wysokie i strome. Zachodni i częściowo wschodni brzeg jeziora porastają lasy iglaste. Resztę obrzeży pokrywają pola, łąki i mniejsze kępy lasu.

Oś wąskiego, rynnowego jeziora biegnie z północy na południe, w środkowej części łamiąc się i zmieniając kierunek na południowy wschód, a potem na południowy zachód. Główny akwen na północ od wsi Siemiany dzieli się na dwie zatoki: wschodnią ślepą i północną połączoną Kanałem Dobrzyckim z jeziorem Ewingi. Na północ od wsi Siemiany przesmyk łączy Jeziorak z jeziorem Płaskim. Do zachodniego brzegu w Siemianach wpada okresowy strumyk z jeziora Urowiec. W części środkowej Jeziorak rozszerza się; jest tam kilka wysp. Na wysokości osady Nowe Chmielówko wybiega na północny wschód zatoka Kraga, która przez jezioro Dauby łączy Jeziorak z Kanałem Elbląskim. Naprzeciw osady Jażdżówki wąski przesmyk wiedzie do zatoki Widłągi.

W obrębie Jezioraka działa WOPR Iława. Z jego południowego krańca wypływa przez jaz w Iławie rzeka Iławka. W mieście znajduje się również wejście do kanału łączącego Jeziorak z Małym Jeziorakiem.

Wyspy

Na jeziorze znajduje się 17 wysp. Łączna ich powierzchnia wynosi 230 ha. Do wysp Jezioraka w kolejności od największej do najmniejszej należą:

• Wielka Żuława, Wielki Ostrów (82,4 ha) – jedna z największych wysp na Jezioraku, stanowiąca administracyjnie część Iławy. Najwyższe wzniesienie na niej wynosi 115,5 m n.p.m. Od X do XIII wieku na wyspie istniała strażnica krzyżacka. Na przełomie lat 1268–1269 oraz w 1973 roku wyspę połączono mostem drewnianym z lądem stałym. Obecnie na wyspie znajduje się sześć ośrodków wczasowych i dwa bary. Na wyspę można dostać się przeprawą promową znajdującą się przy ul. Chodkiewicza 10.
• Bukowiec, Wielki Bukowiec (62 ha) – druga co do wielkości wyspa na Jezioraku. Najwyższe wzniesienie na niej wynosi 112,5 m n.p.m., na którym znajduje się kilka starych grobów. W czasach neolitu, ok. 3000 lat p.n.e., na wyspie znajdowało się grodzisko. Obecnie na wyspie znajduje się ośrodek wypoczynkowy oraz bar, do którego można dotrzeć 200-metrową groblą z miejscowości Wieprz, wybudowaną w 1938 roku przez ówczesnego właściciela wyspy Emila Gratzkiego.
• Czaplak, Czapli Ostrówek (43 ha) – trzecia co do wielkości wyspa w północnej części Jezioraka, dostępna przez bród z stałego lądu. Najwyższe wzniesienie na niej wynosi 101,9 m n.p.m. Do połowy XX wieku wyspa stanowiła obszar upraw rolnych. Obecnie jest ona prawnie chroniona jako użytek ekologiczny m.in. ze względu na występowanie tu zbiorowiska boru chrobotkowego, rzadkich gatunków zwierząt i ptaków.
• Zielony Ostrów, Wyspa Łąkowa, Zielona, Krowianka, Krowia, Sianowa (27,2 ha) – znajduje się na niej cmentarz nienarodzonych i dzika plaża nazywana Hawaje. Na południowy wschód od wyspy znajduje się najgłębsze miejsce na Jezioraku – 12,8 m.
• Lipowy Ostrów, Lipowa Wyspa, Lipowiec, Owcza (13,8 ha) – najwyższe wzniesienie na wyspie wynosi 106,7 m n.p.m. Znajduje się na niej Cypelek Buraczkowy, przystań oraz cmentarz zakochanych, który wiąże się z legendą o kochankach z Lipowej Wyspy.
• Gierczak, Gierczak Duży, Duży Gierczak (818 ar) – wyspa w środkowej części Jezioraka, położona na północ od wyspy Gierczak Mały i na południe od Zielonego Ostrowa. Na mapach przed 1944 rokiem tworzy z Gierczakiem Małym jedną wyspę nazywaną Gerczak Werder lub Rohr Werder. Na północny wschód od wyspy znajduje się najgłębsze miejsce na Jezioraku – 12,8 m.
• Gierczak Mały, Mały Gierczak (343 ar) – wyspa w środkowej części Jezioraka, położona na południe od wyspy Gierczak Duży. Najwyższe wzniesienie na niej wynosi 104,3 m n.p.m. Na mapach przed 1944 rokiem tworzy z Gierczakiem Dużym jedną wyspę nazywaną Gerczak Werder lub Rohr Werder.
• Kobieciak, Kobiecy Ostrów, Kobieca Wyspa (138 ar) – w średniowieczu wyspę z stałym lądem łączył drewniany most.
• Polajńska Kępa, Poljańska Kępa, Wyspa Poljańska, Wyspa Polańska, Sienna Kępa (61 ar) – wyspa w północnej odnodze Jezioraka, na południowy zachód od przysiółka Polajny.
• Rybackie Kępy Południowe (40 ar) – wyspa w środkowej części jeziora, pomiędzy miejscowościami Siemiany i Wieprz.
• Rybackie Kępy Północne (37 ar) – wyspa pomiędzy miejscowościami Siemiany i Wieprz.
• Mała Żuławka, Mała Żuława, Wyspa Miłości, Wyspa Węży (28 ar) – znajduje się około 3 km na północ od Iławy.
• Wyspa Pustelnia, Pustelnik, Wyspa Księdza (22 ar) – znajduje się na północ od osady Jezierzyce. Z góry wyglądem przypomina koło o średnicy 50 m. Ta niewielka wyspa zaznaczona jest już na mapie z 1893 roku. 13 sierpnia 1959 roku i 28 lipca 1973 roku, podczas spływów kajakowych, dwukrotnie cumował i wypoczywał na wyspie ks. bp Karol Wojtyła.
• Rajka, Droga (16 ar) – wyspa w północnej części Jezioraka, przylegająca do północno-wschodniego cypla wyspy Czaplak.
• Kępka (8 ar) – wyspa w północnej części Jezioraka, na północny wschód od wyspy Czaplak.
• Wyspa Miłości (4 ar) – wyspa znajduje się pomiędzy Wielką Żuławą a zachodnim brzegiem Jezioraka. W 1973 roku na potrzeby filmu Gniazdo powstał drewniany most o długości 365 m przebiegający przez tę wyspę.
• Kuklina, Skowronek (1 ar) – najmniejsza wyspa Jezioraka, leżąca w północnej części jeziora, na zachód od przysiółka Polajny.

• Wybrane wyspy Jezioraka
• 
  Wielka Żuława, widok na południowo-zachodnią część wyspy
• 
  Wielka Żuława, widok na południową część wyspy
• 
  Zdjęcie satelitarne Iławy. W lewym górnym rogu widoczna jest Wielka Żuława.
• 
  Wielka Żuława na mapie administracyjnej Iławy
• 
  Wielki Bukowiec
• 
  Widok na Rybackie Kępy (po lewo), Lipowy Ostrów (po prawo) oraz Wielki Bukowiec (za Lipowym Ostrowem) z wieży obserwacyjnej w Siemianach.
• 
  Lipowy Ostrów
• 
  Pomost na wyspie Lipowy Ostrów
• 
  Wyspa Czaplak (po lewo)
• 
  Kobiecy Ostrów
• 
  Widok z wyspy Gierczak Duży
• 
  Przystań na wyspie Gierczak Duży

Wysepki

Jeziorak posiada również mniejsze od wysp kępy (trzciniaki), zwane wysepkami. Większość z nich pozostaje bezimiennych. Do znanych z nazwy wysepek należą Matyckie Kępy (Polajńskie Kępy), leżące pomiędzy Wyspą Polańską a miejscowością Matyty.

Półwyspy

Na Jezioraku można wyróżnić następujące półwyspy:

• Półwysep Bukowiec – oddziela Jezioro Płaskie od Jezioraka,
• Półwysep Świerkowy – znajduje się na zachód od Zatoki Zimny Kąt,
• Krzywy Róg – na północ od wyspy Wielka Żuława,
• Półwysep Nieprzyjazny – północno-wschodnia odnoga Wielkiej Żuławy.

Zatoki

Jezioro obfituje w liczne zatoki. Należą do nich:

• Zatoka Polajńska (Polańska) – najbardziej wysunięta na północ zatoka Jezioraka, w okolicach Polajńskiej Kępy oraz miejscowości Polajny i Matyty. Z niej wypływa Kanał Dobrzycki, łączący Jezioraka z Jeziorem Ewingi,
• Zatoka Rudnia – znajduje się na zachód od miejscowości Skitławki,
• Zatoka Kraga – znajduje się na zachód od miejscowości Gubławki. Przez zatokę prowadzi Kanał Iławski, który łączy się z Jeziorem Dauby, a następnie zmierza w stronę Miłomłyna, gdzie łączy się z Kanałem Elbląskim,
• Zatoka Zimny Kąt – znajduje się na południe od wyspy Gierczak Mały,
• Śmierdwy – niewielka zatoka, znajdująca się na wschód od Zatoki Zimny Kąt,
• Zatoka Smolna, Smolny Róg, Smolny Kąt – znajduje się na północ od Makowa, po wschodniej stronie jeziora,
• Sarnówek – wąska zatoka, znajdująca się na zachód od Makowa,
• Zatoka Widłągi – duża zatoka, do której wejście prowadzi przez Cieśninę Widłąską na północny-zachód od miejscowości Jażdżówki. Dzieli się ona na kilka mniejszych zatok:
  • Zatoka Mały Widłążek – południowa część zatoki,
  • Zatoka Bucka – północno-zachodnia część zatoki,
  • Zatoka Porębska – północna część zatoki,
  • Zatoka na Świerki – wschodnia część zatoki,
• Zatoka Mazurska, Mazurski Kąt – zatoka w północno-zachodniej części półwyspu Krzywy Róg.

Cieśniny

• Cieśnina Matycka – na południe od miejscowości Matyty, przy wpływie do Zatoki Polajńskiej,
• Brama Pomielińska – między Zatoką Rudnia na północy a wyspą Czaplak na zachodzie,
• Brama Płaska – wpływ do Jeziora Płaskiego przez Jezioro Jeziorak,
• Płytka Cieśnina – cieśnina między wyspami Gierczak Duży i Gierczak Mały,
• Cieśnina Widłąska – wpływ do Zatoki Widłągi.

Dane morfometryczne

Powierzchnia zwierciadła wody według różnych źródeł wynosi od 3189,4 ha (1951) przez 3219,4 ha (1974, 2002), 3152,5 ha (1991) do 3460 ha (2006).

Średnia głębokość jeziora wynosi 4 m (1991), natomiast głębokość maksymalna 12,9 m.

W oparciu o badania przeprowadzone w 1990 roku wody jeziora zaliczono do III klasy czystości. Badania przeprowadzone w 2002 roku i w 2006 roku także zaliczyły wody jeziora do III klasy czystości wód oraz do II kategorii podatności na degradację. Jest to związane ze średnią głębokością i brakiem pełnego uwarstwienia latem.

Ochrona przyrody

Jezioro znajduje się na terenie następujących powierzchniowych form ochrony przyrody:

• Lasy Iławskie (PLB280005) OSO
• Ostoja Iławska (PLH280053) SOO
• Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego

Jeziorak w literaturze

Jeziorak oraz stanowiące jego część Jezioro Płaskie jest miejscem akcji kilku książek z serii Pan Samochodzik autorstwa Zbigniewa Nienackiego:

• Nowe przygody Pana Samochodzika – w niej tytułowy bohater szuka skarbów zrabowanych podczas II wojny światowej na Jezioraku oraz Jeziorze Płaskim,
• Pan Samochodzik i Niewidzialni – w niej pojawia się pole namiotowe "Krupówka" na Jeziorze Płaskim oraz dom letniskowy "Krostka" koło Siemian,
• Pan Samochodzik i złota rękawica – tytułowy bohater z grupą znajomych, pływając po Jezioraku i okolicznych jeziorach i kanałach (Kanał Iławski, Jezioro Drwęckie, Dauby), poszukuje autora wiersza Złota rękawica oraz tytułowej rękawicy.

Linki zewnętrzne

• Wyspy i kępy Jezioraka – Piotr Salecki
• Jeziorak i pozostałe jeziora Pojezierza Iławskiego – przewodnik dla turystów wodnych Piotra Saleckiego