Iława

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego hasła.
Iława
Iława
Herb Flaga
Herb Iławy Flaga Iławy
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat iławski
Gmina gmina miejska
Data założenia 1305
Prawa miejskie 1305
Burmistrz Adam Żyliński
Powierzchnia 21,88 km²
Wysokość 100–150 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

33 181[1]
1 516,5 os./km²
Strefa numeracyjna
89
Kod pocztowy 14-200, 14-201, 14-202
Tablice rejestracyjne NIL
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Iława
Iława
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Iława
Iława
Ziemia53°35′47″N 19°33′56″E/53,596389 19,565556
TERC
(TERYT)
6283507011
SIMC 0964650
Urząd miejski
ul. Niepodległości 13
14-200 Iława
Strona internetowa
BIP
Iława widok z kosmosu; z lewej strony widoczna wyspa Wielka Żuława o powierzchni 84 ha jest jedną z największych wysp śródlądowych Europy[2]
Mapa przedstawiająca rozmieszczenie terenów zielonych w Iławie
Ponad stuletni dąb przy kościele pw. Przemienienia Pańskiego

Iława (niem. Deutsch Eylau i, prus. Īlawa[potrzebny przypis]) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba powiatu iławskiego. Miasto jest położone na Pojezierzu Iławskim, nad najdłuższym jeziorem w Polsce[3]Jeziorakiem, na terenie historycznej Pomezanii. Przez Iławę przepływają rzeki Iławka i Tynwałd[4]. W obrębie administracyjnym miasta znajduje się największa wyspa śródlądowa w Polsce – Wielka Żuława[5] która ma stałe połączenie promowe z miastem [6]. Miasto leży na terenie Zielonych Płuc Polski - obszaru charakteryzującego się czystym powietrzem i różnorodnością systemu przyrodniczego.Od zachodu i północy Iławę otacza Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego[7]. Iława jest ośrodkiem wypoczynkowym, paraolimpijskim i turystycznym. W lesie tuż pod Iławą znajdują się dwa ośrodki wczasowe Telewizji Polskiej (Sarnówek i Tłokowisko) do których zjeżdżają się dziennikarze na wypoczynek[8][9]. Z Iławy można dopłynąć aż do Morza Bałtyckiego poprzez jezioro Jeziorak i zabytkowy, unikatowy na skalę światową Kanał Elbląski[10].Przed II wojną światowa miejscowość nazywana była "Perłą Oberlandu"[11]. Nad jeziorem Silm znajduje się jeden z kilku na świecie ośrodków szkolenia kapitanów żeglugi morskiej i pilotów portowych, uczą się oni manewrować statkami morskimi na zminiaturyzowanych modelach[12] Miasto nazywane jest letnią stolicą jazzu tradycyjnego ze względu na organizowany tu najstarszy festiwal tego gatunku muzyki w Europie - Old Jazz Meeting–Złota Tarka[13]. Iława leży na szlaku św.Jakuba (jednego z najważniejszych chrześcijańskich szlaków pielgrzymkowych na świecie) prowadzącym do katedry do Santiago de Compostella w Hiszpanii.

Warunki naturalne[edytuj]

Wedle danych z 1 stycznia 2009 r. powierzchnia miasta wynosi 21,88 km²[14], lokując miasto na trzeciej pozycji w woj. warmińsko-mazurskim oraz piątym co do liczby mieszkańców. Iława i okolice leżą na pofałdowanych terenach morenowych i sandrowych, wyróżniających się urozmaiconymi formami rzeźby. W obrębie miasta, na jeziorze Jeziorak (najdłuższe jezioro w Polsce oraz szóste co do wielkości) znajduje się wyspa Wielka Żuława z reliktami staropruskiego grodu. W okolicach miasta, na terenach sandrowych, znajdują się jeziora, głównie rynnowe, otoczone znacznymi kompleksami leśnymi. W samej Iławie oprócz wspomnianego Jezioraka jest jeszcze kilkanaście mniejszych jezior (m.in. Mały Jeziorak, Iławskie, Dół). Jeziora i rzeki Pojezierza Iławskiego tworzą wraz z Kanałem Elbląskim szeroki system żeglugi śródlądowej, łączącej okoliczne zbiorniki wodne. Kanał ten umożliwia dopłynięcie z Iławy aż do Morza Bałtyckiego.

Przyroda[edytuj]

W okolicy Iławy znajdują się m.in.:

Iława leży w obszarze Lasów Iławskich Natura 2000. Obszar Lasy Iławskie jest to kompleks leśny z dominującymi drzewostanami bukowymi i sosnowymi, obejmujący także tereny bagienne rozproszone po całym obszarze.W bezodpływowych zagłębieniach terenu, o wysokim poziomie wód gruntowych, rosną bory bagienne i lasy olszowe. Obszar Lasów Iławskich jest ostoją ptasią o randze europejskiej.Występuje tu co najmniej 29 gatunków ptaków z Załącznika I dyrektywy Ptasiej, 10 gatunków z Polskiej Czerwonej Księgi m.in. rybołów, bielik, orlik krzykliwy, podgorzałka. Obszar ten ważny jest dla ochrony dobrze zachowanych siedlisk buczyny (pomorskiej i kwaśnej), zboczowych lasów klonowo-lipowych oraz grądu subatlantyckiego. Liczne są również płaty łęgów jesionowo-olszowych. Obszar ważny dla ochrony bobra i wydry.Warto też podkreślić bardzo bogatą florę roślin naczyniowych(790 taksonów) z licznymi gatunkami rzadkimi i ginącymi w skali Polski oraz gatunkami prawnie chronionymi (32)[15].

W Iławie działa Ośrodek Edukacji Ekologicznej.

Historia[edytuj]

Widokówka z 1905 roku. „Pozdrowienia z Iławy!” – panorama miasta z widokiem na Kościół, jezioro Jeziorak, dworzec Iława Miasto, koszary, przystań

Historia miasta Iława (niem. Deutsch-Eylau) sięga roku 1305. W roku tym komtur krzyżacki z Dzierzgonia, Sieghond von Schwarzburg założył na półwyspie jeziora Jeziorak, w miejscu staropruskiej osady, nową osadę i nadał jej prawa miejskie. W 1317 przywilej miejski został odnowiony. W najstarszych dokumentach miasto występuje pod nazwami Ylawia (1317 r.), Ilow themptonikalis (1421 r.), Deutschen Ilow (1404 r.), Deutschen Ylaw (1421 r.), Ylow (1437). Miasto było siedzibą urzędnika krzyżackiego podlegającego komturowi w Dzierzgoniu. W latach 1362–1363 miasto nawiedziła zaraza hamująca jego rozwój. W powstaniu 1454 r. Iławianie stanęli po stronie Związku Pruskiego dążącego do przejścia Prus spod rządów krzyżackich do polskich. Po przegranej bitwie pod Chojnicami Iława znalazła się w granicach Państwa Krzyżackiego. W wyniku wojny 13-letniej 1454-1466, Iława przez pewien czas w granicach lenna polskiego. W 1513 r. miasto stało się lennem biskupa pomezańskiego, a po jego śmierci w 1522 r. zastawione. W 1520 r. miasto złożyło hołd królowi polskiemu Zygmuntowi Staremu, wkrótce później w 1525 roku Iława znalazła się w rękach Prus Książęcych. Po trwającym ponad wiek spokoju w mieście w 1628 roku weszli do niego Szwedzi. Podczas kolejnych wojen, działania wojenne szczęśliwie omijały Iławę. Została ona jedynie zajęta przez wojska brandenburskie. Po traktacie pokojowym w Oliwie w 1660 roku do miasta znów zagościł spokój. W 1706 r. praktycznie większość miasta została strawiona przez pożar. Ocalał jedynie kościół Przemienienia Pańskiego i kilka domów. W 1758 miasto zajmują Rosjanie. W wieku XVIII i XIX miasto stale się rozwijało. W 1860 r. Iława zyskała drogę wodną do Elbląga i Ostródy, a w 1876 roku również linie do Malborka i Gdańska. Wtedy również w Iławie umiejscowiono sąd obwodowy i urząd celny. Początek XX wieku oznaczał dalszy rozwój miasta, wybudowano ratusz (1912 r.), gazownię rozbudowaną w 1901 r. oraz wodociągi miejskie ukończone w 1903 r.

W 1920 r. odbył się tu plebiscyt mający zadecydować o przynależności Iławy. Za jej przynależnością do Prus opowiedziało się 95% głosujących. W latach trzydziestych, w wyniku likwidacji bezrobocia poprzez roboty publiczne, w Iławie popularność zyskała partia nazistowska NSDAP. Podczas II wojny światowej w Iławie mieścił się obóz pracy oraz obóz karny dla więźniów ze Sztumu. W 1944 r. zaczęto przygotowania do ewakuacji ludności. 22 stycznia 1945 r. do Iławy wkroczyły II oddziały Frontu Białoruskiego. W wyniku działań wojennych miasto zostało w znacznym stopniu zniszczone. Po wejściu do miasta Rosjan Iława była niszczona, a pozostałe maszyny i inne mienie wywożone do Związku Radzieckiego. W dawnym obozie pracy powstał obóz jeniecki, więźniów wykorzystywano do prac lokalnych, a także wywożono na roboty do Związku Radzieckiego.

Po wojnie Iława w 1945 r. została włączona do Polski, na te tereny zaczęli przybywać urzędnicy i osadnicy polscy. W 1948 r. wywieziono z Iławy większość ludności pochodzenia niemieckiego, pozostałych na tych terenach. Iława była i jest jednym z najbardziej rozwijających się miast na Warmii i Mazurach[16][17]. W latach 80. XX w. w iławskim zakładzie karnym byli internowani działacze Solidarności, m.in.: Antoni Macierewicz, Bronisław Geremek, Ryszard Kalinowski, Jan Samsonowicz, Tadeusz Syryjczyk, Tadeusz Witkowski.

Generałowie z Iławy[edytuj]

Przed II wojną światową Iława była miastem w którym były 4 jednostki wojskowe (niemieckie). Z tym miastem związanych jest aż pięciu generałów

  • Hellmuth Stieff (ur.1901r. w Iławie) – niemiecki generał w czasie II wojny światowej, zagorzały przeciwnik Adolfa Hitlera i inicjator zamachu na wielkiego wodza III rzeszy w Wilczym Szańcu[18]
  • Gustav Wilke (ur.1898r. w Iławie) – niemiecki generał w czasie II wojny światowej, wykładowca w szkołach Luftwaffe, zasłużony pilot i spadochroniarz, został odznaczony najwyższym odznaczeniem wojskowym okresu III Rzeszy-Krzyżem Rycerskim Krzyża Żelaznego[19]
  • Erich Diestel (ur.1898r. w Iławie) – niemiecki generał, uczestnik kampanii polskiej w czasie II wojny św.(1939r.), kampanii francuskiej(1940r.), operacji Barbarossa i operacji Market Garden. Został odznaczony m.in. Złotym Krzyżem Niemieckim i Krzyżem Rycerskim Krzyża Żelaznego[20]
  • Friedrich Karst (ur.1893r.w Iławie) – niemiecki generał w czasie II wojny św., uczestnik bitwy białostocko-mińskiej, bitwy pod Smoleńskiem i bitwy pod Moskwą. Od 1943-1944r. był komendantem Brukseli. Odznaczony został m.in. Złotym Krzyżem Niemieckim i Krzyżem Rycerskim Krzyża Żelaznego[21]
  • Theodor Schubert (ur.1888 w Iławie) – niemiecki generał, brał udział w I wojnie św. gdzie został odznaczony Królewskim Orderem Rodu Hohenzollernów z mieczami. W czasie II wojny św. pełnił funkcję szkoleniowe i sztabowe w Luftwaffe[22]

Toponimia[edytuj]

Plan Iławy z 1810 roku

Najstarsza forma nazwy Iławy to łacińskie Ylavia. Ta właśnie forma pojawiła się na dokumencie lokacyjnym z 1317 roku. W późniejszych dokumentach z 1333 oraz 1334 r. widnieje Ylav, natomiast w dokumencie z 1338 r. odmiana Ylau. W XV w. pojawiła się forma Ylow oraz Ylow Thethonicalis. W latach 1430 i 1438 dokumenty, które wystawił komtur dzierzgoński mówiły o Deutschen Ylaw. W latach 1443, 1457 oraz 1458 miasto nazwano Ylaw, a w 1456 r. przyjęła się forma Ilau, następnie w 1459 r. zmieniono ją na Eylaw. W 1457 r. używa się nazwy Deutze Eylau, a w 1468 r. jej innej formy Dwetsch Eylau. Między XVI a XVII w. występują nazwy Teutschen Eylau, Deutscheneylau oraz Theuto Ilavia. W XVIII w. przyjęto obowiązującą aż do 1933 r. formę Deutsch Eylau. 1 stycznia 1934 r. zmieniono nazwę na Stadt Deutsch Eylau (Stadt – pol. miasto), a od 1945 r. polska nazwa miasta to Iława, którą urzędowo zatwierdzono 7 maja 1946[23].

Symbole miasta[edytuj]

Architektura[edytuj]

Mapa okolic Małego Jezioraka, u góry widoczne Stare Miasto, a na dole Gajerek
Zabytkowy młyn wodny na rzece Iławce
Podział administracyjny Iławy

Zabytki[edytuj]

Podczas ostatniej wojny (a raczej tuż po niej, po wkroczeniu Rosjan) została zniszczona większa część zabudowy ówczesnej Iławy.

Lista zabytków wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych[24]:

  • układ urbanistyczny, nr rej.: 516 (I/8) z 30.12.1957,
  • Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP z 1933 r. przebudowany po 1945, nr rej.: A-4475 z 28.06.2007,
  • Kościół Przemienienia Pańskiego, z 1 poł. XIV w., nr rej.: 134 z 16.09.1949,
  • pozostałości murów obronnych z 1 poł. XV w., nr rej.: 590 z 7.03.1961,
  • ratusz z końca XIX w., nr rej.: 1534 z 9.11.1994,
  • budynek administracyjny d. rzeźni, ul. Dąbrowskiego 11, z 1905 r., nr rej.: A-4500 z 22.02.2008,
  • budynek dworca kolejowego z 1905 r., nr rej.: A-2282 z 16.08.2006,
  • zespół peronów z wiatami i tunelami, nr rej.: A-4578 z 31.08.2011,
  • stajnia-wozownia, ul. Jana III Sobieskiego, z końca XIX w., nr rej.: 4281 z 11.10.1993,
  • dawny budynek produkcyjny gazowni (obecnie Cerkiew św. Jana Teologa), ul. Jagiellończyka, z 1899 r., przebudowany w 1910 r., nr rej.: 4299 z 2.11.1993,
  • plebania, ul. Kościelna 1, z lat 1902–1903, nr rej.: A-4497,
  • budynek szkoły (obecnie Gimnazjum nr 1), ul. Kościuszki 2, z 1899 r., nr rej.: 1538 z 18.03.1987,
  • dom, ul. Kościuszki 6, z 1910 r., nr rej.: 1540 z 18.03.1987,
  • kamienica, ul. Kościuszki 14, z przełomu XIX/XX w., nr rej.: A-4358 z 17.11.2006,
  • dom, ul. Kościuszki 15, z 3 ćw. XIX w., nr rej.: 1543 z 18.03.1987,
  • kamienica z oficyną, ul. Kościuszki 27, z pocz. XX w., nr rej.: A-4356 z 17.11.2006,
  • kamienica, ul. Niepodległości 4, z ok. 1900 r., nr rej.: A-4502 z 22.02.2008,
  • kamienica, ul. Niepodległości 4 (4 b?), z 4 ćw. XIX w., nr rej.: 1547 z 18.03.1987,
  • hala miejska (obecnie Kino Pasja), ul. Niepodległości 13b, z końca XIX w., przebudowany w 1920 r., nr rej.: A-1989 z 30.12.2002,
  • willa, ul. Ostródzka 2, z końca XIX w., nr rej.: A-4501 z 22.02.2008,
  • willa, ul. Sienkiewicza 10, z 4 ćw. XIX w., nr rej.: 1548 z 18.03.1987,
  • budynek administracyjny Stacji Uzdatniania Wody, ul. Wodna 2, z 1903 r., nr rej.: A-4498 z 4.2.2008
  • budynek dawnego magazynu Urzędu Prowiantowego, ul. Wyszyńskiego 31, wybudowany po 1880 r., nr rej.: A-4581 z 418.10.2011,
  • wodociągowa wieża ciśnień, ul. 1 Maja, nr rej.: 1539 z 18.03.1987,
  • wodociągowa wieża ciśnień, przed dworcem PKP, nr rej.: 1618 z 28.12.1998,
  • wodociągowa wieża ciśnień, na terenie ZNTK, nr rej.: 1619 z 28.12.1998,
  • dawny młyn wodny z budynkiem gospodarczo-mieszkalnym, ul. Kościuszki 24, z 1912 r., nr rej.: A-4596 z 17.07.2012,
  • młyn (obecnie budynek usługowo-magazynowy), ul. Sobieskiego 12, z końca XIX w., nr rej.: A-4499 z 18.02.2008.

Obiekty historyczne[edytuj]

Neoklasycystyczno-secesyjny pałacyk w Iławie

Demografia[edytuj]

Widok na osiedle Kopernika w Iławie od północy

Dane z 30 czerwca 2009[25]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 32 349 100 16 975 52,2 15 516 47,8
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
1485 775,8 709,1

Według danych z 30 czerwca 2008 miasto miało 33 775 mieszkańców.

 Zobacz więcej w artykule Historia Iławy, w sekcji Populacja.
  • Piramida wieku mieszkańców Iławy w 2014 roku[1].


Piramida wieku Ilawa.png

Bezrobocie[edytuj]

W powiecie iławskim jest drugie co do wielkości, najniższe bezrobocie w Województwie Warmińsko-Mazurskim (5,8%) zaraz po Powiecie Grodzkim Olsztyn (5,1%) – dane na koniec sierpnia 2016 r.[26]

Transport[edytuj]

 Osobny artykuł: Transport w Iławie.
Mapa obrazująca sieć dróg, linii kolejowych oraz szlaków wodnych w Iławie

Transport drogowy[edytuj]

Miasto stanowi węzeł drogowy województwa warmińsko-mazurskiego. Krzyżują się w nim następujące drogi krajowe i wojewódzkie:

Iławscy przewoźnicy

  • PKS Iława – przedsiębiorstwo obsługujące komunikację regionalną i dalekobieżną[27]
  • ZKM – zakład obsługujący komunikację miejską[28]
  • Usługi przewozowe Kris-Bus – firma specjalizująca się w przewozie osób w kraju i zagranicą[29]

Dworzec PKS ul.Dworcowa 4[30]

Transport kolejowy[edytuj]

Iława jest ważnym węzłem kolejowym w Polsce, tylko tu na terenie województwa warmińsko-mazurskiego zatrzymuje się nowoczesny, szybki pociąg Pendolino[31]. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego. Iława jest największym węzłem kolejowym w województwie warmińsko-mazurskim, posiada połączenia kolejowe z wieloma miastami:

Miasto posiada dwa dworce kolejowe:

Transport śródlądowy[edytuj]

  • ICSIR (przystań Bulwar JPII) – rejsy spacerowe i czarterowe tramwajem wodnym Ilavia po najdłuższym jeziorze w Polsce Jezioraku[32].
  • Żegluga Ostródzko-Elbląska – rejsy spacerowe statkiem "Bocian" po Jezioraku (Port Iława- Sarnówek- Port Iława)[33]
  • Prom międzybrzegowy – przeprawa na największą wyspę śródlądową w Polsce-Wielką Żuławę[34]

Transport powietrzny[edytuj]

  • Nowoczesne lądowisko dla helikopterów – Szpital Powiatowy w Iławie[35]

Kultura[edytuj]

Życie kulturalne[edytuj]

Jezioro Jeziorak i zabytkowy młyn elektryczny

Świętem Miasta jest 11 czerwca, upamiętniający lokację Iławy w 1305 roku[36].

Większości imprez kulturalnych w mieście patronuje Iławskie Centrum Kultury. Imprezy, festyny i zabawy sportowo-rekreacyjne o znaczeniu ponadlokalnym sprawiają, że każdego lata odwiedzają to miasto turyści.

Ośrodki kultury[edytuj]

  • Iławskie Centrum Kultury[37]
  • Osiedlowy Dom Kultury[38]
  • Spółdzielczy Dom Kultury „Polanka”[39]
  • Klub Mieszkańców Osiedla Lubawskiego[40]
  • Klub Mieszkańców Osiedla Stare Miasto[41]
  • Szkolny Ośrodek Kultury (ZS im. Boh. Września)[42]
  • Młodzieżowy Klub Integracji Społecznej[43]
  • Dom Kultury Związku Ukraińców (przy parafii greckokatolickiej)[44]
  • Centrum Edukacji Kulturalnej

Teatry, kino[edytuj]

  • Kino-Teatr „Pasja"
  • Kino studyjne- DKF „Kadr”[45] (projekcje filmów studyjnych odbywają się w Kino-Teatrze „Pasja”)
  • Kino letnie plenerowe [46]
  • Amfiteatr im.L.Armstronga
  • Amatorski Teatr „Ephata”[47]
  • Młodzieżowa Akademia Teatralna

Organizacje artystyczne[edytuj]

  • Młodzieżowa Orkiestra Dęta[48]
  • Camerata – chór[49]
  • Iława Gospel Singers – zespół (muzyka gospel)[50]
  • The Good Times – zespół (covery rockowe)[51]
  • Ramdancestudio – grupa taneczna[52]
  • Blues Station – zespół (covery grupy Dżem)[53]
  • Tripwire – zespół (metalcore)[54]
  • Volver – grupa teatralna[55]
  • Positive for Progress – zespół (melodic hardcore/deathcore/metalcore)[56]
  • Snappy – grupa taneczna[57]
  • Transporter – zespół (heavy Rock’n’Roll)[58]
  • IGU – zespół (hip-hop)[59]
  • Old and Young – zespół (blues rock)[60]
  • Canzonetta – chór[61]
  • Szumkot – zespół (punk, dark wave, post-punk, psychodelic)[62]
  • Hymen – zespół (hard rock)[63]
  • Ephata – grupa teatralna[64]
  • Trio Act – zespół (piosenka poetycka)[65]
  • Misswhite – zespół (rock)[66]
  • Szwindel – zespół (punk)[67]
  • Sztywny Rumpel – zespół (piosenka żeglarska)[68]
  • Credo – zespół (piosenka religijna)[69]

Festiwale[edytuj]

  • Open Air MayDay Lead Festiwal[70]
  • Międzynarodowy Festiwal Jazzu Tradycyjnego „Złota Tarka” (najstarszy festiwal jazzu tradycyjnego w Europie)[71]
  • Festiwal Teatralny – Letnie Impresje Teatralne[72]
  • Jeziorak Szanty Festiwal[73]
  • Międzynarodowy Festiwal Muzyki Klasycznej „Viva Musica”[74]
  • Fama Rock Festiwal[75]
  • Festiwal muzyki hip-hop i rap – Park Jam[76]
  • Festiwal Kultury Młodzieżowej[77]
  • Festiwal Krainy Kanału Elbląskiego[78]

Inne cykliczne imprezy kulturalne[79][edytuj]

  • Ogólnopolski Przegląd Teatrów Dziecięcych „Kurtyna w górę”
  • Inscenizacja historyczna związana z obchodami Święta Konstytucji 3 Maja
  • Dzień Królowej Holandii („Pomarańczowy Rajd Rowerowy”, „Piknik Holenderski”)
  • Popołudnie z Kulturą Ukraińską – koncerty
  • Dni Iławy
  • Plener artystyczny Stowarzyszenia Artystów SART
  • Cykl imprez „Niedziela w Parku”
  • Impreza „Smaki Folkloru” – występy zespołów folklorystycznych z różnych zakątków świata
  • Piknik żeglarski
  • Prezentacje Teatrów Ulicznych
  • Iławskie Spotkania Kabaretowe

Biblioteki[edytuj]

  • Miejska Biblioteka Publiczna, ul. Narutowicza[80]
  • Miejska Biblioteka Publiczna filia nr 2, ul.Skłodowskiej[81]
  • Powiatowa Biblioteka Pedagogiczna, ul. Kopernika[82]
  • Warmińsko-Mazurska Biblioteka Pedagogiczna w Elblągu, filia w Iławie[83]

Muzea[edytuj]

  • Internetowe Muzeum Iławy (www.ilawasprzedlat)[84]
  • Kuźnia Talentów[85]
  • Żeglarska Izba Pamięci[86]

Galerie sztuki[edytuj]

  • Galeria Sztuki „Na Wprost”[87]
  • Galeria Sztuki „Taras”[88]
  • Galeria Sztuki SART „u Artystów”[89]
  • Kuźnia Talentów[90]
  • Sala Wystaw ICK[91]

Kluby muzyczne, dyskoteki[edytuj]

  • Iowa Music Bar[92]
  • Pub Opcja[93]
  • Face Club
  • Sinus Club
  • Klubokawiarnia & Gastro
  • Biesiady Leśna (w sezonie letnim)[94]
  • Shisha Bar w Grand Hotel Tiffi[95]

Media lokalne[edytuj]

Prasa lokalna[edytuj]

  • Kurier Iławski (tygodnik)
  • Gazeta Iławska, dodatek tygodniowy do Gazety Olsztyńskiej (tygodnik)
  • Życie Regionu (tygodnik)
  • Panorama Regionu (miesięcznik)[96]
  • Powiat Iławski (miesięcznik)[97]
  • Uroczysko- gazeta dla dzieci i młodzieży wydawana przez Zespół Parków Krajobrazowych Pojezierza Iławskiegoi Wzgórz Dylewskich (kwartalnik)[98]
  • Przystanek S – gazeta Z.K.Iława (kwartalnik)[99]
  • Albertówka – gazeta parafialna (tygodnik)[100]

Radio[edytuj]

Telewizja[edytuj]

  • Iławska Telewizja Internetowa ilawatv.pl
  • Jeziorak TV- internetowa telewizja klubu ITS Jeziorak[104]
  • Iławska Telewizja Kablowa Wimax Mazury[105]

Lokalne serwisy internetowe[edytuj]

Iława w kulturze[edytuj]

W 1974 r. na wyspie Wielka Żuława nagrywano film Gniazdo w reżyserii Jana Rybkowskiego[114], opowiadający o pierwszych latach państwa polskiego. W kwietniu 1976 r. na recital do Iławy przyjechał prozaik i poeta Edward Stachura. W Iławie i nad Jeziorakiem rozgrywała się akcja dwóch przygód „Pana Samochodzika” – Nowe przygody Pana Samochodzika oraz Pan Samochodzik i złota rękawica autorstwa Zbigniewa Nienackiego[115]. W listopadzie 1995 r. Volker Schlöndorff (twórca m.in. „Blaszanego bębenka”) nakręcił sceny do swojego filmu Król Olch z Johnem Malkovichem w ruinach zamku w Szymbarku (8 km od Iławy)[116]. W 1989 r. został nagrany przez TVP film dokumentalny Krwawa Iława o iławskim zakładzie karnym słynącym z buntów, pacyfikacji i samookaleczeń, a także z pobicia internowanych wiosną 1982 r.[117]

Edukacja[edytuj]

7 557 mieszkańców Iławy jest w wieku potencjalnej nauki (3-24 lata) (w tym 3 698 kobiet oraz 3 859 mężczyzn). Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 roku 11,1% ludności posiada wykształcenie wyższe, 1,9% wykształcenie policealne, 11,1% średnie ogólnokształcące, a 14,9% średnie zawodowe. Wykształceniem zasadniczym zawodowym legitymuje się 26,6% mieszkańców Iławy, gimnazjalnym 6,0%, natomiast 26,4% podstawowym ukończonym. 2,1% mieszkańców zakończyło edukację przed ukończeniem szkoły podstawowej. [118]

Przedszkola[edytuj]

  • Przedszkole Miejskie nr 1[119]
  • Przedszkole Miejskie Integracyjne nr 2
  • Przedszkole Miejskie nr 3
  • Przedszkole Miejskie nr 4
  • Przedszkole Miejskie nr 5
  • Przedszkole Miejskie nr 6
  • Niepubliczne Przedszkole „Mali Odkrywcy”[120]
  • Niepubliczne przedszkole „Majka” z oddziałami integracyjnymi[121]
  • Niepubliczne Przedszkole „Pluszak”
  • Niepubliczne Przedszkole „Pluszak 2"
  • Anglojęzyczne Niepubliczne Przedszkole „Guguś”
  • Bajkowe Przedszkole „W Magicznym Domu”
  • Niepubliczny Punkt Przedszkolny „Chata Skrzata”
  • Dom Malucha „Promyk”
  • Terapeutyczny Punkt Przedszkolny „Concillo”

Szkoły podstawowe[edytuj]

  • Samorządowa Szkoła Podstawowa nr 2 im. Marii Konopnickiej
  • Samorządowa Szkoła Podstawowa nr 3 im. Polskich Olimpijczyków
  • Samorządowa Szkoła Podstawowa nr 4 im. Polskich Podróżników
  • ZPS-W Szkoła Podstawowa Specjalna[122]
  • Szkoła Podstawowa w CKU nr 1[123]

Gimnazja[edytuj]

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj]

Zespół Szkół im. Konstytucji 3 maja
  • Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Żeromskiego w Zespole Szkół Ogólnokształcących im. Stefana Żeromskiego
  • Zespół Szkół im. Bohaterów Września 1939 roku
  • Zespół Szkół im. Konstytucji 3 maja
  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy
  • Zespół Szkół im. I. Kosmowskiej
  • Centrum Edukacji
  • Centrum Edukacji Dorosłych „Alfa”
  • Centrum Edukacji Zawodowej
  • CKU nr 1 (w Z.K.)
  • Liceum dla dorosłych „Eduma”[125]

Szkoły wyższe[edytuj]

Szkoły artystyczne[edytuj]

  • Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Tadeusza Bairda
  • Społeczne Ognisko Muzyczne[126]
  • Centrum Muzyki[127]
  • Szkoła Tańca Gracja[128]
  • Szkoła Tańca I Akrobatyki „Spinel”[129]
  • Szkoła Tańca „J&K Dorobotko”[130]
  • Szkoła Tańca „Snappy”[131]
  • Studio Aerografii I Animacji Cyrkowych „Invisible Man”[132]

Naukowcy z Iławy[edytuj]

Choć Iława nigdy nie była znaczącym ośrodkiem akademickim, wiążą się z nią losy kilku znanych naukowców:

Administracja[edytuj]

 Osobny artykuł: Władze miasta Iławy.
Mapa Europy z zaznaczonymi miastami partnerskimi Iławy

Iława ma status gminy miejskiej. Mieszkańcy Iławy wybierają do swojej Rady Miejskiej 21 radnych. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Siedzibą władz miasta jest Urząd Miasta mieszczący się w miejskim ratuszu przy ul. Niepodległości.

Miasto jest siedzibą Starostwa powiatu iławskiego. W mieście znajduje się także siedziba wiejskiej gminy Iława.

Mieszkańcy Iławy wybierają posłów na Sejm RP z okręgu wyborczego nr 34 (Elbląg).

Religia[edytuj]

Na obszarze miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i wspólnoty:

Kościół katolicki[edytuj]

Kościół rzymskokatolicki[edytuj]

  • Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny – parafia
  • Kaplica (szpitalna)
  • Kościół pw. św.Brata Alberta – parafia
  • Kościół pw. św.Andrzeja Boboli – parafia
  • Kościół pw. Przemienienia Pańskiego – parafia
  • Kaplica pw. Eugeniusza de Mazenoda (Z.K.)
  • Kościół pw. Chrystusa Króla Wszechświata – parafia

Kościół greckokatolicki[edytuj]

  • Cerkiew pw. św.Jana Teologa – parafia

Kościół protestancki[edytuj]

  • Kościół Ewangelicko-Metodystyczny – parafia
  • Kościół Ewangelicko-Augsburski – filiał[137]
  • Kościół Zielonoświątkowy – zbór[138]
  • Kościół Adwentystów Dnia Siódmego – grupa[139]

Inne[edytuj]

  • Sala Królestwa Świadków Jehowy
    • zbór Iława wschód
    • zbór Iława zachód[140]
  • Punkt spotkań ruchu New Age[141]

Sport i rekreacja[edytuj]

Memoriał Huberta Wagnera 18 sierpnia 2005 r. w hali sportowo-widowiskowej

Iława jest dużym ośrodkiem sportów wodnych. W mieście działa wiele przystani jachtowych i wypożyczalni sprzętu wodnego. Mieszkańcy mogą korzystać również z wypożyczalni rowerów i znajdujących się w okolicy miasta ośrodków jeździeckich. Miasto posiada stadion sportowy, halę widowiskowo sportowa (odbywały się tu mecze międzypaństwowe reprezentacji Polski w tenisie stołowym, piłce ręcznej i siatkówce), basen sportowy(Centrum Rekreacyjno-Sportowe) i 3 baseny rekreacyjne (CRS, GH Tiffi, Pensjonat Willa Cosmos), kręgielnię, tor do ekstremalnej jazdy rowerowej Pumtrack, miasteczko ruchu drogowego, 2 plaże strzeżone, 3 boiska Orlik, tor motocrossowo-rowerowo-przeprawowy, strzelnicę leśną, tor wioślarski, pole do mini-golfa a także kilka siłowni[142]W grodzie nad Jeziorakiem odbył się pierwszy na Warmii i Mazurach mecz reprezentacji Polski w piłce nożnej - Polska-Łotwa (1992 r.)[143]. W Iławie prężnie działa Iławskie Centrum Sportu Turystyki i Rekreacji, które wspiera działalność różnych sekcji sportowych.

Kluby sportowe[edytuj]

  • ITS Jeziorak - piłka nożna, taekwondo, boks, kick-boxing, piłka ręczna, tenis stołowy[144][145]
  • MKS Zryw-Volley – siatkówka, siatkówka plażowa[146]
  • Klub Wioślarski Wir – wioślarstwo[147]
  • UKS Mały Jeziorak – piłka nożna, lekkoatletyka[148]
  • UKS Gracja – taniec sportowy i towarzyski[149]
  • Międzyszkolny Ośrodek Sportowy – żeglarstwo[150]
  • TTZ – tenis ziemny[151]
  • Sekcja Judo – judo[152]
  • Arrachion – mieszane sztuki walki MMA[153]
  • Drakens – smocze łodzie[154]
  • Bicykl – kolarstwo[155]
  • Akademia Aikido Kidokan Dojo– sztuki walki aikido[156]
  • SSP Orka – pływanie[157]
  • Strzelecki Klub Sportowy TIG – strzelectwo[158]
  • IKSKFiTNiS Morena – warcaby, brydż, kajakarstwo, strzelectwo, kręglarstwo[159]
  • Iławski Klub Kyokushin Karate – karate[160]
  • UKS Bats – futbol amerykański[161]
  • Wędkarski Klub Sportowy Cupido – wędkarstwo[162]
  • Iławskie Stowarzyszenie Miłośników Jazdy Terenowej Kobra - motocross, jazda quadami, jazda samochodami terenowymi[163]
  • Kolejowy Warmińsko-Mazurski Klub Żeglarski Dym – żeglarstwo[164]
  • Iława Basketball – koszykówka[165]
  • Sparta – sztuki walki krav maga[166]
  • Klub Płetwonurkowy (przy PSP) – nurkowanie[167]
  • Liga Obrony Kraju – modelarstwo[168]

Cykliczne imprezy sportowo-rekreacyjne[edytuj]

  • Ogólnopolski turniej koszykówki „Broken Ball”[169]
  • Iławski Bieg Na Dychę „O Puchar BRICOMARCHE”
  • Maraton Pływacki wokół jeziora Mały Jeziorak
  • Mistrzostwa Polski Kolejarzy w piłce nożnej
  • Otwarcie sezonu motocyklowego
  • Ogólnopolska Wystawa Modeli 1/87
  • Ogólnopolskie Regaty Smoczych Łodzi „O Złote Wiosło Jezioraka”
  • Cykl turniejów w siatkówce plażowej „Lato z Beach Volley”
  • Ogólnopolskie Regaty Oldbojów w klasie Optymist „Yellow Cup”
  • Regaty Pucharu Polski Jachtów Kabinowych „O Żeglarski Puchar Iławy”
  • Ogólnopolskie Zawody Wędkarskie „Ukleja”
  • Półmaraton La Rive im. A.Gierszewskiego
  • Ogólnopolski Turniej Tańca Sportowego „O Puchar Jesieni”
  • Ogólnopolskie Regaty Turystyczne „O Błękitną Wstęgę Jezioraka”
  • IPB Nocny Bieg Na 5km
  • Iławskie Targi Sportu[170]

Harcerstwo[edytuj]

  • V LGDH „InVictus”[171]
  • 16 IGDH „Burza”
  • 20 IGDH „Żywioły”
  • 34 IDH „Błyskawica”
  • 25 LDSH im.Phm. Bronisława Grzymowicza
  • 94 IWDW „Łatwopalni”
  • 134 IDW „Flakara”
  • 9 IDW „Kruk”
  • 18 GDH im.Szarych Szeregów
  • 65 IWDH „Piorun”

Turystyka[edytuj]

Miasto posiada dwa punkty całorocznej informacji turystycznej ( w Ratuszu Miejskim, w Porcie Iława).[172]W Ratuszu Miejskim znajduje się punkt widokowy z którego można podziwiać panoramę miasta [173]. Miasto ma dobrą bazę noclegową: Hotel Grand Hotel Tiffi(*****), Hotel Stary Tartak(****), Hotel Karczma Łabędź(***), Hotel Port 110(***), Hotel Kormoran(**)i Zajazd Wielka Żuława, Hotel&Tawerna Kaper, a także wiele pensjonatów, ośrodków wypoczynkowych i pokoi gościnnych[174]

Szlaki turystyczne[edytuj]

Szlaki turystyczne przechodzące przez miasto[175]:

Szlaki piesze[edytuj]

  • Szlak żółty (12,5 km) – IŁAWA – Jezioro Łeckie – Jezioro Czerwone – Katarzynki – Ostrów – Jezioro Radomno[176]
  • Szlak zielony, tzw. napoleoński (dł. 41,3 km) – Kamieniec – Jezioro Czerwica – Piotrkowo – Szymbark – IŁAWA
  • Szlak żółty (dł. 28,3 km) – IŁAWA – Szałkowo – Tynwałd – Frednowy – Wiewiórka – Samborowo
  • Szlak niebieski (dł. 26 km) – IŁAWA – Sarnówek – Zatoka Widłągi – Rożek – Siemiany
  • Szlak hist.-przyrodniczy (36 km) – IŁAWA – J. Silm – Kamionka – Szymbark – Stawki – Gardzień – Piotrkowo – Januszewo – J. Merynos – Olbrachtowo – Kamieniec
  • Szlak tzw. na staropruskich i krzyżackich szlakach (dł. 16 km) – IŁAWA – Kamionka – Szymbark – Starzykowo – Gardzień
  • Szlak tzw. w drodze do Golbetina (dł. 16 km) – IŁAWA – Kamień Duży – Windyki – Wola Kamieńska – Tynwałd – Wilczany Tynwałd – Makowo

Ścieżki dydaktyczne[edytuj]

  • Ścieżka dydaktyczna (dł. 1,5 km) – IŁAWA – Jezioro Silm – IŁAWA[177]
  • Ścieżka dydaktyczna (4,5 km) – Jeziorno – Jezioro Jasne – Jezioro Czarne – Jeziorno

Szlaki rowerowe[edytuj]

  • Szlak czerwony (dł. 60 km) – (1) IŁAWA – Dziarny – Gromoty – Rudzienice – Tynwałd – Jezierzyce, (2) IŁAWA – Wikielec – Karaś – Wonna – Trupel – Kisielice
  • Szlak niebieski (dł. 60 km) – IŁAWA – Szałkowo – Jażdżówki – Miłomłyn – Karnity – Zalewo[178]
  • Szlak zielony (dł. 137 km) – IŁAWA – Kamionka – Ząbrowo – Szymbark – Siemiany – Zalewo – wzdłuż Kanału Elbląskiego – Elbląg
  • Szlak żółty (dł. 131 km) – Goryń – Kisielice – Susz – Kamieniec – Zalewo – wzdłuż Kanału Elbląskiego – Elbląg

Szlaki kajakowe[edytuj]

  • Szlak kajakowy im. Jana Pawła II – Ostróda – Miłomłyn – Siemiany – Gizerek – IŁAWA[179]
  • Szlak kajakowy Stare Jabłonki – Miłomłyn – IŁAWA (dł. 63,4 km) – Stare Jabłonki – J. Szeląg M. – J. Szeląg W. – J. Pauzeńskie – Ostróda – J. Drwęckie – K. Elbląski – Miłomłyn – K. Iławski – J. Jeziorak – Chmielówka – Makowo – Szałkowo – IŁAWA
  • Szlak kajakowy IŁAWA – Stare Jabłonki (dł. 73,3 km) – IŁAWA – Iławka – Drwęca – J. Drwęckie – Ostróda – J. Pauzeńskie – J. Szeląg W.i M. – S. Jabłonki
  • Szlak kajakowy IŁAWA – IŁAWA (dł. 136,7 km) – Rz. Iławka – Rz. Drwęca – J. Drwęckie – Ostróda – J. Szeląg Wielki – J. Szeląg M.- Stare

Jabłonki – K. Elbląski – Miłomłyn – K. Iławski – J. Dauby – J. Jeziorak – IŁAWA

  • Szlak kajakowy tzw. pętla toruńska (dł. 483 km) – IŁAWA – Iławka – Drwęca – Toruń – Bratian – NML – Kurzętnik – Brodnica – Golub -Dobrzyń – Lubicz – Toruń – Wisła – Elbląg – Chełmno – Świecie – Grudziądz – Gniew – Biała Góra – Rz. Nogat – Malbork – K. Jagieloński – Elbląg – K. Elbląski – Jeziorak – IŁAWA

Szlaki żeglarskie[edytuj]

  • Szlak Kanału Iławskiego i Elbląskiego – IŁAWA – Makowo – Zatoka Kraga – Jezioro Dauby – Jezioro Karnickie – Miłomłyn – K. Elbląski – J. Drwęckie[180]
  • Szlak Jeziora Jeziorak i Płaskiego – IŁAWA – Siemiany – Jerzwałd
  • Szlak Jeziora Jeziorak i Ewingi – IŁAWA – Siemiany – Matyty – Dobrzyki – Zalewo
  • Szlak Kanału Iławskiego i Kanału Elbląskiego – IŁAWA – Makowo – Zat. Kraga – K. Iławski – Miłomłyn – K. Elbląski – Elbląg – Suchacz

Osiedla[edytuj]

  • Stare Miasto[181]
  • Centrum
  • Ostródzkie
  • Piastowskie
  • Młodych
  • Kormoran
  • Lipowy Dwór
  • Gajerek
  • Podleśne
  • XXX-lecia
  • Dzielnica Przemysłowa
  • Lubawskie
  • Kopernika
  • Nowy Świat[182]
  • Słoneczne
  • Marina Iława[183]
  • Wojska Polskiego
  • Wyspa Wielka Żuława

Miasta partnerskie[edytuj]

Miasto Kraj Data podpisania umowy
 Gargždai  Litwa 30.05.1998
 Herborn  Niemcy 21.11.1998
 Tholen  Holandia 1.06.1994

Gargżdai – współpraca zaczęła się w 1997 roku po Warszawskim Forum Samorządowym. 30 maja 1998 roku w Gargżdai podpisano umowę o współpracy i przyjaźni. 18 czerwca Rada Rejonu Kłajpedy ratyfikowała umowę.5 czerwca 2001 roku została podpisana nowa umowa o współpracy która bezterminowo ustaliła rady partnerstwa

Płaszczyzny współpracy:

  • organizacja wspólnych przedsięwzięć w dziedzinie kultury, sportu, rekreacji i oświaty
  • integracja młodzieży
  • wymiana doświadczeń w dziedzinie ochrony zdrowia

Herborn – Współpraca rozpoczęła się dzięki inicjatywie Dyrektora gimnazjum Herborn Hartmuta Oehlenschlagera w 1993 roku. 21 listopada 1998 roku Iława i Herborn podpisały umowę partnerską

Płaszczyzny współpracy:

  • organizacja wspólnych przedsięwzięć w dziedzinie kultury, sportu i rekreacji
  • wymiana wiedzy i doświadczeń w zakresie ochrony środowiska
  • integracja młodzieży

Tholen – Umowa partnerska z gminą Tholen została podpisana w 1994 roku.

Płaszczyzny współpracy:

  • opieka zdrowotna, opieka nad osobami starszymi i niepełnosprawnymi
  • sport, kultura, oświata, rekreacja, turystyka
  • wspólna realizacja projektów tematycznych
  • wymiana wiedzy i doświadczeń w dziedzinach dotyczących administracji[184]

Honorowi obywatele Iławy[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Ilawa, w oparciu o dane GUS.
  2. moniter-inwestycji.pl.
  3. http://www.podomega.pl/index.php/sklep/item/184-jeziorak-najd%C5%82u%C5%BCsze-jezioro-w-polsce.
  4. https://www.geocaching.com/geocache/GC6G220_rzeka-tynwald?guid=9958b036-5a6a-48d9-bbf2-61522373c17b
  5. http://mojemazury.pl/152567,Ilawa-Wielka-Zulawa-najwieksza-srodladowa-wyspa-w-Polsce.html#axzz4PLnNWSZS.
  6. http://mapa.targeo.pl/prom-na-wyspe-wielka-zulawa-chodkiewicza-jana-karola-hetm-ilawa~4695689/prom/adres
  7. http://www.mazurytravel.com.pl/rekreacja/ilawa
  8. http://www.eholiday.pl/noclegi-hl8168.html.
  9. http://tlokowisko.obitur.pl/.
  10. http://www.polskieszlaki.pl/ilawa.html.
  11. http://mojemazury.pl/151851,Ilawa-na-starych-pocztowkach.html#axzz4RKSY7XN8
  12. http://mojemazury.pl/281621,Szkola-Kapitanow-na-jeziorze-Slim-pod-Ilawa.html#axzz4SBZhkekN
  13. http://www.edupedia.pl/words/index/show/567864_slownik_nazw_geograficznych-ilawa.html.
  14. 2009 r.. „Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym”, 2009-08-20. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  15. http://ine.eko.org.pl/index_areas.php?rek=42
  16. http://mojemazury.pl/151851,Ilawa-na-starych-pocztowkach.html#axzz4PhoNBGeD.
  17. http://www.castlesofpoland.com/prusy/ilaw_hist.htm.
  18. http://www.kurier-ilawski.pl/czytaj/Ilawianin-chcial-zabic-Hitlera/1624
  19. http://www.ilawasprzedlat.pl/2015/10/08/ilawianie-na-frontach-ii-wojny-swiatowej/
  20. http://www.ilawasprzedlat.pl/2015/10/08/ilawianie-na-frontach-ii-wojny-swiatowej/
  21. http://www.ilawasprzedlat.pl/2015/10/08/ilawianie-na-frontach-ii-wojny-swiatowej/
  22. http://www.ilawasprzedlat.pl/2015/10/08/ilawianie-na-frontach-ii-wojny-swiatowej/
  23. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  24. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo warmińsko-mazurskie. 30 września 2016; 3 miesiące temu. [dostęp 2015-10-05]. s. 62.
  25. Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  26. http://www.pup.ilawa.pl/img/Pliki%202016/statystyka%20lokalna/STOPA%20BEZR.%20W%20VIII.2016r.pdf.
  27. http://www.pks-ilawa.pl/.
  28. http://www.zkm.ilawa.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=17&Itemid=30.
  29. http://krisbus.ubf.pl/readarticle.php?article_id=7.
  30. http://www.pks-ilawa.pl/.
  31. http://olsztyn.wyborcza.pl/olsztyn/1,48726,17087103,Pendolino_i_Mazury__Sprawdzamy__jak_sie_nim_przejechac.html
  32. http://www.polskaatrakcyjna.pl/atrakcja/rejs-tramwajem-wodnym-ilavia?page=14.
  33. http://www.zegluga.com.pl/oferta/jezioro-jeziorak-rejs-spacerowy-11.html.
  34. http://mapa.targeo.pl/prom-na-wyspe-wielka-zulawa-ilawa~4695689/prom/adres.
  35. http://ilawa.wm.pl/378416,Technologiczny-rodzynek-w-szpitalu-Sprawdzamy-co-slychac-na-budowie-ladowiska-dla-smiglowcow.html#axzz4OmUyUwOm.
  36. § 4. Statut Miasta Iławy (Dz. Urz. Woj. Warmińsko-Mazurskiego z 2003 r., Nr 81, poz. 1176).
  37. http://www.ickilawa.pl/.
  38. http://www.nocowanie.pl/osiedlowy_dom_kultury,152087.html.
  39. http://www.smpraca.ilawa.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=22&Itemid=18.
  40. http://ilawa.wm.pl/241166,Nowa-swietlica-na-osiedlu-Lubawskim.html#axzz4OmUyUwOm.
  41. http://ilawa.wm.pl/241166,Nowa-swietlica-na-osiedlu-Lubawskim.html#axzz4OmUyUwOm.
  42. http://msp.money.pl/baza-firm/szkolny-osrodek-kultury-zespolu-szkol-im-bohaterow-wrzesnia-1939-r-ilawa-a108465.html.
  43. http://www.mops.ilawa.pl/osrodki-wsparcia/mlodziezowy-klub-integracji-spolecznej/159.html
  44. http://gazetaolsztynska.pl/search/index/s/Zwi%C4%85zek+Ukrai%C5%84c%C3%B3w+w+Polsce/portal/0/page/4
  45. http://www.audiowizualni.pl/index.php/dystrybucja-filmu/kino/siec-kin-studyjnych-i-lokalnych/kina-lokalne/3201-pasja-ilawa.
  46. http://eilawski.pl/letnia-podroz-filmowa-ilawskie-kino-na-walizkach/
  47. http://leksykonkultury.ceik.eu/index.php/Og%C3%B3lnopolski_Przegl%C4%85d_Teatr%C3%B3w_Amatorskich_-_P%C5%82o%C5%9Bnickie_Lato_Teatralne_2006.
  48. https://www.facebook.com/Orkiestra-D%C4%99ta-I%C5%82awa-203585219662656/.
  49. http://camerata-ilawa.eu/.
  50. https://www.facebook.com/ilawagospelsingers/.
  51. https://www.facebook.com/pg/The-GOOD-TIMES-147801782336373/about/?ref=page_internal.
  52. http://ilawa.wm.pl/273184,Przyspieszony-Dzien-Dziecka-w-Ilawie-zobacz-zdjecia-z-imprez.html#axzz4P92GfTg6.
  53. http://blues-station.pl/.
  54. https://www.facebook.com/tripwireofficial/?fref=ts.
  55. http://ilawa.wm.pl/280269,Uczniowie-z-grupy-Volver-pokochali-teatr.html#axzz4OmUyUwOm.
  56. https://www.facebook.com/Positive-For-Progress-389316003383/.
  57. http://www.kurier-ilawski.pl/czytaj/Tancerze-SNAPPY-w-akcji/4496.
  58. https://www.facebook.com/Transporter-157398764610862/.
  59. http://muzyczna-ilawa.manifo.com/zespoly.
  60. https://www.facebook.com/Old-and-Young-431391530284504/.
  61. http://www.uwm.edu.pl/ws/artykul/36/dr-hab-honorata-cybula-prof-uwm.html.
  62. https://www.facebook.com/pg/szumkot/about/?ref=page_internal.
  63. https://www.facebook.com/hymenofficial?fref=nf.
  64. http://warszawa.naszemiasto.pl/archiwum/ilawa-mlodzi-aktorzy-na-scene,261245,art,t,id,tm.html.
  65. http://muzyczna-ilawa.manifo.com/zespoly.
  66. https://www.facebook.com/misswhitepl?fref=pb&hc_location=profile_browser.
  67. http://muzyczna-ilawa.manifo.com/szwindel.
  68. https://www.facebook.com/Sztywny-rumpel-461351830658662/.
  69. http://muzyczna-ilawa.manifo.com/zespoly.
  70. https://portal.abczdrowie.pl/imprezy-w-ilawie.
  71. http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/3887,ilawa-w-rytmie-jazzu.html.
  72. https://portal.abczdrowie.pl/imprezy-w-ilawie.
  73. https://portal.abczdrowie.pl/imprezy-w-ilawie.
  74. https://portal.abczdrowie.pl/imprezy-w-ilawie.
  75. https://portal.abczdrowie.pl/imprezy-w-ilawie.
  76. http://www.ickilawa.pl/park-jam-2-ilawa-2016-17-18-czerwca-warsztaty/.
  77. http://ilawa.wm.pl/278716,Imprezy-rozpoczely-Broken-Ball-2015-zobacz-zdjecia-z-Loft-66-i-Iowa-Music-Bar.html#axzz4OmUyUwOm.
  78. http://ilawa.wm.pl/378337,VIII-Festiwal-Krainy-Kanalu-Elblaskiego-2016-odbedzie-sie-w-Ilawie.html#axzz4Q0VzeUVm
  79. http://www.ickilawa.pl/najwazniejsze-imprezy/.
  80. http://biblioteka.ilawa.pl/.
  81. http://biblioteka.ilawa.pl/filia-nr-2.
  82. http://www.pcre.ilawa.pl/pbp.html.
  83. http://adresy.com/warminsko-mazurska,biblioteka,pedagogiczna,im,karola,wojtyly,w,elblagu,-,filia,ilawa,ilawa,kosciuszki,33a,KWkCAClpAgA.html.
  84. http://www.ilawasprzedlat.pl/.
  85. http://www.it-ilawa.pl/atrakcje/ilawa.html.
  86. http://www.it-ilawa.pl/atrakcje/ilawa.html.
  87. http://www.it-ilawa.pl/atrakcje/ilawa.html.
  88. http://www.it-ilawa.pl/atrakcje/ilawa.html.
  89. http://www.it-ilawa.pl/atrakcje/ilawa.html.
  90. http://www.it-ilawa.pl/atrakcje/ilawa.html.
  91. http://ilawa.wm.pl/217950,ICK-zaprasza-na-wystawe-malarstwa-Jacka-Kosminskiego.html#axzz4OmUyUwOm.
  92. http://www.koncertomania.pl/14534-koncerty-iowa-music-bar-ilawa.html.
  93. http://ilawa.wm.pl/88648-376538,Opcja-nowy-stary-pub-w-Ilawie-przy-ul-Grunwaldzkiej-13,2353462.html.
  94. https://www.facebook.com/biesiadylesnailawa/about/.
  95. http://www.grandhotel.tiffi.com/pl/hotel/atrakcje/.
  96. http://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Panorama_Regionu.
  97. http://polskaprasa.cba.pl/tytuly/powiat_ilawski.html.
  98. http://parkikrajobrazowewarmiimazur.pl/pojezierzailawskiego/dolne_menu-zabawy_dla_dzieci.html
  99. https://www.rpo.gov.pl/sites/default/files/Wyci%C4%85g%20-%20ZK%20I%C5%82awa%202013.pdf.
  100. http://www.bratalbert.ilawa.pl/index.php/albertowka.
  101. https://www.facebook.com/radioilawa/.
  102. http://radio.nadaje.com/pl/stations/radio-stations/station/1542/
  103. http://www.emsoft.strefa.pl/rad_s4.htm
  104. http://jezioraktv2.futbolowo.pl/news/article/witam-na-stronie-jeziorak-tv.
  105. http://www.bisnode.pl/firma/?id=3076932&nazwa=WIMAX_MAZURY_SP_Z_O_O
  106. http://www.ilawa.pl/page/.
  107. http://ilawa.wm.pl/.
  108. http://eilawski.pl/.
  109. http://www.ilawa24.pl/.
  110. http://www.ilawaonline.pl/.
  111. http://www.powiat-ilawski.pl/.
  112. http://ilawa.naszemiasto.pl/.
  113. http://www.infoilawa.pl/.
  114. Szlakiem filmowym: Iława i Gniazdo.
  115. Pan Samochodzik na Mazurach Zachodnich – fragmenty powieści odnoszące się do pobytu bohatera w Iławie i Ostródzie.
  116. http://www.czarterjachtu.pl/jeziorak/ludzie.html.
  117. http://www.filmpolski.pl/fp/index.php?film=4217550.
  118. http://www.polskawliczbach.pl/Ilawa
  119. https://www.google.pl/?gws_rd=ssl#q=%C5%BC%C5%82obek%20i%C5%82awa&tbs=lf:1,lf_ui:2,lf_pqs:EAE&rflfq=1&rlha=0&rllag=53595876,19562515,1140&tbm=lcl&rldimm=5222662973671529440&rlfi=hd:;si:5222662973671529440.
  120. http://www.przedszkola.edu.pl/ilawa,przedszkola.html.
  121. http://majka.fundacjawm.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=78&Itemid=485.
  122. http://www.zpswilawa.witrynaszkolna.pl/strona=o_nas
  123. http://centrumksztalceniaustawicznegonr1wi.szkolnictwa.pl/
  124. http://centrumksztalceniaustawicznegonr1wi.szkolnictwa.pl/
  125. https://www.facebook.com/I%C5%82awa-Szko%C5%82a-Policealna-i-Liceum-dla-Doros%C5%82ych-Eduma-269429096574237/.
  126. https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=I%C5%82awa&action=edit&section=47.
  127. http://centrum-muzyki-agnieszka-panasiuk.opiniepraca.pl/
  128. http://ilawa.wm.pl/273184,Przyspieszony-Dzien-Dziecka-w-Ilawie-zobacz-zdjecia-z-imprez.html#axzz4P92GfTg6.
  129. http://www.schoolius.com/school/905498396181043/Szko%C5%82a+Ta%C5%84ca+i+Akrobatyki+SPINEL.
  130. http://www.drobotkodance.ecom.net.pl/.
  131. http://ilawatv.pl/zapisz-sie-do-szkoly-tanca-snappy/.
  132. http://www.invisiblemanstudio.pl/animacje-i-pokazy-cyrkowe.html.
  133. http://socjologia.amu.edu.pl/isoc/aboutme.php?user_id=23
  134. https://translate.google.pl/translate?hl=pl&sl=es&u=https://www.ecured.cu/Richard_Altmann&prev=search
  135. http://www.obn.olsztyn.pl/index1.php?id=kontakt/zyciorysy/szczepanski/index
  136. http://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Emil_von_Behring
  137. http://www.ostroda.luteranie.pl/index.php/kim-jestesmy/ewangelicy-w-ilawie.html.
  138. http://kzilawa.blogspot.com/p/adres-i-tel.html.
  139. https://adwent.pl/kontakt/zbory/.
  140. http://pl.swiadkowiejehowy.wikia.com/wiki/%C5%9Awiadkowie_Jehowy_w_wojew%C3%B3dztwie_warmi%C5%84sko-mazurskim.
  141. http://religie.wiara.pl/doc/472350.New-Age-w-Polsce.
  142. http://www.it-ilawa.pl/atrakcje/ilawa.html
  143. http://www.hppn.pl/reprezentacja/mecze/rok-1992/216,Polska-Lotwa-18-11-1992-mecz-towarzyski
  144. http://www.jeziorakilawa.pl/.
  145. http://ilawa.wm.pl/83683-347001,Trening-boksu-i-kick-boxingu-w-ITR-Jeziorak-Ilawa-3132016,2185184.html.
  146. http://www.zryw-volley.com/.
  147. https://mojepanstwo.pl/klub-wioslarski-wir.
  148. http://www.malyjeziorak.pl/o_nas.htm.
  149. http://www.gracja.ilawa.pl/?page_id=55.
  150. http://www.mosilawa.pl/index.php/o-nas.
  151. http://korty-ilawa.pl/index.php/g-o-nas.
  152. http://www.osrodek.ilawa.pl/index.php/component/content/article/78-aktualnosci/154-ilawskie-targi-sportu.
  153. http://www.osrodek.ilawa.pl/index.php/component/content/article/78-aktualnosci/154-ilawskie-targi-sportu.
  154. http://www.osrodek.ilawa.pl/index.php/component/content/article/78-aktualnosci/154-ilawskie-targi-sportu.
  155. http://www.osrodek.ilawa.pl/index.php/component/content/article/78-aktualnosci/154-ilawskie-targi-sportu.
  156. http://www.infoilawa.pl/aktualnosci/item/6561-aikido.
  157. http://www.basen-orka.cba.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=9&Itemid=13.
  158. http://www.tig.fora.pl/.
  159. http://prawo.money.pl/bazy-teleadresowe/opp/ilawski;klub;sportu;kultury;fizycznej;i;turystyki;niewidomych;i;slabowidzacych;morena,ilawa,organizacja,8793,135.html.
  160. http://karate.ilawa.pl/strona-glowna.
  161. https://www.facebook.com/I%C5%82awa-Bats-708815369138811/.
  162. http://www.krs-online.com.pl/wedkarski-klub-sportowy-cupido-krs-258728.html.
  163. https://www.facebook.com/I%C5%82awskie-Stowarzyszenie-Mi%C5%82o%C5%9Bnik%C3%B3w-Jazdy-Terenowej-Kobra-704654429566382/.
  164. https://www.facebook.com/klubdym/.
  165. https://www.facebook.com/ilawabasketball/
  166. http://www.sparta-kravmaga.pl/ODDZIALY.
  167. http://lok.org.pl/zarzady-wojewodzkie/olsztyn,30/onas.
  168. http://lok.org.pl/zarzady-wojewodzkie/olsztyn,30/onas.
  169. http://www.sport-ilawa.pl/index.php/kalendarz-imprez.
  170. http://gazetaolsztynska.pl/search/index/s/I%C5%82awskie+Centrum+Kultury/portal/0/page/3.
  171. http://ilawa.zhp.pl/.
  172. http://www.pieknywschod.pl/pl/informacje-turystyczne/23-informacje-turystyczne/5343-ilawa
  173. http://www.ilawa.pl/page/82,Biuro-Informacji-Turystycznej.html
  174. http://www.indexfirm.pl/gablota/miasto/2195/ILAWA.
  175. Na podstawie oficjalnej strony internetowej miasta.
  176. http://www.it-ilawa.pl/szlaki/piesze.html.
  177. http://www.it-ilawa.pl/szlaki/piesze.html.
  178. http://www.it-ilawa.pl/szlaki/piesze.html.
  179. http://www.szlaki.mazury.pl/szlaki-powiat-ilawski.
  180. http://www.szlaki.mazury.pl/szlaki-powiat-ilawski.
  181. http://www.wikiwand.com/pl/Kategoria:Dzielnice_i_osiedla_I%C5%82awy.
  182. http://www.ekobud.ostroda.pl/sprzedaz_mieszkan/osiedle-mieszkaniowe-nowy-swiat.
  183. http://ilawa.wm.pl/315920,Na-cyplu-po-Czapli-w-Ilawie-powstana-luksusowe-apartamentowce.html#axzz4P92GfTg6.
  184. http://www.ilawa.pl/page/77,Miasta-partnerskie.html.
  185. http://www.ilawa.pl/page/74,Honorowi-obywatele.html.
  186. http://www.infoilawa.pl/aktualnosci/item/6191-prof-bronislaw-jastrzebski-odebral-statuetke-honorowego-obywatela-ilawy-zdjecia.
  187. http://www.infoilawa.pl/aktualnosci/item/2833-zasluzeni-dla-ilawy-zaszczytne-grono-znow-sie-powieksza-i-to-dosc-znacznie.

Linki zewnętrzne[edytuj]