Julian Marchlewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Julian Marchlewski
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 17 maja 1866
Włocławek, Królestwo Polskie
Data i miejsce śmierci 22 marca 1925
Bogliasco, Królestwo Włoch
Zawód prawnik, ekonomista, politolog, wydawca, polityk
Narodowość polska
Tytuł naukowy doktor
Julian Marchlewski w składzie Polrewkomu, początek sierpnia 1920. Obok niego: Feliks Dzierżyński, Feliks Kon
Grób Juliana Marchlewskiego na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach

Julian Baltazar Józef Marchlewski, ps. Karski, Kujawski, Baltazar z Kujaw, J. K., Johannes Kaempfer (ur. 17 maja 1866 we Włocławku, zm. 22 marca 1925 w Bogliasco k. Nervi) – działacz polskiego i międzynarodowego rewolucyjnego ruchu robotniczego i komunistycznego, współzałożyciel Związku Robotników Polskich i Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy, działacz lewego skrzydła SPD, jeden z przywódców Związku Spartakusa, współtwórca Kominternu (Międzynarodówki Komunistycznej), przewodniczący Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski. Redaktor prasy socjalistycznej, publicysta i wydawca.

Życiorys[edytuj]

Syn Józefa Franciszka (1830–1907) i Augusty Rückersfeldt (1836–1918). Ojciec, pochodzący z szlachty zagrodowej z okolic Grudziądza, w latach pięćdziesiątych XIX w. zamieszkał we Włocławku, gdzie początkowo dorobił się znacznej fortuny jako kupiec zbożowy, później, jeszcze w dzieciństwie Juliana, zubożał i został właścicielem hotelu Pod Trzema Koronami. Matka pochodziła z westfalskiej rodziny oficersko-urzędniczej i przyjechała do Włocławka jako guwernantka. Dom Marchlewskich był dwujęzyczny – ojciec zwracał się do dzieci po polsku, matka najczęściej po niemiecku.

Na początku lat osiemdziesiątych XIX wieku matka z dziećmi przeniosła się do Warszawy, ojciec zamieszkał we wsi Czerniewice, gdzie jako oficjalista pracował w przedsiębiorstwie handlu zbożem należącym do szwagra. Przesyłał niewielkie dochody rodzinie do Warszawy, rodzeństwo Marchlewskich musiało jednak wcześnie zarabiać na swe utrzymanie.

Julian ukończył 3 klasy gimnazjum we Włocławku, wstąpił do klasy czwartej już w warszawskim sześcioklasowym gimnazjum realnym. Środki na kształcenie czerpał z korepetycji. W latach 1884–1885 należał do tajnego gimnazjalnego kółka marksistowskiego powiązanego z partią „Proletariat”. W 1887 rozpoczął w Warszawie pracę zawodową początkowo jako praktykant, następnie jako wykwalifikowany farbiarz. Współzałożyciel w 1889 Związku Robotników Polskich. Od listopada 1891 do listopada 1892 więziony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej[1], uwolniony za kaucją, wyjechał do Szwajcarii, gdzie wstąpił na Wydział Prawa Uniwersytetu w Zurichu. W 1896 uzyskał stopień naukowy doktora na podstawie dysertacji Der Physiokratismus in Polen (pol. Fizjokratyzm w Polsce).

W czerwcu 1902 Marchlewski wraz z przyjacielem Aleksandrem Helphandem (Parvusem), założył w Monachium przedsiębiorstwo wydawnicze Dr J. Marchlewski und Co. Verlag Slavischer und Nordischer Literatur. Parvus lokując swe pieniądze stał się właścicielem i kierownikiem firmy, natomiast Marchlewski wziął na siebie planowania wydawnicze, kontakty z autorami, tłumaczami, ilustratorami i drukarniami. Jednym z pierwszych, do których zwrócił się Marchlewski z ofertą wydawniczą, był Stefan Żeromski – wydał jego Popioły w oryginale i przekładzie niemieckim, Rozdziobią nas kruki, wrony w przekładzie. Korespondował również z Kazimierzem Przerwą-Tetmajerem i Maksimem Gorkim. Utrzymywał także kontakty z księgarzami zachodnimi i polskimi: Gebethnerem i Wolffem w Warszawie, Bernardem Połonieckim we Lwowie. W latach 1903–1904 Marchlewski wydał ok. 50 tytułów, głównie w języku niemieckim, polskim i rosyjskim.

Wraz z wybuchem rewolucji 1905 roku Parvus rzucił się w wir polityki, przestając interesować się wydawnictwem[a]. Wyjechał do Rosji i pozostawił Marchlewskiego z nieuregulowanymi płatnościami. 6 grudnia 1905 Wydawnictwo zostało zlikwidowane – przejęła je firma Etzold und Co.

Był członkiem Zarządu Głównego Socjaldemokracji Królestwa Polskiego, później przywódcą i głównym – obok Róży Luksemburg – ideologiem SDKPiL. Redagował czasopisma „Czerwony Sztandar”, „Przegląd Socjalistyczny” oraz „Sprawę Robotniczą”. Uczestnik rewolucji 1905–1907. Od grudnia 1906 do lutego 1907 więziony w twierdzy modlińskiej[1]. Po rewolucji przebywał w Cesarstwie Niemieckim, gdzie przyłączył się do lewego skrzydła SPD.

W 1918 zdecydowanie sprzeciwiał się odzyskaniu przez Polskę niepodległości, uważając, że jedynym sposobem rozwiązania kwestii narodowej jest przeprowadzenie rewolucji socjalistycznej, oswobadzającej proletariat i narody uciskane spod panowania mocarstw światowych - zarówno militarnego, jak i ekonomicznego. W 1919 współtwórca Kominternu (Międzynarodówki Komunistycznej), 1920 postawiony przez Lenina na czele Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski w Białymstoku[2]. Od 1922 pierwszy rektor Komunistycznego Uniwersytetu Mniejszości Narodowych Zachodu w Moskwie, przewodniczący Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom (MOPR). Przygotował program RKP(b) w zakresie dotyczącym rolnictwa. Od drugiej połowy 1923 nasilająca się choroba nerek coraz częściej wyłączała go z czynnego życia. W 1924 leczył się na Krymie. W grudniu wyjechał do Włoch, gdzie zmarł w trakcie pobytu wczasowego. W 1950 urna z jego prochami została złożona do grobowca na Powązkach Wojskowych w Warszawie.

Był starszym bratem Leona Marchlewskiego i ojcem Zofii Marchlewskiej.

Wybrane publikacje książkowe[edytuj]

Autor publikacji naukowych i ideologicznych.

  • J.B. Marchlewski, Fizjokratyzm w dawnej Polsce, Warszawa 1897.
  • J.B. Marchlewski, Stosunki społeczno-ekonomiczne pod panowaniem pruskim, Lwów – Warszawa 1903 (dostępna kopia cyfrowa)
  • J.B. Marchlewski, Duma carska i bezprawie wyborcze, Warszawa 1906 (dostępna kopia cyfrowa; książka wydana pod pseudonimem J. Karski)
  • J.B. Marchlewski, Ekonomia polityczna. Czym jest i czego uczy, Warszawa 1907 (dostępna kopia cyfrowa)
  • J.B. Marchlewski, Antysemityzm a robotnicy, Chicago 1913 (dostępna kopia cyfrowa wydania krajowego z 1920)
  • J.B. Marchlewski, Wspomnienia z dzieciństwa. Szkice literackie. Listy z Japonii, Moskwa 1928 (dostępna kopia cyfrowa)
  • J.B. Marchlewski, Pisma wybrane, Tomy I-II, Wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1952 (Tom I) i 1956 (Tom II) (wydanie powojenne dzieł Marchlewskiego)

Upamiętnienie[edytuj]

Po śmierci Marchlewskiego jego imieniem nazwano polski obwód autonomiczny na Ukrainie (tzw. Marchlewszczyzna), miasto w tym obwodzie (Marchlewsk, obecnie ponownie Dołbysz) oraz Komunistyczny Uniwersytet Mniejszości Narodowych w Moskwie.

Po 1945 roku był patronem wielu ulic (obecne: Aleja Jana Pawła II w Warszawie, ul. Dmowskiego w Gdańsku, Aleja płk. Władysława Beliny-Prażmowskiego w Krakowie), szkół (m.in. Szkoły Partyjnej przy KC PZPR), przedsiębiorstw (m.in. Zakłady Przemysłu Bawełnianego w Łodzi, co miało upamiętniać zatrudnienie Marchlewskiego w tych zakładach w celu prowadzenia działalności socjalistycznej wśród robotników oraz Zakłady Celulozowo-Papiernicze we Włocławku, co miało upamiętniać miejsce urodzenia Marchlewskiego), czy instytucji na terenie Polski (Akademia Medyczna w Białymstoku im. J. Marchlewskiego). Rozkazem Nr 13/MON z dnia 13 kwietnia 1966 roku Minister Obrony Narodowej nadał Bydgoskiemu Pułkowi Obrony Terytorialnej w Grudziądzu imię Juliana Marchlewskiego. W okresie PRL wybito również kilka medali okolicznościowych na cześć Marchlewskiego.

W latach 80. XX wieku, w PRL, zakłady w których pracował, a nazwę nadano po nacjonalizacji (Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Juliana Marchlewskiego Poltex), utraciło człon jego imienia[3].

W 1950 roku jednej z ulic Berlina (wtedy wschodniego) nadano nazwę Marchlewskiego[4].

Uwagi

  1. Parvus był organizatorem eksterytorialnego przejazdu Lenina ze Szwajcarii przez Cesarstwo Niemieckie do Rosji w marcu/kwietniu 1917 i pozostając w neutralnym Sztokholmie pośredniczył w roku 1917 w zagranicznym (niemieckim) finansowaniu partii bolszewików.

Przypisy

  1. a b Stefan Król, Cytadela Warszawska, Warszawa: Książka i Wiedza, 1978, s. 188.
  2. Witold Sienkiewicz, „Niepokonani 1920”, Demart 2010, 2011, ISBN 978-83-7427-587-3.
  3. http://www.manufaktura.com/21/historia
  4. Marchlewskistraße

Bibliografia, linki[edytuj]