Przejdź do zawartości

Socjalizm rynkowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Socjalizm rynkowy – system gospodarczy, który zakłada społeczną własność środków produkcji funkcjonującą w ramach mechanizmów gospodarki rynkowej. W zależności od modelu własność społeczna może przyjmować formę przedsiębiorstw spółdzielczych, własności państwowej lub mieszanych form obejmujących również sektor prywatny[1][2]. W przeciwieństwie do tradycyjnych ⁣planowych gospodarek socjalistycznych, socjalizm rynkowy opiera się na mechanizmach podaży i popytu w procesie alokacji zasobów kapitałowych i środków produkcji[3][4][5].

Cechą charakterystyczną socjalizmu rynkowego jest dążenie do wykorzystania rynkowej sygnalizacji cenowej przy jednoczesnym odejściu od prywatnej własności kapitału produkcyjnego. W zależności od formy organizacyjnej (np. spółdzielnie pracownicze lub przedsiębiorstwa państwowe), zyski mogą być redystrybuowane do pracowników, społeczeństwa jako całości lub wypłacane w formie dywidendy społecznej[6].

Model ten różni się od gospodarki mieszanej przede wszystkim tym, że większość jego modeli zakłada w pełni samoregulujące się systemy, podczas gdy gospodarka mieszana jest modelem częściowo regulowanym[7]. Socjaldemokracja stara się osiągnąć większą stabilność i równość gospodarczą przez narzędzia takie jak podatki, dotacje czy programy socjalne, natomiast socjalizm rynkowy dąży do podobnych celów poprzez zmianę struktury własności i zarządzania przedsiębiorstwami[8].

Choć termin „socjalizm rynkowy” pojawił się dopiero w latach 20. XX wieku w trakcie debaty o rachunku socjalistycznym[9], już wcześniej niektórzy socjaliści, w tym ekonomiści z nurtu ricardiańskiego i filozofowie mutualizmu, postrzegali socjalizm jako naturalną ewolucję zasad klasycznej ekonomii i proponowali tworzenie spółdzielni działających na wolnym rynku. Celem było wyeliminowanie wyzysku przez umożliwienie pracownikom pełnego korzystania z efektów ich pracy oraz likwidacja negatywnych skutków koncentracji własności i bogactwa w rękach wąskiej grupy prywatnych właścicieli[10].

Model Langego, często uznawany za przykład socjalizmu rynkowego, opiera się na planowaniu symulującym mechanizmy rynkowe – centralna rada planowania decyduje o inwestycjach i dobrach kapitałowych, imitując transakcje na rynku czynników produkcji, podczas gdy rynki decydują o podziale pracy i dóbr konsumpcyjnych. Ten system powstał jako odpowiedź na przekonanie ekonomistów socjalistycznych, że gospodarka socjalistyczna nie może opierać się na kalkulacjach w naturalnych jednostkach ani na rozwiązywaniu równań simultanicznych dla koordynacji działań ekonomicznych[9][11].

W praktyce realne próby wprowadzenia gospodarek socjalizmu rynkowego wdrożyły jedynie niektóre z przewidywanych rozwiązań. Mimo to termin ten bywa stosowany do opisania efektów różnych reform liberalizacyjnych w bloku wschodnim, takich jak węgierski Nowy Mechanizm Gospodarczy, gospodarka Jugosławii, Perestrojka, chińskie reformy gospodarcze oraz Nowa Polityka Ekonomiczna Włodzimierza Lenina[12].

Historia teorii

[edytuj | edytuj kod]

Ekonomia klasyczna

[edytuj | edytuj kod]
 Zobacz też: ekonomia klasyczna.

Podstawą teoretyczną socjalizmu rynkowego jest odrzucenie wyzysku wartości dodatkowej charakterystycznego dla innych systemów produkcji. Zwolennicy socjalizmu z rynkiem w roli głównej, tacy jak socjaliści ricardiańscy czy ekonomiści anarchistyczni, popierali wolny rynek połączony z publiczną lub wzajemną własnością środków produkcji[13][14].

Do pionierów wczesnego socjalizmu rynkowego zalicza się zarówno ekonomistów socjalistów ricardiańskich, klasycznego liberała Johna Stuarta Milla, jak i anarchistę Pierre-Josepha Proudhona. Ich modele zakładały doskonalenie mechanizmów rynkowych i systemu wolnych cen przez usunięcie zniekształceń spowodowanych wyzyskiem, prywatną własnością oraz alienacją pracy[13][14].

Ten nurt bywa nazywany socjalizmem wolnorynkowym, ponieważ nie przewiduje roli planistów centralnych[13][14].

John Stuart Mill

[edytuj | edytuj kod]
Początkowo John Stuart Mill był zwolennikiem kapitalistycznych wolnych rynków, jednak z czasem przyjął bardziej socjalistyczne poglądy

John Stuart Mill początkowo opowiadał się za kapitalistyczną gospodarką wolnorynkową, jednak z czasem przyjął bardziej socjalistyczne poglądy. W kolejnych wydaniach Zasad ekonomii politycznej rozwijał argumenty przemawiające za socjalistycznym podejściem i wspierał wybrane elementy myśli socjalistycznej[15]. Proponował m.in. radykalną reformę – zniesienie systemu płacowego na rzecz systemu spółdzielczego wynagrodzenia. Pomimo ewolucji swoich poglądów, część jego stanowisk, takich jak poparcie dla podatku liniowego, utrzymała się[16]. Z czasem jednak Mill doprecyzował swoje stanowisko, opowiadając się za ograniczeniami dochodów niezarobionych (np. z dziedziczenia lub renty), przy jednoczesnym sprzeciwie wobec ograniczania dochodów zarobionych[17].

Zasady ekonomii politycznej, opublikowane w 1848, stały się jedną z najważniejszych i najczęściej czytanych książek ekonomicznych XIX wieku. Podobnie jak Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów Adama Smitha, dzieło Milla przez dekady pełniło funkcję podstawowego podręcznika[18], aż do 1919, kiedy zostało zastąpione przez Zasady ekonomii Alfreda Marshalla[19].

W późniejszych wydaniach Mill podkreślał, że „z punktu widzenia teorii ekonomicznej nic nie stoi na przeszkodzie, by gospodarka opierała się na polityce socjalistycznej”[16][20]

Mill opowiadał się również za przekształceniem kapitalistycznych przedsiębiorstw w spółdzielnie pracownicze, pisząc[21]:

Forma stowarzyszenia, która – jeśli ludzkość będzie nadal się rozwijać – ostatecznie powinna przeważyć, nie polega na relacji między kapitalistą jako zwierzchnikiem a robotnikami pozbawionymi głosu w zarządzaniu, lecz na stowarzyszeniu samych pracowników na zasadach równości, wspólnie posiadających kapitał, za pomocą którego prowadzą swoją działalność, i pracujących pod kierownictwem menedżerów wybieranych i odwoływanych przez nich samych.

John Stuart Mill, Zasady ekonomii politycznej

W późniejszym okresie życia Mill opowiadał się za modelem gospodarki opartej na spółdzielniach pracowniczych działających na wolnym rynku, zamiast tradycyjnych relacji pracodawca-pracownik i płaca[14][22][23][24].

Mutualizm

[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: Mutualizm (ekonomia).

Pierre-Joseph Proudhon stworzył teorię mutualizmu, która kwestionuje prawo własności, subsydia, korporacje, system bankowy i umowy najmu. Wyobrażał sobie zdecentralizowany rynek, na którym uczestnicy mają równą siłę, co likwiduje wyzysk płacowy[25]. Zwolennicy mutualizmu wierzą, że spółdzielnie, kasy kredytowe i inne formy własności pracowniczej mogą funkcjonować niezależnie od państwa. Termin socjalizm rynkowy bywa również stosowany do niektórych prac indywidualistycznych anarchistów, którzy twierdzą, że wolny rynek wspiera pracowników i osłabia kapitalistów[26][27].

Indywidualistyczny anarchizm w USA

Amerykańska badaczka anarchizmu, Eunice Minette Schuster, wskazuje, że idee anarchizmu proudhonowskiego pojawiły się w Stanach Zjednoczonych już w 1848, choć początkowo nie były świadomie powiązane z indywidualistycznym anarchizmem reprezentowanym przez Josiaha Warrena i Stephena Pearla Andrewsa(inne języki). William B. Greene zaprezentował koncepcję mutualizmu w duchu Proudhona w najbardziej spójnej i systematycznej formie[28]. Josiah Warren, uważany za pierwszego amerykańskiego anarchistę[29], w 1833 redagował tygodnik „The Peaceful Revolutionist”, uznawany za pierwsze czasopismo anarchistyczne w historii. Warren samodzielnie skonstruował prasę drukarską, czcionki oraz matryce używane do jego publikacji[30].

Warren, uczeń Roberta Owena, dołączył do jego eksperymentalnej społeczności w New Harmony (Indiana). Sformułował koncepcję „koszt jako granica ceny”, w której koszt oznaczał nakład pracy niezbędny do wytworzenia danego dobra, a nie jego cenę pieniężną[31]. Proponował system wynagradzania oparty na certyfikatach odzwierciedlających liczbę przepracowanych godzin, które można było wymieniać na towary wymagające równoważnej ilości pracy[29]. Ideę tę zrealizował w praktyce, zakładając Cincinnati Time Store – eksperymentalny sklep, w którym handel odbywał się za pomocą not opartych na zobowiązaniu do wykonania pracy. Sklep funkcjonował przez trzy lata, po czym Warren skoncentrował się na zakładaniu mutualistycznych kolonii, takich jak Utopia i Modern Times. Uważał, że najlepiej jego poglądy teoretyczne oddaje dzieło Stephena Pearla Andrewsa The Science of Society z 1852[32].

Benjamin Tucker, łącząc idee Warrena i Pierre’a-Josepha Proudhona, propagował je na łamach pisma „Liberty”, określając ten nurt mianem „anarchistycznego socjalizmu”. Według Tuckera problemem społecznym było istnienie uprzywilejowanej klasy, która osiąga zyski bez konieczności pracy, czerpiąc dochody z innych źródeł niż własna aktywność zawodowa. W jego ujęciu zniesienie tych przywilejów prowadziłoby do społeczeństwa złożonego wyłącznie z pracujących jednostek, wymieniających się wzajemnie efektami swojej pracy. Głównym celem anarchistycznego socjalizmu było zniesienie lichwy oraz odebranie kapitałowi możliwości generowania zysku[33]. Amerykańscy indywidualistyczni anarchiści, tacy jak Tucker, identyfikowali się jako socjaliści rynkowi w sferze ekonomicznej i indywidualiści w sferze politycznej. Uważali oni, że ich wersja anarchizmu – określana jako indywidualistyczny anarchizm – była zgodna z zasadami manchesteryzmu(inne języki)[34]. Współczesną kontynuacją tych idei jest nurt lewicowego anarchizmu rynkowego, który odwołuje się do tradycji socjalizmu rynkowego[35][36][37].

Ekonomia neoklasyczna

[edytuj | edytuj kod]
 Zobacz też: ekonomia neoklasyczna.

Początek XX wieku

[edytuj | edytuj kod]
Polski ekonomista Oskar Lange uznawany jest za jednego z teoretyków socjalizmu rynkowego

Na początku XX wieku teoria neoklasyczna stworzyła fundamenty dla bardziej złożonych modeli socjalizmu rynkowego. Wczesne neoklasyczne propozycje zakładały istnienie centralnej rady planowania (CRP), która ustalałaby ceny na poziomie kosztu krańcowego, by osiągnąć efektywność Pareto. Choć te modele nie opierały się na tradycyjnych rynkach, nazywano je socjalizmem rynkowym ze względu na zastosowanie cen i kalkulacji finansowej. Inne warianty zakładały, że społeczne przedsiębiorstwa lub spółdzielnie funkcjonują na wolnym rynku, kierując się rentownością. Współczesne modele amerykańskich ekonomistów neoklasycznych zakładają, że własność środków produkcji realizowana jest poprzez publiczne posiadanie udziałów i społeczną kontrolę inwestycji[38][39][40].

Pierwsze neoklasyczne modele socjalizmu stworzyli Léon Walras, Enrico Barone (1908)[41][42][43] oraz Oskar Lange (około 1936)[44]. Lange wraz z Fredem M. Taylorem(inne języki) (1929)[45] zaproponowali, by CRP ustalała ceny metodą prób i błędów, dostosowując je w odpowiedzi na niedobory i nadwyżki zamiast polegać na mechanizmie wolnego rynku. W sytuacji niedoboru ceny rosły, co skłaniało firmy do zwiększenia produkcji i eliminowania braków. Gdy pojawiała się nadwyżka, ceny spadały, zachęcając do ograniczenia produkcji. W ten sposób symulowano mechanizm rynkowy, który Lange uważał za skuteczne narzędzie regulacji podaży i popytu[46].

Model Langego, choć często określany mianem socjalizmu rynkowego, lepiej opisać jako symulację rynku, gdyż nie istniały rynki czynników produkcji dla dóbr kapitałowych. Jego celem było zastąpienie rynków nierynkowym systemem alokacji zasobów[47][48].

H. D. Dickinson zaproponował matematyczne podejście do socjalizmu rynkowego w artykułach Price Formation in a Socialist Community (1933) i The Problems of a Socialist Economy (1934). Zakładał, że centralna agencja planowania dysponuje statystykami gospodarczymi i potrafi nimi sterować, modelując gospodarkę jako system równań[49][50]. Rozwiązania tych równań miały posłużyć do ustalania cen na poziomie kosztu krańcowego i kierowania produkcją. Jednak Friedrich Hayek (1935) krytykował pomysł symulowania rynku za pomocą równań, a H. D. Dickinson (1939) poparł podejście Lange-Taylora, opierające się na próbach i błędach[51][52].

Późny XX i wczesny XXI wiek

[edytuj | edytuj kod]

Ekonomiści z byłej Jugosławii, w tym czeski Jaroslav Vaněk i chorwacki Branko Horvat, promowali model socjalizmu rynkowego nazwany modelem iliryjskim. Zakładał on społeczną własność firm przez ich pracowników oraz organizację wokół samorządności pracowniczej, a przedsiębiorstwa konkurowały ze sobą na otwartych i wolnych rynkach[53][54][55].

W drugiej połowie XX wieku amerykańscy ekonomiści opracowali takie modele jak „socjalizm kuponowy” (analizowany przez ekonomistę marksistowskiego Johna Roemera) oraz „demokrację ekonomiczną” (filozof David Schweickart)[56][57].

Pranab Bardhan i John Roemer zaproponowali model socjalizmu rynkowego oparty na rynku akcji, w którym udziały kapitałowe byłyby równomiernie rozdzielane między obywateli. W takim systemie eliminowano by obrót akcjami prowadzący do koncentracji własności kapitału, co zapobiegałoby jego nierównej dystrybucji. Propozycja Bardhana i Roemera spełniała podstawowe założenia socjalizmu – pracownicy posiadaliby wszystkie czynniki produkcji, a nie jedynie swoją pracę – oraz zasady gospodarki rynkowej, w której ceny pełnią rolę mechanizmu efektywnej alokacji zasobów. Nowozelandzki ekonomista Steven O’Donnell rozwinął ten model, uwzględniając w nim działalność przedsiębiorczą w ujęciu ogólnej równowagi. W 2003 zaprezentował koncepcję mogącą stanowić wzorzec dla gospodarek w okresie transformacji. Jego wyniki sugerują, że choć modele socjalizmu rynkowego są z natury niestabilne w dłuższej perspektywie, mogą w krótkim okresie zapewnić niezbędną infrastrukturę ekonomiczną do skutecznego przejścia od gospodarki planowej do rynkowej[58].

Na początku XXI wieku marksistowski ekonomista Richard D. Wolff zaproponował mikrofundamentalne podejście do marksizmu, koncentrując się na wewnętrznej strukturze przedsiębiorstw. Jego głównym postulatem była potrzeba przekształcenia tradycyjnych, hierarchicznych firm kapitalistycznych w organizacje, w których kluczowe decyzje – dotyczące tego, co, jak i gdzie produkować oraz jak rozdysponować wytworzony produkt – podejmowane są demokratycznie, według zasady „jeden pracownik – jeden głos”. Wolff nazwał tego rodzaju podmioty „przedsiębiorstwami kierowanymi przez pracowników” (WSDE, z ang. worker self-directed enterprises). Kwestie dotyczące wzajemnych relacji między tymi firmami oraz ich interakcji z konsumentami pozostawił do rozstrzygnięcia w ramach demokratycznych decyzji społecznych, które mogą przybrać formę rynku, planowania lub ich kombinacji[59][60].

Zwolennicy socjalizmu rynkowego, jak Jaroslav Vaněk, twierdzą, że prawdziwie wolne rynki są niemożliwe przy prywatnej własności środków produkcji. Według niego, różnice klasowe i nierówności w dochodach oraz władzy, wynikające z własności prywatnej, umożliwiają dominującej klasie manipulowanie rynkiem na swoją korzyść, czy to przez monopol i władzę rynkową, czy wykorzystywanie bogactwa do wpływania na politykę rządu sprzyjającą ich interesom. Dodatkowo Vaněk uważa, że pracownicy w gospodarce socjalistycznej opartej na spółdzielniach i samorządności mają silniejszą motywację do maksymalizacji produktywności, ponieważ oprócz stałej pensji otrzymują udział w zyskach przedsiębiorstwa proporcjonalny do jego wyników. Takie silniejsze bodźce mogłyby być osiągnięte również w gospodarce rynkowej, gdyby spółki pracownicze były normą, co przewidywali myśliciele tacy jak Louis O. Kelso czy James S. Albus[61].

Giacomo Corneo, profesor finansów publicznych i polityki społecznej na Wolnym Uniwersytecie Berlińskim, opowiada się za „zaktualizowaną wersją socjalizmu rynkowego”, w której duże przedsiębiorstwa byłyby własnością publiczną (choć nie przekraczającą 51% udziałów)[62], co pozwoliłoby rządowi na wypłatę dywidendy społecznej, podczas gdy pozostałe firmy pozostawałyby własnością prywatną i podlegały regulacjom chroniącym pracowników, konsumentów i środowisko[63].

Matt Bruenig promuje koncepcję socjalizmu rynkowego, którą określa mianem „socjalizmu funduszowego”. Model ten zakłada, że państwowe fundusze majątkowe nabywają udziały w prywatnych przedsiębiorstwach, co prowadzi do uspołecznienia ich własności i kontroli[64]. Bruenig podkreśla, że jego propozycja jest zbliżona do rozwiązań przedstawianych przez Yanisa Varoufakisa, Rudolfa Meidnera oraz Johna Roemera[65].

Ekonomia antyrównowagi

[edytuj | edytuj kod]

Inną formę socjalizmu rynkowego promowali krytycy planowania centralnego oraz ogólnie neoklasycznej teorii ogólnej równowagi. Do najbardziej znanych ekonomistów z tego nurtu należeli Alec Nove i János Kornai. Szczególnie w 1983 Nove zaproponował koncepcję, którą nazwał „realistycznym socjalizmem” („feasible socialism”)[66] – gospodarkę mieszaną składającą się z przedsiębiorstw państwowych, autonomicznych firm publicznych, spółdzielni oraz drobnych prywatnych przedsiębiorstw działających na rynku, przy jednoczesnym uwzględnieniu roli makroekonomicznego planowania[67].

W praktyce

[edytuj | edytuj kod]

W wielu krajach funkcjonowały różne formy socjalizmu rynkowego. Gospodarka Jugosławii była powszechnie uznawana za jego przykład – opierała się na przedsiębiorstwach będących własnością społeczną, samorządzie pracowniczym oraz alokacji kapitału za pośrednictwem mechanizmów rynkowych[68]. Podobne elementy pojawiły się w Czechosłowacji podczas Praskiej Wiosny, kiedy rząd Aleksandra Dubčeka wprowadził reformy zakładające częściową liberalizację gospodarki[69].

Współczesny Wietnam określa swoją gospodarkę jako „socjalistyczną gospodarkę rynkową”. Kraj ten utrzymuje dominację państwa w sektorach strategicznych, przy jednoczesnym wspieraniu sektora spółdzielczego – szczególnie w rolnictwie i handlu detalicznym[70]. Spółdzielnie korzystają tam z przywilejów i subsydiów niedostępnych dla prywatnych przedsiębiorstw[71].

Peter Drucker opisał amerykański system regulowanych funduszy emerytalnych, które dostarczają kapitał na rynki finansowe, jako formę „socjalizmu funduszy emerytalnych”[72]. Z kolei William H. Simon uznał ten model za przykład socjalizmu rynkowego, choć z ograniczonym potencjałem w porównaniu z nadziejami jego zwolenników[73].

Niektóre reformy Raúla Castro na Kubie były interpretowane jako próba wprowadzenia elementów socjalizmu rynkowego[74]. Podobnie gospodarka Libii za rządów Mu’ammara al-Kaddafiego, oparta na tzw. Trzeciej Teorii Międzynarodowej, wykazywała podobieństwa do jugosłowiańskiego modelu samorządowego[75].

Polityki inspirowane socjalizmem rynkowym, takie jak dywidenda społeczna czy dochód podstawowy, zostały częściowo wdrożone w oparciu o państwową własność zasobów naturalnych w Alasce (Alaska Permanent Fund) oraz Norwegii (Government Pension Fund of Norway)[64].

Po okresie destabilizacji związanym z Rewolucją Kulturalną, Chiny rozpoczęły w 1978 szeroko zakrojone reformy, a w 1993 roku formalnie przyjęły model „socjalistycznej gospodarki rynkowej” jako fundament swojego systemu gospodarczego[76].

Związek z ideologiami politycznymi

[edytuj | edytuj kod]

Marksizm–Leninizm

[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: Marksizm-leninizm.
Pięć czerwońców było walutą wprowadzoną podczas reform Nowej Polityki Ekonomicznej w ZSRR, która nosiła cechy socjalizmu rynkowego.

Termin „socjalizm rynkowy” bywał niekiedy używany w odniesieniu do prób wprowadzania mechanizmów rynkowych w gospodarkach planowych typu sowieckiego. W tym ujęciu po raz pierwszy podjęto próbę realizacji socjalizmu rynkowego w Związku Radzieckim w latach 20. XX wieku w ramach Nowej Polityki Ekonomicznej (NEP), która została później zarzucona[77]. W kolejnych dekadach elementy socjalizmu rynkowego pojawiły się w latach 70. i 80. w takich krajach jak Węgry (tzw. gulaszowy komunizm)[78], Czechosłowacja (socjalizm z ludzką twarzą) oraz Jugosławia (titoizm)[79][80]. Współczesną gospodarkę Białorusi również niekiedy określa się mianem socjalizmu rynkowego[81][82]. Związek Radziecki podjął kolejną próbę reform rynkowych w okresie pieriestrojki za rządów Michaiła Gorbaczowa. W jej późniejszym etapie rozważano już w najwyższych kręgach potrzebę przejścia do systemu socjalistycznego o rynkowej orientacji[83].

Historycznie systemy socjalizmu rynkowego dążyły do utrzymania państwowej własności strategicznych sektorów gospodarki, takich jak przemysł ciężki, energetyka czy infrastruktura, przy jednoczesnym wprowadzeniu zdecentralizowanego podejmowania decyzji i większej swobody działania dla lokalnych menedżerów w odpowiedzi na potrzeby rynku. Modele te dopuszczały istnienie własności prywatnej i przedsiębiorczości w sektorze usług oraz w innych mniej kluczowych obszarach gospodarki. Ceny dóbr konsumpcyjnych i produktów rolnych miały być kształtowane przez rynek, a rolnicy mogli sprzedawać część lub całość swojej produkcji na wolnym rynku, zatrzymując zyski jako zachętę do zwiększania efektywności i jakości produkcji[84][85][86].

Zarówno europejskie, jak i chińskie koncepcje reform gospodarki socjalistycznej zakładały, że „gospodarka rynkowa” nie musi być tożsama z gospodarką kapitalistyczną, podobnie jak gospodarka socjalistyczna nie musi przybierać wyłącznie formy centralnie planowanej. Pogląd ten znajduje oparcie w analizach Karola Marksa, który zauważał, że mechanizmy rynkowe istniały już w dawnych formacjach gospodarczych – od rzymskiej gospodarki opartej na niewolnictwie po rynki funkcjonujące w systemie feudalnym[87].

Socjalizm o chińskiej specyfice

[edytuj | edytuj kod]

Termin „socjalizm rynkowy” bywa używany w odniesieniu do zreformowanych systemów gospodarczych w państwach marksistowsko-leninowskich, szczególnie w kontekście współczesnej gospodarki Chińskiej Republiki Ludowej, gdzie alokacja dóbr kapitałowych w sektorze państwowym i prywatnym opiera się na systemie wolnych cen. Jednak chińscy zwolennicy koncepcji „socjalistycznej gospodarki rynkowej” nie utożsamiają jej z socjalizmem rynkowym w sensie neoklasycznym[88], a wielu zachodnich ekonomistów i politologów kwestionuje, na ile model ten rzeczywiście mieści się w definicji socjalizmu rynkowego, często określając go raczej jako formę kapitalizmu państwowego[89].

Mimo zbieżności terminologicznej, socjalizm rynkowy znacząco różni się od modeli socjalistyczno-zorientowanej gospodarki rynkowej i socjalistycznej gospodarki rynkowej, praktykowanych odpowiednio w Chinach i Wietnamie. Oficjalnie systemy te reprezentują gospodarki rynkowe pozostające w długofalowym procesie przejścia do socjalizmu[90]. Kluczowe różnice dotyczą m.in. roli prywatnych inwestycji w przedsiębiorstwach, braku systemu dywidendy społecznej lub dochodu podstawowego zapewniającego sprawiedliwy podział zysków publicznych, a także istnienia rynków finansowych – elementu charakterystycznego dla modelu chińskiego, lecz nieobecnego w klasycznej literaturze dotyczącej socjalizmu rynkowego[89].

Chińskie doświadczenie określane mianem „socjalizmem o chińskiej specyfice” często opisuje się jako socjalistyczną gospodarkę rynkową, w której strategiczne sektory pozostają pod kontrolą państwa, natomiast znacząca część działalności gospodarczej – zarówno państwowej, jak i prywatnej – opiera się na zasadach rynkowych. Obejmuje to funkcjonowanie giełdy papierów wartościowych oraz stosowanie pośrednich, makroekonomicznych instrumentów (takich jak polityka fiskalna, monetarna czy przemysłowa), które oddziałują na gospodarkę w sposób podobny do mechanizmów znanych z gospodarek kapitalistycznych. Rynek odgrywa zasadniczą rolę w koordynacji większości aktywności gospodarczej, natomiast planowanie ogranicza się do poziomu makroekonomicznego, nie ingerując bezpośrednio w decyzje operacyjne podejmowane przez przedsiębiorstwa. W tym modelu istotną rolę odgrywają również prywatne przedsiębiorstwa nastawione na zysk, działające głównie w sektorze dóbr konsumpcyjnych i usług[91].

W chińskim systemie planowanie nakazowe, oparte niegdyś na obowiązkowych normach produkcji, zostało w znacznej mierze zastąpione mechanizmami rynkowymi – zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym – przy czym rząd nadal prowadzi planowanie wskazujące wobec największych przedsiębiorstw państwowych[91]. W porównaniu do sowieckiego modelu gospodarki planowej, chińska wersja socjalistycznej gospodarki rynkowej opiera się na korporatyzacji instytucji państwowych, przekształcając je w spółki akcyjne. W 2008 funkcjonowało 150 przedsiębiorstw państwowych podporządkowanych bezpośrednio rządowi centralnemu[92]. Firmy te zostały poddane reformom i zyskały większą elastyczność, stając się ważnym źródłem dochodów państwa[93][94], co przyczyniło się do ożywienia gospodarczego w 2009, po globalnym kryzysie finansowym[95].

Model ten jest broniony z perspektywy marksistowsko-leninowskiej, zgodnie z którą planowa gospodarka socjalistyczna może powstać dopiero po wcześniejszym rozwoju podstaw socjalizmu – przez etap gospodarki rynkowej i wymiany towarowej[88]. Zwolennicy tego podejścia argumentują, że system gospodarczy byłego Związku Radzieckiego oraz jego państw satelickich próbował przejść z gospodarki naturalnej bezpośrednio do centralnie planowanej, pomijając etap rozwoju mechanizmów rynkowych, niezbędnych dla dojrzewania warunków socjalizmu[96].

Socjaldemokracja i socjalizm demokratyczny

[edytuj | edytuj kod]

Niektórzy socjaldemokraci i socjaliści demokratyczni opowiadają się za różnymi formami socjalizmu rynkowego, z których część opiera się na samorządności pracowniczej. Inni z kolei postulują gospodarkę uczestniczącą, lecz niemarketową, opartą na zdecentralizowanym planowaniu ekonomicznym[97].

Anarchizm

[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: Anarchizm.
Pierre-Joseph Proudhon był twórcą koncepcji mutualizmu i wywarł wpływ na wielu późniejszych myślicieli anarchoindywidualistycznych i anarchistów społecznych.

Francuski filozof Pierre-Joseph Proudhon był pierwszą osobą, która nazwała siebie anarchistą i jest uważany za jednego z najważniejszych teoretyków tego nurtu. Wielu uważa go za „ojca anarchizmu”[98]. Po rewolucji francuskiej w 1848 Proudhon został członkiem francuskiego parlamentu, gdzie określał siebie jako federalista[99]. Jego najsłynniejsze stwierdzenie „Własność to kradzież!” pochodzi z jego pierwszej ważnej pracy Co to jest własność?, wydanej w 1840[100]. Książka zwróciła uwagę władz francuskich oraz Karola Marksa, który nawiązał z Proudhonem korespondencję. Obaj wzajemnie się inspirowali i spotkali się w Paryżu podczas wygnania Marksa. Przyjaźń ta zakończyła się, gdy Marks odpowiedział na Filozofię nędzy Proudhona prowokacyjnie zatytułowanym Nędza filozofii[101]. Konflikt ten przyczynił się do rozłamu między anarchistycznym a marksistowskim skrzydłem Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników[102][103].

Mutualizm to anarchistyczna szkoła myśli oraz teoria ekonomiczna socjalizmu rynkowego, postulująca społeczeństwo, w którym każda osoba posiada środki produkcji – indywidualnie lub kolektywnie – a handel opiera się na wymianie równoważnych ilości pracy na wolnym rynku[104]. Kluczowym elementem jest ustanowienie banku wzajemnego kredytu, który udzielałby producentom pożyczek z minimalnym oprocentowaniem, wystarczającym jedynie na pokrycie kosztów administracyjnych[105]. Mutualizm opiera się na laborystycznej teorii wartości, według której praca lub jej produkt powinny być wymieniane na dobra lub usługi zawierające „ilość pracy potrzebnej do wyprodukowania przedmiotu o dokładnie takiej samej użyteczności”[106].

Mutualizm wywodzi się z pism Proudhona. Mutualiści sprzeciwiają się czerpaniu dochodu z pożyczek, inwestycji czy czynszu, argumentując, że tego rodzaju dochód nie wynika z pracy. Choć Proudhon był przeciwnikiem takich form zarobkowania, zaznaczał, że nigdy nie zamierzał „zakazywać ani tłumić, dekretem suwerennym, czynszu gruntowego i odsetek od kapitału. Uważam, że wszystkie te formy działalności ludzkiej powinny pozostać wolne i dobrowolne dla wszystkich: nie żądam dla nich żadnych zmian, ograniczeń ani zakazów, poza tymi, które wynikają naturalnie i koniecznie z uniwersalizacji zasady wzajemności, którą proponuję”[107]. Mutualiści popierają istnienie rynków – zarówno naturalnych, jak i sztucznie tworzonych – oraz prawo do własności owoców pracy, o ile zapewnia ono pracownikowi pełny udział w wytworzonym produkcie. Jednocześnie postulują warunkowe tytuły własności ziemi, której posiadanie jest uzasadnione jedynie tak długo, jak długo jest użytkowana lub zajmowana (Proudhon określał to jako „posiadanie”)[108], opowiadając się za własnością osobistą w przeciwieństwie do własności prywatnej[109][110]. Część indywidualistycznych anarchistów, jak Benjamin Tucker, zaczęła jednak utożsamiać „posiadanie” z własnością prywatną[111][112].

Josiah Warren uważany jest za pierwszego amerykańskiego anarchistę[29], a jego czterostronicowy tygodnik „The Peaceful Revolutionist” z 1833 był pierwszym anarchistycznym periodykiem wydawanym w USA[30]. Według amerykańskiej historyczki anarchizmu Eunice Minette Schuster: „[w]idoczne jest, że anarchizm proudhoniański był obecny w Stanach Zjednoczonych przynajmniej od 1848, choć nie był świadomy swej bliskości z indywidualistycznym anarchizmem Josiaha Warrena i Stephena Pearla Andrewsa. [...] William B. Greene przedstawił mutualizm proudhoniański w jego najczystszej i najbardziej systematycznej formie”[28]. Późniejszy amerykański indywidualistyczny anarchista Benjamin Tucker sprzeciwiał się zarówno państwu, jak i kapitalizmowi, postrzegając je jako źródła ucisku i wyzysku. Choć nie negował wartości rynku ani własności, zdecydowanie krytykował kapitalizm jako system uprzywilejowujący właścicieli środków produkcji dzięki monopolowi wspieranemu przez państwo. Twierdził, że „klasy pracujące są pozbawiane swoich zarobków przez lichwę w trzech formach: odsetek, czynszu i zysku”. Według niego „Wolność zlikwiduje odsetki, zysk, monopolistyczny czynsz, podatki oraz wyzysk pracy, a także wszelkie środki, które pozwalają pracownikowi być pozbawionym owocu swojej pracy”. Tego rodzaju podejście jednoznacznie sytuowało go w nurcie socjalizmu wolnościowego – sam określał swoją filozofię jako „anarchistyczny socjalizm”[113][114].

Francuski indywidualistyczny anarchista Émile Armand(inne języki) zdecydowanie sprzeciwiał się kapitalizmowi i scentralizowanym formom gospodarki, podkreślając, że dla indywidualistycznego anarchisty „gospodarka kapitalistyczna i gospodarka nakazowa, spekulanci i twórcy jednolitych systemów są równie odrażający”[115]. Popierał pluralizm ekonomiczny, mówiąc: „Tu i tam dzieje się wszystko – tu każdy otrzymuje to, czego potrzebuje, tam każdy dostaje to, co jest potrzebne według jego zdolności. Tutaj darowizna i wymiana – produkt za produkt; tam wymiana – produkt za wartość reprezentatywną. Tu producent jest właścicielem produktu, tam produkt trafia do wspólnoty”[116]. Z kolei hiszpański indywidualistyczny anarchista Miguel Giménez Igualada(inne języki) uważał, że „kapitalizm jest skutkiem istnienia państwa; zniknięcie państwa oznacza upadek kapitalizmu. [...] To, co nazywamy kapitalizmem, jest niczym innym jak produktem państwa, w którym jedynym motywem jest zysk, dobry lub źle zdobyty. Dlatego walka z kapitalizmem jest bezcelowa, gdyż czy to kapitalizm państwowy, czy przedsiębiorczy, tak długo jak istnieje państwo, wyzysk kapitału będzie istniał. Walka świadomościowa jest więc skierowana przeciw państwu”. Odnosząc się do podziałów klasowych i technokracji, pisał: „Kiedy nikt już nie pracuje na rzecz drugiego, znika pasożyt żerujący na cudzym bogactwie – podobnie jak zniknie rząd, gdy ludzie przestaną słuchać tych, którzy nauczyli się kilku rzeczy na uniwersytetach i z tego powodu roszczą sobie prawo do rządzenia innymi. Wielkie przedsiębiorstwa przemysłowe zostaną przekształcone przez ludzi w wielkie stowarzyszenia, gdzie każdy będzie pracował i czerpał korzyści z owoców własnej pracy. To właśnie takie proste, a zarazem piękne problemy są przedmiotem zainteresowania anarchizmu – i ten, kto je wciela w życie i nimi żyje, jest anarchistą. [...] Najważniejszym celem, do którego anarchista powinien nieustannie dążyć, jest świat, w którym nikt nie wykorzystuje drugiego człowieka – bo tylko brak wyzysku doprowadzi do ograniczenia własności do tego, co rzeczywiście potrzebne jednostce”[117].

Lewicowy anarchizm rynkowy to forma indywidualistycznego anarchizmu, lewicowego libertarianizmu i socjalizmu wolnościowego[35], związana z myślicielami takimi jak Kevin Carson[118][119], Roderick T. Long[120][121], Charles W. Johnson[122], Brad Spangler[123], Samuel Edward Konkin III[124], Sheldon Richman[125][126], Chris Matthew Sciabarra[127] i Gary Chartier[128], którzy podkreślają znaczenie radykalnie wolnych rynków – nazywanych „wolnymi rynkami” (freed markets) – w odróżnieniu od rynków kapitalistycznych, obciążonych przywilejami państwowymi. Ich podejście określane jest jako lewicowy anarchizm rynkowy[35] lub rynkowo zorientowany lewicowy libertarianizm[125], a jego zwolennicy łączą idee wolnego rynku i samoposiadania z postulatami antykapitalistycznymi, antykorporacyjnymi, propracowniczymi i antyimperialistycznymi oraz z liberalnym podejściem do kwestii społeczno-kulturowych[35][36][37].

Genealogia współczesnego lewicowego anarchizmu rynkowego, znanego również jako rynkowo zorientowany lewicowy libertarianizm, w dużej mierze pokrywa się z historią lewicowego libertarianizmu w ujęciu Steiner–Vallentyne, opisaną w książce The Origins of Left-Libertarianism[129]. Wersja Carson–Long tego nurtu wywodzi się z XIX-wiecznego mutualizmu oraz z myśli takich autorów jak Thomas Hodgskin, przedstawiciele francuskiej szkoły liberalnej (np. Gustave de Molinari), a także amerykańscy indywidualistyczni anarchiści – Benjamin Tucker i Lysander Spooner. Choć po epoce Tuckera rynkowi libertarianie często zbliżali się do prawicy, w latach 60. XX wieku część z nich rozpoczęła dialog z nową lewicą, co położyło podwaliny pod współczesną wersję lewicowego anarchizmu rynkowego[130]. Kierunek ten utożsamiany jest z lewicowym libertarianizmem, który łączy różnorodne podejścia polityczne, społeczne i kulturowe, kładąc nacisk zarówno na wolność jednostki, jak i na sprawiedliwość społeczną[131][132].

W przeciwieństwie do prawicowych libertarian, lewicowi libertarianie nie uznają, że samo zgłoszenie roszczenia do zasobów naturalnych lub ich przekształcenie poprzez pracę daje pełne prawo do prywatnej własności[133]. Według nich zasoby naturalne (np. ziemia, ropa, złoto, drzewa) powinny być traktowane egalitarnie – jako wspólne dobra lub mienie nieprzypisane[134]. Ci spośród lewicowych libertarian, którzy dopuszczają własność prywatną, opierają ją na innych normach i teoriach własności[135][136][137][138][139][140] lub uznają, że właściciel powinien rekompensować korzystanie z zasobów społeczności lokalnej bądź globalnej[134].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ David Schweickart, James Lawler, Hillel Tickten, Bertell Ollman, Market Socialism: The Debate Among Socialists, Taylor & Francis, 2016, s. 105, ISBN 978-0415919678.
  2. ↑ Giacomo Corneo, Is Capitalism Obsolete? A Journey through Alternative Economic Systems, Harvard University Press, 2017, s. 192–197, ISBN 978-0674495289.
  3. ↑ Phillip O’Hara, Encyclopedia of Political Economy, t. 2, Routledge, 2000, s. 71, ISBN 978-0415241878.
  4. ↑ Allen E. Buchanan, Ethics, Efficiency, and the Market, Clarendon Press, 1985, s. 104–105, ISBN 978-0-19-828533-5 [dostęp 2025-06-15] (ang.).
  5. ↑ Paul R. Gregory, Robert C. Stuart, Comparing Economic Systems in the Twenty-First Century, Houghton Mifflin, 2003, s. 142, ISBN 0-618-26181-8.
  6. ↑ John Marangos, Social Dividend versus Basic Income Guarantee in Market Socialism, „International Journal of Political Economy”, 34 (3), 2004, s. 20–40, ISSN 0891-1916 [dostęp 2025-06-15].
  7. ↑ Johanna Bockman, Markets in the Name of Socialism, 26 lipca 2011, ISBN 978-0-8047-8859-5 [dostęp 2025-06-15] (ang.).
  8. ↑ Franklin Delano Roosevelt III, David Belkin, Why Market Socialism?, M.E. Sharpe, 1994, s. 314, ISBN 978-1-56324-465-0.
  9. 1 2 David Ramsay Steele, David Ramsay, From Marx to Mises: Post Capitalist Society and the Challenge of Economic Calculation, Open Court, 1999, s. 177, ISBN 978-0875484495.
  10. ↑ David McNally, Against the Market: Political Economy, Market Socialism and the Marxist Critique, Verso Books, 1993, s. 44, ISBN 978-0-86091-606-2.
  11. ↑ John Roemer, A Future for Socialism, Harvard University Press, 1994, s. 28, ISBN 978-0674339460.
  12. ↑ Seth Ackerman, The Forgotten Vision of Market Socialism [online], ineteconomics.org [dostęp 2025-06-15] (ang.).
  13. 1 2 3 E.K. Hunt, Property and Prophets: The Evolution of Economic Institutions and Ideologies, M.E. Sharpe, 20 listopada 2002, s. 72, ISBN 978-0-7656-3271-5 [dostęp 2025-06-15] (ang.).
  14. 1 2 3 4 Kevin Carson, J.S. Mill, Market Socialist [online], mutualist.blogspot.com, 2006 [dostęp 2025-06-15] (ang.).
  15. ↑ John Stuart Mill, Utilitarianism and other essays, Penguin Books, 1987, s. 11, ISBN 978-0-14-043272-5 [dostęp 2025-06-15] (ang.).
  16. 1 2 Christopher Macleod, John Stuart Mill, Fred Wilson (red.), wyd. Summer 2020, Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2020 [dostęp 2025-06-15] (ang.).
  17. ↑ John Stuart Mill, Principles of Political Economy (Ashley ed.), oll.libertyfund.org, 1852 [dostęp 2025-06-15] (ang.).
  18. ↑ Year 20 – 1880: Principles of Political Economy, with Some of Their Applications to Social Philosophy by John Stuart Mill [online], libraries.mit.edu, 2011 [dostęp 2025-06-22] (ang.).
  19. ↑ Robert B. Jr. Ekelund, Robert F. Hébert, A history of economic theory and method, Waveland Press, 1997, s. 172, ISBN 978-1-57766-381-2.
  20. ↑ Bruce Baum, J. S. Mill and Liberal Socialism, [w:] Nadia Urbanati, Alex Zachars (red.), J. S. Mill’s Political Thought: A Bicentennial Reassessment, Cambridge University Press, 2007, s. 98–123, Cytat: Mill, in contrast, advances a form of liberal democratic socialism for the enlargement of freedom as well as to realize social and distributive justice. He offers a powerful account of economic injustice and justice that is centered on his understanding of freedom and its conditions (pol.).
  21. ↑ John Stuart Mill, Principles of Political Economy with some of their Applications to Social Philosophy [online], oll.libertyfund.org [dostęp 2025-06-16] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-07] (ang.).
  22. ↑ Nicholas Capaldi, What Did Mill Understand as “Socialism”? [online], oll.libertyfund.org, 2015 [dostęp 2025-06-16] [zarchiwizowane z adresu 2024-12-02] (ang.).
  23. ↑ Manolis Manioudis, Dimitris Milonakis, An Early Anticipation of Market Socialism? Liberalism, Heresy, and Knowledge in John Stuart Mill’s Political Economy of Socialism, „Science & Society: A Journal of Marxist Thought and Analysis”, 88 (3), 2024, s. 368–394, DOI: 10.1521/siso.2024.88.3.368, ISSN 0036-8237 [dostęp 2025-06-16] (ang.).
  24. ↑ Matthew McManus, The Socialist Sympathies of John Stuart Mill [online], Liberal Currents, 26 kwietnia 2022 [dostęp 2025-06-16] (ang.).
  25. ↑ Kevin Carson, Eugene Plawiuk on Anarchist Socialism [online], mutualist.blogspot.com, 2006 [dostęp 2025-06-16] (ang.).
  26. ↑ Robert Graham, THE GENERAL IDEA OF PROUDHON’S REVOLUTION [online], dwardmac.pitzer.edu [dostęp 2025-06-16] (ang.).
  27. ↑ Murray Bookchin, Anarchizm społeczny czy anarchizm stylu życia? [online], pl.anarchistlibraries.net, 1 czerwca 1995 [dostęp 2025-06-16] (pol.).
  28. 1 2 Eunice Minette Schuster, Native American anarchism; a study of left-wing American individualism, New York, Da Capo Press, 1970, ISBN 978-0-306-71838-0 [dostęp 2025-06-16] (ang.).
  29. 1 2 3 Brian Palmer, What do anarchists want from us?, „Slate Magazine”, slate.com, 2010 [dostęp 2025-06-16] [zarchiwizowane z adresu 2011-09-01] (ang.).
  30. 1 2 William Bailie, JOSIAH WARREN. The First American Anarchist, libertarian-labyrinth.org, 1906 [dostęp 2025-06-16] [zarchiwizowane z adresu 2012-02-04] (ang.).
  31. ↑ The Proper, Legitimate, Just Reward of Labor, [w:] Josiah Warren, Equitable Commerce, theanarchistlibrary.org, 1852 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  32. ↑ Charles A. Madison, Anarchism in the United States, „Journal of the History of Ideas”, 6 (1), 1945, s. 46–66, DOI: 10.2307/2707055, ISSN 0022-5037, JSTOR: 2707055 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  33. ↑ Benjamin R. Tucker, Instead of a Book, by a Man Too Busy to Write One, theanarchistlibrary.org, 1893 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  34. ↑ Benjamin R. Tucker, Individual Liberty: Selections From the Writings of Benjamin R. Tucker, Vanguard Press, 1926, s. 1–19.
  35. 1 2 3 4 Gary Chartier, Charles Johnson, Markets Not Capitalism: Individualist Anarchism Against Bosses, Inequality, Corporate Power, and Structural Poverty, 2011, ISBN 978-1-57027-242-4.
  36. 1 2 Gary Chartier, Advocates of Freed Markets Should Embrace “Anti-Capitalism” [online], Center for a Stateless Society, 2010 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  37. 1 2 Gary Chartier, Socialist Ends, Market Means [online], Invisible Molotov, 12 września 2009 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  38. ↑ Market socialism (20TH CENTURY) [online], HKT Consultant, 9 kwietnia 2020 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  39. ↑ Socialism Within Markets: Economic Democracy from Above and Below [online], christiansocialism.com, 2021 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  40. ↑ Paresh Chattopadhyay, Capitalism as socialism: defence of socialism in the socialist calculation debate revisited [online], libcom.org, 2005 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  41. ↑ John Eatwell (red.), The new Palgrave: a dictionary of economics, wyd. paperback ed, London: Macmillan, 1987, s. 195, ISBN 978-1-56159-197-8 [dostęp 2025-06-18].
  42. ↑ Friedrich A. Hayek (red.), Collectivist Economic Planning, 1935, s. 245–290, ISBN 978-0-7100-1506-8.
  43. ↑ Michael McLure, The Giornale degli Economisti and Paretian Thought, London: Palgrave Macmillan UK, 2007, s. 267–293, ISBN 978-1-349-54798-2 [dostęp 2025-06-18].
  44. ↑ Robin Hahnel, Economic Justice and Democracy: From Competition to Cooperation, Psychology Press, 2005, s. 170, ISBN 978-0-415-93344-5 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  45. ↑ Fred M. Taylor, The Guidance of Production in a Socialist State, „The American Economic Review”, 19 (1), 1929, s. 1–8, ISSN 0002-8282 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  46. ↑ János Kornai, The socialist system: the political economy of communism, wyd. Repr, Oxford: Clarendon Press, 2000, s. 476, ISBN 978-0-19-828776-6 [dostęp 2025-06-18].
  47. ↑ David Ramsay Steele, From Marx to Mises: post-capitalist society and the challenge of economic calculation, wyd. 1. print, La Salle, Ill: Open Court, 1992, s. 151, ISBN 978-0-87548-449-5 [dostęp 2025-06-18].
  48. ↑ Anders Åslund (red.), Market socialism or restoration of capitalism? selected papers from the Fourth World Congress for Soviet and East European Studies, Harrogate, July 1990, wyd. 1. publ, Cambridge: Cambridge University Press, 1992, s. 20, ISBN 978-0-521-41193-6 [dostęp 2025-06-18].
  49. ↑ H.D. Dickinson, Problems of a Socialist Economy, „The Economic Journal”, 44, 1934, s. 173, DOI: 10.2307/2224753, JSTOR: 2224753 (ang.).
  50. ↑ H.D. Dickinson, Price Formation in a Socialist Community, „The Economic Journal”, 43 (170), 1933, s. 237–250, DOI: 10.2307/2224464, ISSN 0013-0133, JSTOR: 2224464 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  51. ↑ The Socialist Calculation Debate [online], hetwebsite.net [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  52. ↑ H.D. Dickinson, Review of On the Economic Theory of Socialism., „The Economic Journal”, 48 (191), 1938, s. 531–533, DOI: 10.2307/2225451, ISSN 0013-0133, JSTOR: 2225451 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  53. ↑ Illyrian economics [online], buttondown.com, 2020 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  54. ↑ Alberto Chilosi, Self-Managed Market Socialism with “Free Mobility of Labor”’, chilosi.it, 1986 (ang.).
  55. ↑ Johanna Bockman, 3. Neoclassical Economics and Yugoslav Socialism, Stanford University Press, 26 lipca 2011, s. 76–104, DOI: 10.1515/9780804778961-007, ISBN 978-0-8047-7896-1 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  56. ↑ Erik Olin Wright, Coupon Socialism and Socialist Values, „New Left Review” (I/210), newleftreview.org, 1 kwietnia 1995, s. 153–160 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  57. ↑ David Leopold, Analytical Marxism [online], plato.stanford.edu, 5 września 2022 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  58. ↑ Pranab Bardhan, John E. Roemer, Market Socialism: A Case for Rejuvenation, „Journal of Economic Perspectives”, 6 (3), 1992, s. 101–116, DOI: 10.1257/jep.6.3.101, ISSN 0895-3309 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  59. ↑ Richard D. Wolff, Alternatives to Capitalism, „Critical Sociology”, 39 (4), 2013, s. 487–490, DOI: 10.1177/0896920513485317, ISSN 0896-9205 [dostęp 2025-06-19] (ang.).
  60. ↑ James Gustave Speth, Kathleen Courrier (red.), The New Systems Reader. Alternatives to a Failed Economy, Routledge, 2020, s. 202–204, DOI: 10.4324/9780367313401, ISBN 978-0-367-31340-1.
  61. ↑ Albert Perkins, Cooperative Economics: An Interview with Jaroslav Vanek [online], ru.org [dostęp 2025-06-18] [zarchiwizowane z adresu 2021-08-17] (ang.).
  62. ↑ Giacomo Corneo, Is Capitalism Obsolete?, Harvard University Press, 2017, s. 173, ISBN 978-0-674-98255-0 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  63. ↑ Circular Conversations, Towards Shareholder Socialism? An interview with Giacomo Corneo, „Medium”, 8 grudnia 2018 [dostęp 2025-06-18] [zarchiwizowane z adresu 2022-01-28] (ang.).
  64. 1 2 Matt Bruenig, Common Wealth: workers’ ownership in the history of socialism, „Verso”, 2018 [dostęp 2025-06-18] [zarchiwizowane z adresu 2023-08-11] (ang.).
  65. ↑ Matt Bruenig, Nickel-and-dime socialism, „Medium”, medium.com, 2017 [dostęp 2025-06-18] [zarchiwizowane z adresu 2018-10-14] (ang.).
  66. ↑ William Diebold, Alec Nove, The Economics of Feasible Socialism, „Foreign Affairs”, 61 (5), 1983, s. 1196, DOI: 10.2307/20041659, ISSN 0015-7120, JSTOR: 20041659 [dostęp 2025-06-18] (ang.).
  67. ↑ Feasible Socialism [online], whatnextjournal.co.uk [dostęp 2025-06-18] [zarchiwizowane z adresu 2008-11-20] (ang.).
  68. ↑ V.P. Gagnon, Yugoslavia: Prospects for Stability, „Foreign Affairs”, 70 (3), 1991, s. 17–35, DOI: 10.2307/20044816, ISSN 0015-7120, JSTOR: 20044816 [dostęp 2025-06-19] (ang.).
  69. ↑ Galyah Golan, Reform rule in Czechoslovakia: the Dubček era, 1968 – 1969, London: Cambridge Univ. Press, 1973, ISBN 978-0-521-08586-1 [dostęp 2025-06-19].
  70. ↑ Luong Minh Cu, Key role of the state economic sector in Vietnam’s socialist-oriented market economy undeniable [online], tapchiqptd.vn [dostęp 2025-06-19] [zarchiwizowane z adresu 2019-08-16] (ang.).
  71. ↑ Vietnam to release white book on cooperatives, „VietNam Breaking News”, vietnambreakingnews.com, 10 marca 2020 [dostęp 2025-06-19] [zarchiwizowane z adresu 2020-07-08] (ang.).
  72. ↑ Peter F. Drucker, The unseen revolution: how pension fund socialism came back to America, San Francisco: Harper and Row, 1976, ISBN 978-0-06-011097-0 [dostęp 2025-06-21].
  73. ↑ William H. Simon, Prospects for Pension Fund Socialism, [w:] Joseph A. McCahery, Sol Picciotto, Colin Scott (red.), Corporate control and accountability: changing structures and the dynamics of regulation, wyd. Reprinted, Clarendon paperbacks, Oxford: Clarendon Press, 2002, s. 167, ISBN 978-0-19-825990-9 [dostęp 2025-06-21].
  74. ↑ Cuba inches towards market socialism, „BBC News”, 27 marca 2011 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  75. ↑ Libijska džamahirija između prošlosti i sadašnjosti [online], h-alter.org [dostęp 2025-06-21] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-01] (chorw.).
  76. ↑ William Yang, China: Is its ‘socialist market economy’ era over? [online], dw.com, 2023 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  77. ↑ E.A. Preobrazhensky: From N.E.P. to Socialism (Lecture 7) [online], www.marxists.org [dostęp 2025-06-21].
  78. ↑ Carmen Ungur-Brehoi, The New Economic Mechanism in Hungary, Reflected in the Romanian Quotidian Crişana (1968-1969), „Hiperboreea Journal. Journal of History”, 2 (2), 2015, s. 143–156, DOI: 10.3406/hiper.2015.902 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  79. ↑ Orestes R. Betancourt Ponce de León, 7 Historic Examples of ‘Market Socialism’ [online], fee.org, 2022 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  80. ↑ Saul Estrin, Yugoslavia: The Case of Self-Managing Market Socialism, „Journal of Economic Perspectives”, 5 (4), 1991, s. 187–194, DOI: 10.1257/jep.5.4.187, ISSN 0895-3309 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  81. ↑ Aliaksandr Papko, Piotr Kozarzewski, The Belarusian Development Path: From Command Economy to State Capitalism? [online], researchgate.net, 2021 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  82. ↑ Yan Li, Enfu Cheng, Market Socialism in Belarus: An Alternative to China’s Socialist Market Economy, vLex, 2020, DOI: 10.13169/worlrevipoliecon.11.4.0428 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  83. ↑ Domenico Mario Nuti, Seppo Honkapohja, George Yarrow, Perestroika: Transition from Central Planning to Market Socialism, „Economic Policy”, 3 (7), 1988, s. 355–389, DOI: 10.2307/1344490, ISSN 0266-4658, JSTOR: 1344490 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  84. ↑ Political Economy [online], marxists.org [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  85. ↑ Socio-economic systems and organizational management: an institutional perspective on the socialist firm [online], thefreelibrary.com, 1994 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  86. ↑ Alberto Gabriele, Francesco Schettino, Market Socialism as a Distinct Socioeconomic Formation [online], researchgate.net, 2011 (ang.).
  87. ↑ Roland Boer, From Belgrade to Beijing: Comparing Socialist Economic Reforms in Eastern Europe and China, „World Review of Political Economy”, 12, 2021, s. 296–320, DOI: 10.13169/worlrevipoliecon.12.3.0296, ISSN 2042-8928 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  88. 1 2 Duan Zhongqiao, Market Economy and Socialist Road [online], nodo50.org, 2012 (ang.).
  89. 1 2 Julan Du, Chenggang Xu, Market Socialism or Capitalism? Evidence from Chinese Financial Market Development [online], hub.hku.hk, 2005 (ang.).
  90. ↑ Michael Karadjis, Socialism and the market: China and Vietnam compared [online], links.org.au [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  91. 1 2 Gregory C. Chow, The Role of Planning in China’s Market Economy [online], adb.org, 2004 [dostęp 2025-06-21] [zarchiwizowane z adresu 2004-05-26] (ang.).
  92. ↑ Jonathan R. Woetzel, Reassessing China’s State-Owned Enterprises, „Forbes”, forbes.com [dostęp 2025-06-21] [zarchiwizowane z adresu 2019-04-11] (ang.).
  93. ↑ David A. Ralston, Jane Terpstra-Tong, Robert H. Terpstra, Xueli Wang, Carolyn Egri, Today’s State-Owned Enterprises of China: Are They Dying Dinosaurs or Dynamic Dynamos? [online], ufirc.ou.edu, 2011 [dostęp 2025-06-21] [zarchiwizowane z adresu 2011-07-20] (ang.).
  94. ↑ Geoff Dyer, Richard McGregor, InfoViewer: China’s champions: Why state ownership is no longer proving a dead hand [online], us.ft.com, 2008 [dostęp 2025-06-21] [zarchiwizowane z adresu 2011-07-11] (ang.).
  95. ↑ China grows faster amid worries [online], news.bbc.co.uk, 2009 [dostęp 2025-06-21] [zarchiwizowane z adresu 2019-09-07] (ang.).
  96. ↑ Quan-Hoang Vuong, Financial Markets in Vietnam’s Transition Economy: Facts, Insights, Implications, VDM Publishin, 2010, ISBN 978-3-639-23383-4.
  97. ↑ Gary L. Anderson, Kathryn Herr, Encyclopedia of activism and social justice, London: Sage publ, 2007, s. 448, ISBN 978-1-4129-1812-1 [dostęp 2025-06-21].
  98. ↑ Daniel Guerin, Anarchism: From Theory to Practice [online], libcom.org, s. 12 (ang.).
  99. ↑ Robert C. Binkley, Realism And Nationalism 1852-1871, 1935, s. 118 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  100. ↑ Pierre-Joseph Proudhon, Co to jest własność? [fragment], Anarcho-Biblioteka, 1840 [dostęp 2025-06-21] (pol.).
  101. ↑ Karol Marks, Nędza filozofii [online], wolnelektury.pl [dostęp 2025-06-21] (pol.).
  102. ↑ Mick Armstrong, Property is sacred: How Proudhon moulded anarchism [online], Marxist Left Review, 2022 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  103. ↑ Pete, Pierre-Joseph Proudhon: the man who declared [online], Radical Tea Towel, 2024 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  104. ↑ INTRODUCTION [online], mutualist.org [dostęp 2025-06-21] [zarchiwizowane z adresu 2006-07-20].
  105. ↑ Mutualism, [w:] David Miller (red.), The Blackwell Encyclopedia of Modern Christian Thought, Oxford, UK: Blackwell Publishing Ltd, 1987, s. 11, ISBN 978-0-631-19896-3.
  106. ↑ Francis Dashwood Tandy, Voluntary Socialism, theanarchistlibrary.org, 1896 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  107. ↑ Pierre-Joseph Proudhon, The Solution of the Social Problem, Henry Cohen (red.), 1927 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  108. ↑ Clarence Lee Swartz, What is Mutualism? – chapter 6, panarchy.org, 1927 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  109. ↑ George Crowder, Classical anarchism: the political thought of Godwin, Proudhon, Bakunin, and Kropotkin, Oxford: Clarendon Press, 1991, s. 85–86, ISBN 978-0-19-827744-6 [dostęp 2025-06-22].
  110. ↑ David H. Hargreaves, Beyond Schooling: An Anarchist Challenge, Routledge, 2019, s. 90–91, ISBN 978-0-429-58236-3.
  111. ↑ Replies to Some Errors and Distortions in Bryan Caplan’s „Anarchist Theory FAQ” version 5.2 [online], spunk.org [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2018-11-22] (ang.).
  112. ↑ Section G – Is individualist anarchism capitalistic? [online], anarchistfaq.org [dostęp 2025-06-22] (ang.).
  113. ↑ Benjamin Tucker, Individual Liberty, theanarchistlibrary.org, 1926 [dostęp 2025-06-22] (ang.).
  114. ↑ An Anarchist FAQ – G.5 Benjamin Tucker: Capitalist or Anarchist? [online], infoshop.org [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2012-01-07] (ang.).
  115. ↑ Emile Armand, Anarchist Individualism as a Life and Activity, spaz.org, 1907 [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2018-06-12] (ang.).
  116. ↑ Émile Armand, Anarchist Individualism and Amorous Comradeship [online], theanarchistlibrary.org [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2016-11-24] (ang.).
  117. ↑ Miguel Gimenez Igualada, ANARQUISMO [online], kclibertaria.comyr.com [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2017-01-31] (hiszp.).
  118. ↑ Kevin A. Carson, Organization Theory. A Libertarian Perspective [online], we.riseup.net, 2008 (ang.).
  119. ↑ Kevin A. Carson, The
Homebrew Industrial
Revolution. A
Low-Overhead
Manifesto [online], apw.org.nz, 2010 (ang.).
  120. ↑ Roderick T. Long, Reason and Value: Aristotle versus Rand [online], archive.atlassociety.org, 2010 (ang.).
  121. ↑ Interview with Roderick Long [online], Liberalis in English, 3 stycznia 2008 [dostęp 2025-06-22] (ang.).
  122. ↑ Liberty, Equality, Solidarity: Toward a Dialectical Anarchism [online], radgeek.com, 2008 [dostęp 2025-06-22] (ang.).
  123. ↑ Brad Spangler, Market anarchism as stigmergic socialism [online], bradspangler.com, 2006 [zarchiwizowane z adresu 2011-05-10] (ang.).
  124. ↑ Samuel Edward Konkin III, Manifest Nowego Libertarianizmu [online], mnl.slib.pl, 2020 (pol.).
  125. 1 2 Sheldon Richman, Why Left-Libertarian? [online], sheldonfreeassociation.blogspot.com, 2006 [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2020-01-03] (ang.).
  126. ↑ Libertarian Left, „The American Conservative” [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2019-06-10] (ang.).
  127. ↑ Chris Matthew Sciabarra, Total Freedom: Toward a Dialectical Libertarianism, Penn State University Press, 2001, ISBN 978-0-271-02049-5 [dostęp 2025-06-22].
  128. ↑ Gary Chartier, Economic Justice and Natural Law, Cambridge University Press, 6 sierpnia 2009, DOI: 10.1017/cbo9780511605291, ISBN 978-0-521-76720-0 [dostęp 2025-06-22] (ang.).
  129. ↑ Peter Vallentyne, Hillel Steiner (red.), The Origins of Left Libertarianism: An Anthology of Historical Writings, Palgrave Publishing, 2000 [dostęp 2025-06-22] (ang.).
  130. ↑ Roderick T. Long, Rothbard’s „Left and Right”: Forty Years Later, „Mises Institute”, 27 marca 2006 [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2022-06-07] (ang.).
  131. ↑ William A. Sundstrom, An Egalitarian-Libertarian Manifesto [online], scu.edu, 2002 [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-29] (ang.).
  132. ↑ Murray Bookchin, The Murray Bookchin Reader, Janet Biehl (red.) [online], theanarchistlibrary.org, 1999 [dostęp 2025-06-22] (ang.).
  133. ↑ Peter Vallentyne, Hillel Steiner, Michael Otsuka, Why Left-Libertarianism Is Not Incoherent, Indeterminate, or Irrelevant: A Reply to Fried, „Philosophy & Public Affairs”, 33 (2), 2005, s. 201–215, DOI: 10.1111/j.1088-4963.2005.00030.x, ISSN 1088-4963 [dostęp 2025-06-22] (ang.).
  134. 1 2 Ronald Hamowy, Left Libertarianism, sso.sagepub.com, DOI: 10.4135/9781412965811.n174 [dostęp 2025-06-22] (ang.).
  135. ↑ William Schnack, Panarchy Flourishes Under Geo-Mutualism [online], Center for a Stateless Society, 2015 [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2018-08-10] (ang.).
  136. ↑ Jason Lee Byas, The Moral Irrelevance of Rent [online], Center for a Stateless Society, 2015 [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2019-03-28] (ang.).
  137. ↑ Kevin Carson, Are We All Mutualists? [online], Center for a Stateless Society, 2015 [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2019-03-28] (ang.).
  138. ↑ William Gillis, The Organic Emergence of Property from Reputation [online], Center for a Stateless Society, 2015 [dostęp 2025-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2020-03-27] (ang.).
  139. ↑ Marcus Verhaegh, Rothbard as a Political Philosopher [online], mises.org, 30 lipca 2014 [dostęp 2025-06-22] (ang.).
  140. ↑ Roderick T. Long, Land-Locked: A Critique of Carson on Property Rights [online], mises.org, 30 lipca 2014 [dostęp 2025-06-22] (ang.).
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Socjalizm_rynkowy&oldid=80053754”