Przejdź do zawartości

Astronauta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Kosmonauta)
Astronauta Bruce McCandless II używający Manned Maneuvering Unit na zewnątrz wahadłowca kosmicznego Challenger podczas misji STS-41-B w 1984 roku

Astronauta (gr. ástron + gr. naútēs[1]) – osoba przeszkolona, odpowiednio wyposażona i wysłana w przestrzeń kosmiczną w ramach załogowego lotu kosmicznego, aby służyć jako dowódca lub członek załogi na pokładzie statku kosmicznego[2]. Termin ten jest zazwyczaj zarezerwowany dla profesjonalistów, czasami jednak jest on stosowany w stosunku do każdego, kto podróżuje w przestrzeń kosmiczną, w tym naukowców, polityków, dziennikarzy i kosmicznych turystów[3].

Termin „astronauta” odnosi się do wszystkich ludzi podróżujących w kosmosie, niezależnie od narodowości. Jednak astronauci pochodzący z Federacji Rosyjskiej lub Związku Radzieckiego są znani jako kosmonauci[4][5][6]. Stosunkowo niedawne postępy w załogowych lotach kosmicznych dokonane przez Chińską Republikę Ludową doprowadziły do powstania terminu tajkonauta[7][8], chociaż jego użycie jest nieco nieformalne, a jego pochodzenie jest niejasne. Członkowie chińskiego Korpusu Astronautycznego Armii Ludowo-Wyzwoleńczej i ich zagraniczni odpowiednicy są oficjalnie nazywani hángtiānyuán[9].

Od 1961 roku w przestrzeń kosmiczną poleciało 600 astronautów[10]. Do 2002 roku astronauci byli sponsorowani i szkoleni wyłącznie przez agencje rządowe lub przez wojsko albo za pośrednictwem cywilnych agencji kosmicznych. Wraz z suborbitalnym lotem prywatnie finansowanego statku kosmicznego SpaceShipOne, który w 2004 wykonał swój pierwszy lot w przestrzeń kosmiczną, powstała nowa kategoria astronautów komercyjnych[11][12].

Definicja

[edytuj | edytuj kod]
Mirosław Hermaszewski, pierwszy Polak, który poleciał w przestrzeń kosmiczną w ramach misji Sojuz 30

Kryteria dotyczące tego, co stanowi załogowy lot kosmiczny, są różne, a niektóre koncentrują się na punkcie, w którym ziemska atmosfera staje się tak cienka, że siła odśrodkowa, a nie siła aerodynamiczna, przenosi znaczną część ciężaru obiektu. Międzynarodowa Federacja Lotnicza uznaje tylko loty kosmiczne, które przekraczają linię Kármána na wysokości 100 kilometrów[13]. W Stanach Zjednoczonych zawodowi, wojskowi i komercyjni astronauci, którzy podróżują na wysokości powyżej 80 kilometrów zostają odznaczeni odznaczeniem „astronaut wings”[14].

Na dzień 27 września 2024 roku łącznie 668 osób z 36 różnych krajów osiągnęły wysokość przynajmniej 100 kilometrów od Ziemi, z czego łącznie 619 osób osiągnęło niską orbitę okołoziemską[15]. Spośród nich aż 24 osoby podróżowały poza niską orbitę okołoziemską, albo na orbitę okołoksiężycową, albo bezpośrednio na powierzchnię Księżyca. Trzech z nich; Jim Lovell, John Young i Eugene Cernan dokonało tego dwukrotnie[16].

Na dzień 27 września 2024 roku zgodnie z amerykańską definicją załogowego lotu kosmicznego, 707 osób kwalifikuje się jako osoby, które osiągnęły przestrzeń kosmiczną na wysokości powyżej 80 kilometrów. Spośród ośmiu pilotów rakietowego samolotu doświadczalnego X-15, którzy przekroczyli wysokość 80 kilometrów, tylko jeden, Joseph A. Walker, przekroczył 100 kilometrów i zrobił to dwukrotnie, stając się pierwszą osobą, która poleciała w przestrzeń kosmiczną dwukrotnie[15]. Astronauci łącznie spędzili w przestrzeń kosmiczną ponad 41790 roboczogodzin, przeprowadzając łącznie 975 spacerów kosmicznych, a także przebywając bezpośrednio w przestrzeni kosmicznej łącznie ponad 5402 godzin[17]. Od 2024 roku człowiekiem o najdłuższym łącznym czasie przebywania w kosmosie jest Oleg Kononenko, który spędził w przestrzeni kosmicznej ponad 1100 dni[18]. Peggy Whitson jest rekordzistką pod względem najdłuższego czasu spędzonego w kosmosie przez kobietę, który w jej przypadku wynosi 675 dni[19].

Terminologia

[edytuj | edytuj kod]

W 1959 roku, gdy zarówno Stany Zjednoczone, jak i Związek Radziecki planowały, ale jeszcze nie wystrzeliły ludzi w przestrzeń kosmiczną, administrator NASA, Thomas Keith Glennan i jego zastępca, Hugh Dryden, dyskutowali o tym, czy członków załogi statku kosmicznego należy nazywać astronautami czy kosmonautami. Dryden preferował termin kosmonauta, ponieważ loty miały odbywać się w kosmosie, podczas gdy przedrostek „astro” sugerował loty konkretnie do gwiazd[20]. Większość członków Space Task Group preferowała termin astronauta, który przetrwał w powszechnym użyciu jako preferowany amerykański termin[21]. W momencie kiedy po raz pierwszy w 1961 roku wystrzelono pierwszego człowieka Jurija Gagarina w przestrzeń kosmiczną, Związek Radziecki wybrał termin kosmonauta[22][23].

Astronauta

[edytuj | edytuj kod]
16 pierwszych astronautów NASA w lutym 1963 roku. W tylnym rzędzie: White, McDivitt, Young, See, Conrad, Borman, Armstrong, Stafford, Lovell. Pierwszy rząd: Cooper, Grissom, Carpenter, Schirra, Glenn, Shepard, Slayton.

Pierwsze znane użycie terminu astronauta we współczesnym znaczeniu zostało dokonane przez Neila R. Jonesa w jego opowiadaniu The Death's Head Meteor z 1930 roku[24]. Samo słowo było znane już wcześniej; na przykład w książce z 1880 roku, Across the Zodiac autorstwa Percy'ego Grega, termin astronaut odnosił się do statku kosmicznego. W Les Navigateurs de l'infini z 1925, autorstwa J.-H. Rosny aîné, użyto francuskiego słowa astronautique (oznaczającego astronautykę)[25]. Słowo to mogło zostać zainspirowane przez „aeronautę”, czyli starszy termin oznaczający podróżnika powietrznego, po raz pierwszy zastosowanego w 1784 roku w stosunku do osób latających balonami[26].

NASA stosuje termin astronauta w odniesieniu do każdego członka załogi na pokładzie statku kosmicznego udającego się na orbitę okołoziemską lub też poza nią, a także używa tego terminu jako tytułu dla osób należących do Korpusu Astronautów NASA[27]. Europejska Agencja Kosmiczna podobnie stosuje termin astronauta w odniesieniu do członków Europejskiego Korpusu Astronautów[28].

Kosmonauta

[edytuj | edytuj kod]
11 pierwszych radzieckich kosmonautów w lipcu 1965 roku. W tylnym rzędzie, od lewej do prawej: Leonow, Titow, Bykowski, Jegorow, Popowicz. Pierwszy rząd: Komarow, Gagarin, Tiereszkowa, Nikołajew, Feoktistow, Bielajew.

Zgodnie z konwencją, astronauta zatrudniony przez Rosyjską Federalną Agencję Kosmiczną jest określany mianem kosmonauty[27]. Słowo to jest anglicyzacją słowa kosmonavt (ros. космонавт)[29]. Inne kraje byłego bloku wschodniego używają różnych odmian rosyjskiego kosmonavt, takich jak polskie słowo kosmonauta, które jest synonimem słowa astronauta[30].

Stworzenie terminu kosmonavt przypisuje się radzieckiemu pionierowi aeronautyki Michaiłowi Tichonrawowowi[22][23]. Pierwszym kosmonautą był pilot radzieckich sił powietrznych Jurij Gagarin, który również został pierwszym człowiekiem w kosmosie. Był on częścią pierwszej szóstki obywateli radzieckich, wraz z Giermanem Titowem, Jewgienijem Chruunowem, Andrijanem Nikołajewem, Pawłem Popowiczem i Grigorijem Nelyubowem, którzy zostali odznaczeni tytułem Lotnika Kosmonauty ZSRR w styczniu 1961 roku[31]. Walentina Tierieszkowa została pierwszą kosmonautką oraz pierwszą i najmłodszą kobietą, która odbyła samodzielny lot kosmiczny w ramach misji Wostok 6 w 1963 roku[32].

Tajkonauta

[edytuj | edytuj kod]
Pierwsi chińscy tajkonauci na somalijskim znaczku z 2010 roku

W języku chińskim termin Yǔ háng yuán (pol. kosmiczny personel nawigacyjny) jest używany w odniesieniu do astronautów i kosmonautów ogólnie[33][34], podczas gdy termin hángtiān yuán (pol. nawigujący personel na niebie) jest używany w odniesieniu do chińskich astronautów[35]. Natomiast wyrażenie tàikōng rén (pol. astronauta) jest znacznie częściej używane w Hongkongu i na Tajwanie[36].

Wyraz tajkonauta jest używany przez niektóre anglojęzyczne media w odniesieniu do profesjonalnych astronautów pochodzących z Chińskiej Republiki Ludowej[37]. Słowo to pojawiło się w słownikach Longman i Oxford English, a termin ten stał się bardziej powszechny w 2003 roku, kiedy to Chiny wysłały swojego pierwszego astronautę Yang Liwei w przestrzeń kosmiczną w ramach misji Shenzhou 5[38]. Jest to termin używany przez agencję prasową Xinhua w angielskiej wersji chińskiego dziennika Renmin Ribao od czasu pojawienia się chińskiego programu kosmicznego[39]. Pochodzenie tego terminu pozostaje jednak niejasne, ponieważ już w maju 1998 roku Chiew Lee Yih pochodzący z Malezji, użył go na grupie dyskusyjnej[40].

Parastronauta

[edytuj | edytuj kod]

W swojej grupie astronautów na rok 2022 Europejska Agencja Kosmiczna przewidziała rekrutację astronautów z niepełnosprawnością fizyczną, których nazwała „parastronautami”, z zamiarem przyszłego lotu w przestrzeń kosmiczną[41][42][43]. Kategorie niepełnosprawności brane pod uwagę w programie to osoby z wadą kończyn dolnych, różnicą długości nóg lub niskim wzrostem poniżej 130 centymetrów[44]. 23 listopada 2022 roku John McFall został wybrany na pierwszego parastronautę Europejskiej Agencji Kosmicznej[45].

Osiągnięcia w załogowych lotach kosmicznych

[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym człowiekiem w przestrzeni kosmicznej był radziecki kosmonauta Jurij Gagarin[46], który 12 kwietnia 1961 roku odbył lot w ramach misji Wostok 1, okrążając Ziemię w czasie 108 minut[47][48]. Pierwszą kobietą w przestrzeni kosmicznej była Walentina Tierieszkowa, która 16 czerwca 1963 roku w ramach misji Wostok 6 przebywała na orbicie okołoziemskiej niemal trzy doby[49][50].

Pierwszym Amerykaninem i drugim człowiekiem w kosmosie był Alan Shepard[51], który 5 maja 1961 roku odbył 15-minutowy lot suborbitalny w ramach misji Freedom 7[52]. Pierwszym Amerykaninem na orbicie okołoziemskiej był John Glenn, który 20 lutego 1962 roku w ramach misji Friendship 7 okrążył trzykrotnie Ziemię[53]. Pierwszą amerykanką w przestrzeni kosmicznej była Sally Ride, która uczestniczyła w misji STS-7 wahadłowca Challenger, która rozpoczęła się 18 czerwca 1983 roku[54]. W 1983 roku Guion Bluford był pierwszym Afroamerykaninem w kosmosie[55][56]. W 1992 roku Mae Jemison została pierwszą Afroamerykanką w przestrzeni kosmicznej, biorąc udział w misji STS-47[57].

Pierwszym człowiekiem, który przeprowadził spacer kosmiczny, był Aleksiej Leonow, który wykonał 18 marca 1965 roku w ramach misji Woschod 2[58]. Pierwszy spacer kosmiczny Amerykanina wykonał Edward Higgins White, 3 czerwca 1965 roku, podczas misji Gemini 4[59][60].

Pierwszą załogową misją kosmiczną, która okrążyła Księżyc, była amerykańska misja Apollo 8 w której skład wchodził William Anders, który urodził się w Hongkongu, przez co jest uznawany za pierwszego astronau­tę urodzonego w Azji[61][62].

Najmłodszą osobą, która odbyła lot kosmiczny, jest Oliver Daemen, który mając 18 lat i 11 miesięcy obył lot suborbitalny w ramach misji NS-16, która została zorganizowana przez prywatną firmę Blue Origin[63], przełamałując rekord Giermana Titowa, który w wieku 25 lat odbył lot orbitalny w ramach misji Wostok 2, przez co nadal pozostaje najmłodszym człowiekiem na orbicie okołoziemskiej[64][65]. Najstarszą osobą w przestrzeni kosmicznej jest William Shatner, który w wieku 90 lat obył lot suborbitalny w ramach misji NS-18, która została zorganizowana przez prywatną firmę Blue Origin[66]. Najstarszym człowiekiem na orbicie okołoziemskiej pozostaje John Glenn, który miał 77 lat podczas misji STS-95[67].

Udział innych państw

[edytuj | edytuj kod]

Radziecki program Interkosmos umożliwił udział w lotach załogowych przedstawicielom państw sojuszniczych ZRSR, a później także innych krajów. Vladimír Remek z Czechosłowacji został w 1978 roku pierwszym kosmonautą spoza ZSRS i USA, biorąc udział w locie na statku Sojuz 28[68]. 27 czerwca 1978 roku Mirosław Hermaszewski został pierwszym Polakiem w przestrzeni kosmicznej[69].

23 lipca 1980 roku w ramach misji Sojuz 37, Phạm Tuân z Wietnamu został pierwszym Azjatą w przestrzeni kosmicznej[70]. W tym samym roku Arnaldo Tamayo Méndez z Kuby stał się pierwszym astronautą pochodzenia afrykańskiego oraz pierwszym Latynosem[71][72]. W 1985 roku Taylor Wang, Amerykanin tajwańskiego pochodzenia, został pierwszą osobą narodowości chińskiej w przestrzeni kosmicznej[73].

Wraz ze wzrostem liczby miejsc na pokładach wahadłowców, NASA zaczęła dopuszczać astronautów z innych państw. W 1983 roku Ulf Merbold z Republiki Federalnej Niemiec został pierwszym cudzoziemcem na pokładzie amerykańskiego statku kosmicznego[74]. Rok później Marc Garneau został pierwszym astronautą pochodzącym z Kanady[75]. W 1985 roku Patrick Baudry z Francji został pierwszą osobą urodzoną w Afryce, która odbyła lot kosmiczny[76], a w tej samej misji uczestniczył również Sultan ibn Salman Al Su’ud, książę Arabii Saudyjskiej, pierwszy muzułmanin i pierwszy Arab w przestrzeni kosmicznej[77][78]. W 1985 roku Rodolfo Neri Vela został pierwszym Meksykaninem w przestrzeni kosmicznej[79]. W 1991 roku Helen Sharman została pierwszą Brytyjką w przestrzeni kosmicznej[80].

Czas i dystans

[edytuj | edytuj kod]

Najdłużej trwający pobyt w kosmosie należy do Walerija Polakowa, który spędził na pokładzie rosyjskiej stacji kosmicznej Mir ponad 438 dni[81].

Rekord największej liczby lotów kosmicznych należy do Jerry’ego Rossa oraz Franklina Changa-Díaza, którzy obaj wzięli udział w siedmiu lotach kosmicznych[81].

Największy dystans od Ziemi osiągnęli astronauci misji Apollo 13 (James Lovell, Jack Swigert, Fred Haise), oddalając się na 401 056 kilometrów[81].

Cywilne i pozapaństwowe loty kosmiczne

[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą cywilką w kosmosie była Walentina Tierieszkowa, która w momencie lotu została jedynie honorowo włączona do radzieckich sił powietrznych. Miesiąc później Joseph A. Walker został pierwszym amerykańskim cywilem w przestrzeni kosmicznej, gdy pilotowany przez jego samolot doświadczalny X-15 przekroczył linię Kármána[82][83]. Pierwszymi osobami w kosmosie, które nigdy nie należały do sił zbrojnych, byli Konstantin Fieoktistow i Boris Jegorow, którzy uczestniczyli podczas misji Woschod 1[84].

Pierwszym uczestnikiem lotu kosmicznego niezwiązanym z organizacjami rządowymi był Byron Lichtenberg, badacz z Massachusetts Institute of Technology, który uczestniczył w misji STS-9. W grudniu 1990 roku Toyohiro Akiyama, dziennikarz japońskiej Tokyo Broadcasting System, został pierwszym przedstawicielem mediów w kosmosie oraz pierwszym płatnym uczestnikiem lotu na rosyjską stację kosmiczną Mir[85][86].

Pierwszym człowiekiem, który w pełni sfinansował swój lot kosmiczny był Dennis Tito, który poleciał w misji Sojuz TM-32[87]. Kolejnymi byli m.in. Mark Shuttleworth, Gregory Olsen, Anousheh Ansari, Charles Simonyi, Richard Garriott, Guy Laliberté oraz w 2021 roku Yusaku Maezawa i Yozo Hirano.

15 października 2003 roku Yang Liwei odbył pierwszy lot kosmiczny w ramach chińskiej misji Shenzhou 5[38].

Pierwszym człowiekiem, który pilotował całkowicie prywatnie finansowany statek kosmiczny, był Mike Melvill, który pilotował statek SpaceShipOne[88][89]. W 2021 roku Jared Isaacman sfinansował i dowodził pierwszą prywatną misją orbitalną, Inspiration4[90].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]
Informacje w projektach siostrzanych
 Multimedia w Wikimedia Commons
 Cytaty w Wikicytatach

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ astronauta - Wielki słownik języka polskiego PAN [online], wsjp.pl [dostęp 2024-09-25] (pol.).
  2. ↑ Astronaut Fact Book [online], NASA, styczeń 2005 [dostęp 2024-09-25] [zarchiwizowane z adresu 2007-10-25] (ang.).
  3. ↑ The Statesman - Former astronaut visits USU [online], utahstatesman.com, 20 listopada 2005 [dostęp 2024-09-25] [zarchiwizowane z adresu 2008-09-26] (ang.).
  4. ↑ astronaut - Dictionary Definition [online], Vocabulary.com [dostęp 2024-09-25] (ang.).
  5. ↑ What’s the difference between an astronaut and a cosmonaut?, „BBC Newsround”, 5 czerwca 2021 [dostęp 2025-07-14] (ang.).
  6. ↑ Quora, What Are The Differences Between An Astronaut And A Cosmonaut? [online], Forbes [dostęp 2025-07-14] (ang.).
  7. ↑ 张文芳, Taikonauts reflect nation's pride in its space missions [online], www.chinadaily.com.cn [dostęp 2025-07-14].
  8. ↑ E. Julius Dasch, Taikonaut, Oxford University Press, 2006, DOI: 10.1093/acref/9780192806314.001.0001/acref-9780192806314-e-1955, ISBN 978-0-19-280631-4 [dostęp 2025-07-14] (ang.).
  9. ↑ China to send another 3 astronauts to space on Saturday - China.com - Your guide on traveling and living in China [online], english.china.com [dostęp 2024-09-25].
  10. ↑ Chris Young, SpaceX's Crew-3 Launched the 600th Person to Space in 60 Years [online], interestingengineering.com, 11 listopada 2021 [dostęp 2024-09-25] [zarchiwizowane z adresu 2022-03-11] (ang.).
  11. ↑ SpaceShipOne Flight 15P [online], www.astronautix.com [dostęp 2024-09-25].
  12. ↑ SpaceShipOne Makes History: First Private Manned Mission to Space [online], web.archive.org, 21 czerwca 2007 [dostęp 2024-09-25] [zarchiwizowane z adresu 2007-09-14] (ang.).
  13. ↑ FAI Sporting Code paragraf 2.18.1 [online], fai.org, 17 kwietnia 2009 [dostęp 2024-09-27] (ang.).
  14. ↑ X-15 Space Pioneers Now Honored as Astronauts - NASA [online] [dostęp 2024-09-27] (ang.).
  15. ↑ a b Astronaut/Cosmonaut Statistics [online], www.worldspaceflight.com [dostęp 2024-09-27].
  16. ↑ NASA'S First 100 U.S. Human Space Flights [online], NASA, 27 sierpnia 2007 [dostęp 2024-09-27] [zarchiwizowane z adresu 2007-08-27] (ang.).
  17. ↑ EVA Quick Stats [online], www.worldspaceflight.com [dostęp 2024-09-27] (ang.).
  18. ↑ Mary Kekatos, Gina Sunseri, Russian cosmonaut becomes 1st person to spend 1,000 cumulative days in space [online], ABC News, 5 czerwca 2024 [dostęp 2024-09-27] (ang.).
  19. ↑ Astronaut Bio: Peggy Whitson (4/2008) [online], NASA [dostęp 2024-09-27] [zarchiwizowane z adresu 2008-05-09] (ang.).
  20. ↑ Paul Dickson, A Dictionary of the Space Age, JHU Press, 18 maja 2009, s. 27, ISBN 978-0-8018-9504-3 [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  21. ↑ Henry C. Dethloff, Suddenly Tomorrow Came [online], NASA, 1993 [dostęp 2024-09-28] [zarchiwizowane z adresu 2009-01-31] (ang.).
  22. ↑ a b Matthew Brzezinski, Red moon rising: Sputnik and the hidden rivalries that ignited the space age, New York (N.Y.): H. Holt, 2007, s. 108, ISBN 978-0-8050-8147-3 [dostęp 2024-09-28].
  23. ↑ a b Mike Gruntman, Blazing the trail: the early history of spacecraft and rocketry, Reston, VA: American Institute of Aeronautics and Astronautics, 2004, s. 326, ISBN 978-1-56347-705-8 [dostęp 2024-09-28].
  24. ↑ Neil R. Jones, Deaths Head Meteor, eStar Books, 1 czerwca 2011, ISBN 978-1-61210-373-0 [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  25. ↑ Navigateurs de l'Infini [online], www.coolfrenchcomics.com [dostęp 2024-09-28].
  26. ↑ aeronauta – Wielki słownik W. Doroszewskiego PWN [online], sjp.pwn.pl [dostęp 2024-09-28] (pol.).
  27. ↑ a b Astronaut Biographies: Home Page [online], NASA, 7 marca 2007 [dostęp 2024-09-28] [zarchiwizowane z adresu 2007-03-07] (ang.).
  28. ↑ The European astronaut corps [online], www.esa.int [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  29. ↑ Vladimir Kotlyakov, Anna Komarova, Elsevier's Dictionary of Geography: in English, Russian, French, Spanish and German, Elsevier, 20 grudnia 2006, s. 49, ISBN 978-0-08-048878-3 [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  30. ↑ Astronauta a kosmonauta - Poradnia językowa PWN [online], sjp.pwn.pl [dostęp 2024-09-28] (pol.).
  31. ↑ Rex D. Hall, Shayler David, Bert Vis, Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center, Springer Science & Business Media, 5 października 2007, ISBN 978-0-387-73975-5 [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  32. ↑ Russia forgot to send toothbrush with first woman in space [online], The Telegraph, 17 września 2015 [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  33. ↑ Ян Ливэй – первый китайский космонавт, совершивший первый в Китае пилотируемый космический полет [online], fmprc.gov.cn, 13 października 2005 [dostęp 2024-09-28] [zarchiwizowane z adresu 2007-09-29] (ros.).
  34. ↑ Китайский космонавт Ян Ливэй прибыл в Пекин (2003/10/16) [online], ru.china-embassy.org, 27 września 2007 [dostęp 2024-09-28] [zarchiwizowane z adresu 2007-09-27].
  35. ↑ The Axiom-1 crew launches today—are these guys tourists, astronauts, or what? [online], Ars OpenForum, 8 kwietnia 2022 [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  36. ↑ 太空人 : astronaut... : tài kōng rén | Definition | Mandarin Chinese Pinyin English Dictionary | Yabla Chinese [online], chinese.yabla.com [dostęp 2024-09-28].
  37. ↑ Lin Li, Chinese taikonaut dismisses environment worries about new space launch center [online], xinhuanet.com, 26 stycznia 2008 [dostęp 2024-09-28] [zarchiwizowane z adresu 2008-10-03] (ang.).
  38. ↑ a b Lin Liyu, "Taikonauts" a sign of China's growing global influence [online], xinhuanet.com, 25 września 2008 [dostęp 2024-09-28] [zarchiwizowane z adresu 2008-09-28] (ang.).
  39. ↑ Chinese taikonaut debuts spacewalk [online], english.peopledaily.com.cn, 27 września 2008 [dostęp 2024-09-28] [zarchiwizowane z adresu 2008-09-30] (ang.).
  40. ↑ Wyszukiwanie Google „taikonauta” posortowane według daty [online], accounts.google.com [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  41. ↑ Chelsea Gohd, European Space Agency announces call for 'parastronauts' with disabilities [online], Space.com, 23 lutego 2021 [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  42. ↑ The Power of Inclusion: ESA Parastronaut Feasibility Project [online], ESA, 26 lutego 2021 [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  43. ↑ Katie Hunt, European Space Agency announces first ‘parastronaut’ [online], CNN, 23 listopada 2022 [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  44. ↑ Andrew Parsonson, 'Parastronaut' sought as ESA recruits its first new astronauts in more than a decade [online], SpaceNews, 16 lutego 2021 [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  45. ↑ Disabled man joins European Space Agency's astronaut programme [online], 23 listopada 2022 [dostęp 2024-09-28] (ang.).
  46. ↑ Telewizja Polska S.A, Gagarin pierwszym człowiekiem w kosmosie. 12 kwietnia 1961 r. [online], www.tvp.pl [dostęp 2025-09-06].
  47. ↑ Yuri Gagarin: First Man in Space [online], Space, 12 października 2018 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  48. ↑ April 1961 - First Human Entered Space - NASA [online] [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  49. ↑ First woman in space: Valentina [online], www.esa.int [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  50. ↑ Robert Lea, Valentina Tereshkova: First Woman in Space [online], Space, 22 stycznia 2018 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  51. ↑ 60 Years Ago: Alan Shepard Becomes the First American in Space - NASA [online] [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  52. ↑ Mercury-Redstone 3: Freedom 7 - NASA [online] [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  53. ↑ 60 Years Ago: John Glenn, the First American to Orbit the Earth aboard Friendship 7 - NASA [online], 18 lutego 2022 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  54. ↑ Sally Ride – First American Woman in Space - NASA [online], 18 czerwca 2018 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  55. ↑ Elizabeth Howell Contributions from Daisy Dobrijevic, Guion Bluford: First African-American in Space [online], Space, 8 lutego 2017 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  56. ↑ Guy Bluford: First African American in Space [online], airandspace.si.edu, 30 sierpnia 2023 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  57. ↑ Former Astronaut Mae C. Jemison - NASA [online] [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  58. ↑ Robert Z. Pearlman, EVA at 50: Cosmonaut Alexei Leonov Took 1st Spacewalk 50 Years Ago [online], Space, 18 marca 2015 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  59. ↑ Elizabeth Howell, Space Exploration Changed 50 Years Ago Today: The 1st US Spacewalk [online], Space, 3 czerwca 2015 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  60. ↑ First American Spacewalk - NASA [online] [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  61. ↑ Apollo 8: First Around the Moon [online], Space, 18 września 2018 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  62. ↑ Apollo 8 - NASA [online] [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  63. ↑ Jeff Bezos blasts into space on own rocket: 'Best day ever' | Arkansas Democrat Gazette [online], www.arkansasonline.com, 20 lipca 2021 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  64. ↑ X, Instagram, Facebook, Gherman S. Titov; Cosmonaut Was Second Man to Orbit Earth [online], Los Angeles Times, 22 września 2000 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  65. ↑ 1961: Russian cosmonaut spends day in space, 6 sierpnia 1961 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  66. ↑ Christopher Newman, Nick Caplan, William Shatner oldest astronaut at 90 – Here's how space tourism could affect older people [online], Space, 19 października 2021 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  67. ↑ Biography of John H. Glenn - NASA [online] [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  68. ↑ Remek [online], astronautix.com [dostęp 2025-09-06] [zarchiwizowane z adresu 2007-10-13].
  69. ↑ Polska w kosmosie [online], www.esa.int [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  70. ↑ Salyut 6 EP-7 [online], www.astronautix.com [dostęp 2025-09-06] [zarchiwizowane z adresu 2007-10-13].
  71. ↑ Gloria Maritza Gómez Revuelta, Black in space: Arnaldo Tamayo and the Cuban cosmic revolution, „The British Journal for the History of Science”, 2025, s. 1–22, DOI: 10.1017/S000708742510109X, ISSN 0007-0874 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  72. ↑ Cuban Cosmonaut: Arnaldo Tamayo Mendez [online], www.canadiannetworkoncuba.ca [dostęp 2025-09-06].
  73. ↑ Wang [online], www.astronautix.com [dostęp 2025-09-06].
  74. ↑ Ulf Merbold [online], www.esa.int [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  75. ↑ Robert Z. Pearlman, Marc Garneau, 1st Canadian astronaut to fly into space, dies at 76 [online], Space, 5 czerwca 2025 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  76. ↑ Baudry [online], www.astronautix.com [dostęp 2025-09-06].
  77. ↑ Dr Farhan Asrar, Special to Gulf News, 40 years since Prince Sultan’s flight: The journey that changed Arab space history [online], Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema, 17 czerwca 2025 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  78. ↑ Saudi Aramco World : A Prince in Space [online], www.saudiaramcoworld.com [dostęp 2025-09-06] [zarchiwizowane z adresu 2012-05-07].
  79. ↑ Neri Vela [online], www.astronautix.com [dostęp 2025-09-06].
  80. ↑ Dr Helen Sharman [online], www.esa.int [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  81. ↑ a b c Astronaut Statistics [online], www.astronautix.com [dostęp 2025-09-06] [zarchiwizowane z adresu 2007-10-21].
  82. ↑ Puzzle: Civilians in Space (Fourmilog: None Dare Call It Reason) [online], www.fourmilab.ch [dostęp 2025-09-06].
  83. ↑ Larry Evans, Higher & Faster: Memorial Fund Established for X-15 pilot Joseph A. Walker [online], Space, 27 listopada 2006 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
  84. ↑ Voskhod 1 [online], www.astronautix.com [dostęp 2025-09-06].
  85. ↑ Cosmonaut Biography: Toyohiro Akiyama [online], www.spacefacts.de [dostęp 2025-09-06].
  86. ↑ BBC News | Sci/Tech | MIR space station 1986 - 2001 [online], news.bbc.co.uk [dostęp 2025-09-06].
  87. ↑ Mark Garcia, Soyuz 2 Taxi Flight, „NASA”, 4 listopada 2015 [dostęp 2025-09-06] [zarchiwizowane z adresu 2021-04-27] (ang.).
  88. ↑ SPACE.com -- Pilot Announced on Eve of Private Space Mission [online], www.space.com [dostęp 2025-09-06] [zarchiwizowane z adresu 2006-02-13] (ang.).
  89. ↑ Royce Carlton - Michael Melvill First Civilian Astronaut SpaceShipOne Scaled Composites [online], www.roycecarlton.com [dostęp 2025-09-06] [zarchiwizowane z adresu 2007-10-11].
  90. ↑ What a Fungus Reveals About the Space Program (Published 2021) [online], 21 września 2021 [dostęp 2025-09-06] (ang.).
Listy i chronologie eksploracji kosmosu
Loty załogowe
Chronologicznie
Tematycznie
Loty księżycowe
Loty międzyplanetarne
Kosmonauci
Międzynarodowa Stacja Kosmiczna
Misje
Inne
Lista startów kosmicznych
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026

EDP i CEV opuszczają orbitę

Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Astronauta&oldid=78132210”