Matka Joanna od Aniołów (film)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Matka Joanna od Aniołów
Gatunek dramat psychologiczny
Data premiery 9 lutego 1961
Kraj produkcji Polska
Język polski
Czas trwania 103 min
Reżyseria Jerzy Kawalerowicz
Scenariusz Tadeusz Konwicki
Jerzy Kawalerowicz
Główne role Mieczysław Voit
Lucyna Winnicka
Anna Ciepielewska
Franciszek Pieczka
Muzyka Adam Walaciński
Zdjęcia Jerzy Wójcik
Scenografia Roman Mann
Tadeusz Wybult
Kostiumy Roman Mann
Tadeusz Wybult
Montaż Wiesława Otocka
Produkcja Zespół Filmowy „Kadr”

Matka Joanna od Aniołów – czarno-biały polski film fabularny z 1961 roku w reżyserii Jerzego Kawalerowicza, zrealizowany na podstawie opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza pod tym samym tytułem.

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

W niewielkim klasztorze na Smoleńszczyźnie złe duchy opętały zakonnice; ofiarą diabła stał się również proboszcz, który został spalony na stosie. Ponieważ diecezjalni egzorcyści nie mogą uwolnić zakonnic spod wpływów szatana, do klasztoru przybywa specjalizujący się w egzorcyzmach jezuita Józef Suryn. Misję rozpoczyna, modląc się po łacinie w izbie gospody i wiesza na ścianie dyscyplinkę. W sali jadalnej gospody Suryn napotyka szlachcica Wincentego Wołodkowicza, który lekko drwi z ascetycznych rytuałów nowo przybyłego księdza[1].

Odbywszy rozmowę z nowym proboszczem parafii, Suryn spotyka się z matką przełożoną klasztoru, Joanną od Aniołów. Ta z dumą mówi o swoim opętaniu i oświadcza, że w jej ciele kryje się osiem demonów. Jedyna zakonnica wolna od wpływów szatana, Małgorzata od Krzyża, zawdzięcza spokój duszy częstym kontaktom ze światem na zewnątrz bram klasztornych. Gdy nadchodzi dzień egzorcyzmów, dominikanie skrapiają siostry klasztorne wodą święconą. O ile większość z nich ucieka, na matce Joannie egzorcyzmy nie robią wrażenia. Suryn decyduje się odizolować ją od otoczenia, próbując ją egzorcyzmować na strychu klasztornym. Matka Joanna wyjawia Surynowi, że jest tylko zwykłą zakonnicą z prowincjonalnego klasztoru, której ojciec pochodził z zubożałego rodu szlacheckiego. Przełożona pyta Suryna: „A jeżeli mnie szatan opuści, a ciebie opęta?”[2]

Jezuita próbuje zasięgnąć opinii miejscowego rabina. Ten sugeruje, że opętanie nie polega na obecności demonów, lecz wynika z ludzkiej samotności. Znacznie później, w trakcie jednego z kolejnych spotkań matka Joanna twierdzi, że jest dumna z obecności demonów w jej ciele. Zarzuca przy tym Surynowi, że ten chce ją pozbawić tego daru. Wraz z upływem czasu okazuje się, że demony opuściły matkę Joannę, ale przeniknęły zarazem do ciała księdza Suryna oraz siostry Małgorzaty, która przebrała się w świeckie suknie i baluje w karczmie ze szlachcicem Chrząszczewskim. Zrezygnowany jezuita prosi demona, żeby nawiedził jego duszę, po czym morduje dwóch chłopów z użyciem siekiery. Siostrę Małgorzatę również spotyka zły los: Chrząszczewski po wspólnej nocy porzuca zakonnicę[3].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Matka Joanna od Aniołów powstała na kanwie opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza, które na scenariusz filmowy przełożyli Tadeusz Konwicki i Jerzy Kawalerowicz. Film ten Kawalerowicz miał zamiar wyreżyserować jeszcze po premierze Cienia (1956), jednak nie sprzyjało temu przedsięwzięciu chwilowe rozluźnienie napiętych stosunków między władzą komunistyczną a Kościołem katolickim[4]. Obaj twórcy bardzo podkreślali wierność literackiemu pierwowzorowi: Konwicki twierdził, że jest „ambasadorem Jarosława Iwaszkiewicza”, natomiast Kawalerowicz podkreślał, że jego film traktuje „o naturze człowieka i jej samoobronie przed narzuconymi ograniczeniami i dogmatami”[5].

Komisja Ocen Scenariuszy na posiedzeniu dnia 26 stycznia 1960 roku uznała scenariusz Konwickiego i Kawalerowicza za bardzo dobry, wręcz przewyższający swoim poziomem pierwowzór literacki. Jedyne uwagi poczyniono względem portretu matki Joanny, której fizyczna ułomność uniemożliwiała psychologiczne uzasadnienie związku uczuciowego między głównymi postaciami filmu; a także względem braku dystansu historycznego wobec historii, którą Kawalerowicz miał nakręcić. Komisja zarekomendowała, aby filmowa Joanna nie była kobietą ułomną (dzięki czemu jej związek z Surynem nie miałby znamion patologicznego) oraz żeby wydarzenia przedstawić z pozycji materialistycznej[6]. Aby zabezpieczyć projekt filmu przed ewentualnym odrzuceniem, Konwicki i Kawalerowicz spisali eksplikację, w której odnieśli się pojednawczo do krytyki Komisji[7].

Matkę Joannę od Aniołów nakręcono w Józefowie pod Łodzią[3]. Za zdjęcia do dzieła Konwickiego i Kawalerowicza odpowiadał Jerzy Wójcik, przedtem realizator zdjęć do filmu Popiół i diament autorstwa Andrzeja Wajdy. Scenografię do filmu zaprojektował Roman Mann, a po jego nagłej śmierci w 1960 roku do ekipy filmowej dołączył Tadeusz Wybult, który dokończył prace scenograficzne. Za koncepcję estetyczną filmu, polegającą na uwypukleniu względności czerni i bieli, odpowiadał sam Wójcik. Do tego celu użył specjalnych reflektorów – celem uzyskania światła rozproszonego, które pozwalało odmalować szare tło „zróżnicowane w intensywnościach” oraz wyróżniającą się na tym tle czerń i biel głównych postaci. Wójcik zestawił ze sobą na zasadzie kontrapunktu biel sukni Małgorzaty oraz czerń sutanny Suryna, a kręcąc końcowe sceny filmu, uchwycił „bijący niemy dzwon, będący syntezą przemian zachodzących pomiędzy bielą, szarością i czernią”[8].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

W chwili wejścia na ekrany kin Matka Joanna od Aniołów została bardzo pozytywnie przyjęta przez krytyków. Bolesław Michałek pisał, iż dzieło Konwickiego i Kawalerowicza jest „wspaniałym renesansowym gestem sprzeciwu, który pobudza wyobraźnię, sumienie, intelekt”, natomiast Zygmunt Kałużyński dopatrzył się w nim „krytyki obłąkanego doktrynerstwa, jednej z najbardziej przejmujących w sztuce współczesnej”[9]. Francuski krytyk Georges Sadoul odnalazł w filmie nawiązania do płócien Georges′a de la Tour oraz Caravaggia[10]. Jak zauważył po latach ksiądz Andrzej Luter, ówczesny materializm reżysera został wykorzystany dla potrzeb walki komunistów z Kościołem katolickim, „stąd ostre ataki niektórych biskupów, a nawet apele do cenzury o zdjęcie filmu z ekranu”[11]. Biuro Episkopatu Polski do Spraw Filmu, Radia, Telewizji i Teatru zaliczyło Matkę Joannę od Aniołów do „filmów niedozwolonych, które wprost lub pośrednio występują przeciwko chrześcijańskim zasadom wiary i obyczajów”[12]. Skandal dyplomatyczny, jaki wywołał film Kawalerowicza, zdaniem reżysera przyczynił się do jego odbioru na Festiwalu Filmowym w Cannes; nominowany do Grand Prix festiwalu, zdobył „jedynie” Srebrną Palmę, przegrywając rywalizację z podobnie antyklerykalną w wymowie Viridianą (1961) Luisa Buñuela[13].

Alicja Helman w analizie filmu w 1986 roku podkreśliła, że Matka Joanna od Aniołów jest „dziełem doskonale spójnym i konsekwentnym”. Zauważyła również, że dzieło Konwickiego i Kawalerowicza w porównaniu z pierwowzorem Iwaszkiewicza uniwersalizuje przekaz: w miejsce „małego realizmu” ukazuje historię ponadczasową, bardziej zrozumiałą dla przeciętnego widza. Ponadto, jak zauważyła Helman, film przyznał Joannie podmiotowość, której w opowiadaniu została pozbawiona przez narratora Suryna[14]. Krzysztof Kornacki zauważył, że film skutecznie krytykuje fundamenty, na których wspiera się postać Suryna: irracjonalną wiarę, która według Kornackiego jest przejawem niedojrzałości bohatera, oraz kościelną pedagogię, w jakiej został wychowany[15]. Tadeusz Lubelski wspominał jednak o jeszcze innej interpretacji, wedle której film miał alegorycznie obrazować „doświadczenie człowieka w społeczeństwie totalitarnym”[16]. Zdaniem Anny Skóbel Matka Joanna od Aniołów koncentruje się przede wszystkim na stawianiu pytania o zło, które jest wpisane w naturę ludzką[17].

Nagrody i festiwale[edytuj | edytuj kod]

Nagrody[18]
Festiwal lub inny podmiot Nagroda
Festiwal Filmowy w Cannes Srebrna Palma (1961)
Francuska Akademia Filmowa Kryształowa Gwiazda (1961)
Film Złota Kaczka (1962)
Ministerstwo Kultury i Sztuki Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (Jerzy Kawalerowicz, Jerzy Wójcik; 1962)
Festiwal Filmowy w Oberhausen Nagroda młodych krytyków zachodnioniemieckich (1963)
Festiwal Filmowy w Panamie Nagroda „Tribunascope” (Lucyna Winnicka, Anna Ciepielewska, Zygmunt Zintel; 1966)

Scorsese: Masterpieces of Polish Cinema[edytuj | edytuj kod]

Amerykański reżyser Martin Scorsese uznał Matkę Joannę od Aniołów za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i w 2014 roku wytypował ją do prezentacji w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema[19][20].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kot 2014 ↓, s. 106-107.
  2. Kot 2014 ↓, s. 107.
  3. a b Kot 2014 ↓, s. 108.
  4. Kornacki 2004 ↓, s. 223.
  5. Kornacki 2004 ↓, s. 224.
  6. Kornacki 2004 ↓, s. 225-226.
  7. Kornacki 2004 ↓, s. 228.
  8. Wójcik 2006 ↓.
  9. Kornacki 2004 ↓, s. 229.
  10. Ozimek 1980 ↓, s. 193.
  11. Światowa encyklopedia filmu religijnego. Marek Lis i Adam Garbicz (red.). Kraków: Biały Kruk, 2007, s. 307. ISBN 978-83-60292-30-3.
  12. Lewandowski 1997 ↓, s. 56.
  13. Dipont i Zawiśliński 1997 ↓, s. 53.
  14. Helman 1986 ↓.
  15. Kornacki 2004 ↓, s. 233-235.
  16. Lubelski 2015 ↓, s. 249.
  17. Skóbel 2011 ↓, s. 147.
  18. Matka Joanna od Aniołów w bazie filmpolski.pl
  19. Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema – oficjalna strona projektu w języku angielskim. mspresents.com. [dostęp 2014-02-26].
  20. Polskie filmy Martina Scorsese. vice.com. [dostęp 2014-03-24].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Małgorzata Dipont, Stanisław Zawiśliński, Faraon kina, Warszawa: Skorpion, 1997.
  • Alicja Helman, Matka Joanna od Aniołów – przesłanie, którego nie ma w opowiadaniu, „Kino” (4), 1986 [dostęp 2018-09-05].
  • Krzysztof Kornacki, Kino polskie wobec katolicyzmu, Gdańsk: Słowo/Obraz Terytoria, 1986.
  • Wiesław Kot, Sto najważniejszych scen filmu polskiego, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2014.
  • Jan Lewandowski, 100 filmów polskich, Katowice: Videograf II, 1997.
  • Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego 1895-2014, Kraków: Universitas, 2015.
  • Stanisław Ozimek, Od wojny w dzień powszedni [w:] Jerzy Toeplitz (red.), Historia filmu polskiego. T. 4, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1980, s. 129-198.
  • Anna Skóbel, Wobec zła…, czyli o tym, co łączy, a co dzieli Mistrza I Małgorzatę od Matki Joanny od Aniołów, „Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów UJ”, 2 (1), 2011, s. 139-150.
  • Jerzy Wójcik, Matka Joanna od Aniołów [w:] Seweryn Kuśmierczyk (red.), Labirynt światła, Warszawa: Canonia, 2006, s. 46-48 [dostęp 2018-09-05].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]